دوشنبه ۲۸ خرداد ۱۳۹۷ / Monday, 18 June, 2018

قمر در تنهایی مرد


بر اساس آنچه در سالنامه ها و تقویم های موسیقی آمده است، او در شانزدهم مرداد ماه درگذشته است اما نزدیكان او هر سال در چهاردهم مرداد ماه مراسم بزرگداشتی برای او برگزار می كنند.
دیروز در ظهیرالدوله برمزار قمرالملوك، وزیری مراسمی با حضور هنرمندان و علاقمندان این هنرمند برگزار شد.در حالی كمتر از ده نفر در مراسم خاكسپاری اش حضور داشتنداماامسال چهل و ششمین سالگرد خاموشی او با حضور بیش از هفتصد نفر برگزار شد. استقبال به گونه ای بود كه ظهیرالدوله دیگر نمی توانست پذیرای دوستداران این هنرمند باشد.
قمر صدای خوش را از مادر بزرگش به ارث برده بود. مادربزرگ او خیرالنساء ملقب به افتخارالذاكرین، روضه خوان زنانه بود كه قمر را در كودكی با خود به مجالس روضه زنانه می برد. قمر پای منبر می نشست و با مادر بزرگ روضه می خواند.
در كتاب سرگذشت موسیقی ایران از روح الله خالقی از قول قمر آمده است: «من مدیون همان تربیت اولیه خود هستم. چون كه همان پا منبری خواندن ها به من جرأت خوانندگی در حضور جمع داد و باعث شد كه من از خواندن در جمع پروا نداشته باشم.
سال ها بعد زمانی كه در یك میهمانی خانوادگی با مرتضی نی داوود آشنا شد، اولین قدم را به سوی یك هنرمند حرفه ای شدن برداشت. او حدود دو سال به كلاس های نی داوود می رفت و زیر نظر او دستگاه های و گوشه های موسیقی ایرانی را می آموخت.
سال ۱۳۰۳ چند سال بعد از آشنایی مرتضی نی داوود و قمر، اولین كنسرت خصوصی آنها در گراند هتل برگزار شد. این كنسرت محبوبیت و شهرت زیادی برای قمر به دنبال داشت. حتی باعث شد، كمپانی های معروف ضبط صفحه برای ضبط كردن صدای قمر دستگاه های خود را به ایران بیاورند. در مجموعه هایی كه از قمر به جای مانده است بیشتر با تار نی داوود، تار میرزا حسن، ویولن موسی نی داوود و پیانوی مرتضی محجوبی همراه است.
قمر همیشه در زندگی خود به واسطه مخالفت با فعالیت موسیقایی زنان دچار گرفتاری و فشار های فراوانی بود. اما هرگز در ادامه راهی كه شروع كرده بود، شك نكرد.
قمر از سال ۱۳۰۳ به پر كردن صفحه در تهران مشغول شد. از اولین ترانه‌های او كه در سال ????منتشر شد می‌توان به «در ملك ایران، این مهد شیران»، «تا جوانان ایران به جان و دل نكوشند»، ‌«هزار دستان به چمن دوباره آمد به سخن»، «در بهار امید» و «بهار است هنگام گشت» اشاره كرد. قمر بعدها سرود «مارش جمهوری» عارف را هم خواند كه صفحه‌های آن به دلایل سیاسی از بازار جمع آوری و آثار او ممنوع شد.
از قمر، نزدیك به ۴۲۶ صفحه ضبط كرده‎اند كه متأسفانه ۲۳ صفحه آن در همان سال ها و بقیه در جنگ جهانی دوم از بین رفته است. قمر زن خیر و خیرخواهی بود. اولین عایدی از ضبط صدایش را به خرید و هدیه كردن بیش از هفتاد تختخواب به شهرداری اختصاص داد كه برای نگهداری بچه‎های بی‎سرپرست استفاده شود.
جنگ جهانی دوم باعث شد ضبط و تكثیر صفحات گرامافونی و تولیدات هنری در ایران برای بیش از یك دهه متوقف شود. در اثر جنگ حدود سیصد تصنیف و آوازی كه كمپانی‎های خارجی از صدای قمر داشتند نابود شدند.

قمر از نخستین هنرمندانی بود كه برای بزرگداشت یك هنرمند از كار افتاده كنسرت داد و عواید حاصل را به او تقدیم كرد. سنتی كه قمر بنیاد نهاد تا زمان ما نیز باقی مانده است.
نخستین ترانه‎ای كه قمر در رادیو اجرا كرد، سال ۱۳۱۹ و آخرین برنامه‎اش پس از اولین سكته‎ی مغزی، در تیرماه ۱۳۳۰ از رادیو پخش شد.
قمر پس از سكته اول طراوت و سرزندگی را از دست داد و تهی دست شد و مجبور شد برای امرار معاش در مكان های كوچك و حقیر بخواند. روح الله خالقی درباره او می نویسد: «هنرمندی كه تمام ثروتش را به فقیران بخشیده بود، در گوشه انزوا درگذشت و آنهایی كه ادعای هنردوستی داشتند حتی در تشییع جنازه او هم شركت نكردند.»
پس از سكته دوم، قمر را كه به كلی صدایش را از دست داده بود، به رادیو دعوت می‎كنند تا از او تجلیل كنند اما قمر در تمام طول برنامه فقط اشك ریخت و جز چند كلمه چیزی بر زبان نیاورد.
همه نوارهایی كه از او در رادیو ضبط شده بود، چند سال بعد، با ورود دستگاه مغناطیسی ضبط صوت، پاك شدند و برای همیشه از بین رفتند.
سرانجام قمر در ۱۴ مرداد ۱۳۳۸ به سن ۵۴ سالگی در خانة محقرش، كنار تنها پسرش چشم از جهان فروبست. در تشییع جنازه او جز مرتضی نی‎داوودی (اولین استادش) هنرمند دیگری شركت نداشت. مرگ قمر هشداری شد برای زمزمة تشكیل خانة هنرمند و صندوقی برای حمایت از هنرمندان از كارافتاده!
منابع
ـ «آوای مهربانی» ـ زهره خالقی ـ نشر دنیای مادر ۱۳۷۳
ـ «از صبا تا نیما» ـ یحیی آرینپور ـ انتشارات امیركبیر ۱۳۵۴
ـ «سرگذشت موسیقی ایران» ـ روحالله خالقی ـ انتشارات صفی علیشاه ۱۳۶۲
آزاده شهمیرنوری


منبع : خبرگزاری میراث فرهنگی

مطالب مرتبط

ما نیز مردمانیم

در این مقال می‌خواهیم فارغ از قیل و قال و خودشیفتگی در برابر فرهنگ خودی و خودباختگی در مقابل فرهنگهای دیگر، نگاهی منصفانه به نقش ارزنده ایرانیان در پیدایش، تبیین و تدوین تئوریهای موسیقایی بیندازیم و زندگی تنی چند از این بزرگان را به نظاره بنشینیم.
صفی‌الدین ارموی، كه امسال به همت فرهنگستان هنر، به طرز شایسته‌ای مورد تجلیل قرار گرفت، بی‌تردید یكی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان موسیقی در جهان اسلام و در عین حال یكی از تأثیرگذارترین و معتبرترین نظریه‌پردازان موسیقی دنیاست.
صفی‌الدین عبدالمؤمن‌ بن یوسف‌ بن فاخر الارموی البغدادی، در یكی از پرآشوب‌ترین سده‌های تاریخ ایران، یعنی در قرن هفتم هجری در ارومیه به دنیا آمد. این دوران، دوره دگرگونیهای عظیم اجتماعی و سیاسی و روزگار حمله خانمان‌برانداز مغولان بود.
ارموی كودك بود كه همراه با خانواده به بغداد مهاجرت كرد و در مدرسه مستنصریه كه به دستور المستنصر بالله عباسی تأسیس شده بود به تحصیل علم پرداخت و از علمای شافعی، زبان عربی، شعر، محاضرات، تاریخ، ادبیات، خوشنویسی و موسیقی را آموخت. او در خوشنویسی و ادبیات از نوادر روزگار خویش بود و با همین هنرها بود كه به دربار آخرین خلیفه عباسی، المستعصم بالله، راه یافت.
قدر و منزلت ارموی در خوشنویسی تا بدان پایه است كه یاقوت مستعصمی، شاگرد برجسته او، در تحول و تكامل این هنر، تأثیری به سزا داشت و شمس‌الدین احمد بن یحیی سهروردی، دیگرشاگرد او، از سرآمدان خوشنویسی قرن هفتم است.
اما نكته‌ای كه صفی‌الدین ارموی را به اوج شهرت رساند و موجبات ماندگاری وی را در تاریخ و هنر ایران زمین موجب شد، استادی ارزشمند و والامرتبه او در موسیقی است، آن‌گونه كه وی را در تاریخ موسیقی ایران و دنیای اسلام، نقطه عطف تلقی می‌كنند.
صفی‌الدین ارموی، در رساله موسیقی بهجت الروح كه در عصر صفویه نوشته شده است، موسیقی را علم می‌داند. پیش از او بزرگانی چون ابن‌سینا و شاگردان او، ابن زیله اصفهانی و ابوالحسن بهمنیار و همچنین قطب‌ الدین شیرازی نیز از موسیقی به‌عنوان علم یاد می‌كنند. از جمله ابن‌سینا در بخشهایی از كتابهای خود دانشنامه علائی، قانون، شفا و نجات و رساله‌ای در باب موسیقی به نام المدخل الی صناعه‌ الموسیقی، موسیقی را علم برمی‌شمرد و می‌گوید:
«صناعت علم موسیقی دو جزء است. یكی تألیف است و موضوع او، نغمهاست و اندر حال اتفاق ایشان و نااتفاق ایشان نگاه كنند و دو‌ّم، ایقاع است و موضوع او زمانهاست كه اندر میان نغمها اوفتد و نقره‌هایی كه یكی‌ به یكی شوند و اندر حال وزن ایشان و ناوزنی ایشان نگاه كنند و غایت اندر این هر دو نهادن لحنهاست.»
علامه قطب‌الدین شیرازی، شاگرد ممتاز خواجه نصیر‌الدین طوسی، هم در دائره‌المعارف مشهور خویش: دره‌التاج نعره الدباج موسیقی را جزئی از ریاضی به حساب آورده و از آرای فارابی و ابن‌سینا در این باب یاد كرده است. او صفی‌الدین ارموی را نیز مورد تكریم فراوان قرار داده و بر آرای او نقدهایی هم نگاشته است كه بعدها عبدالقادر مراغی در كتاب مقاصد‌الالحان به شایستگی به آنها پاسخ داده است. قطب‌الدین شیرازی در كتاب دره‌التاج، علم ریاضی را به چهار دسته: هندسه، عدد، هیئت و نجوم و موسیقی تقسیم می‌كند و می‌گوید: «علم موسیقی، علم معرفت نسبت به مؤلفه و احوال آن است و آن را علم تألیف خوانند و در آوازها به كار دارند، به اعتبار تناسب با یكدیگر و كمی‍ّت زمان سكنات كه در میان آوازها افتد.»
از صفی‌الدین ارموی دو اثر گران‌قدر به نامهای الرساله الادوار فی‌ الموسیقی و الرساله الشرفیه فی النسب التألیفیه در زمینه تئوری موسیقی باقی مانده است. كتاب الادوار شامل پانزده و حاوی نكاتی درباره تعریف نغمه و علل زیری و بمی نغمات، تقسیم وتر و شیوه به دست آوردن نغمات از اجزای آن، تعریف ب‍ُعد، ملایمت و منافرت، علل چهارگانه تنافر، تركیب ملایمتهای چهارم و پنجم و ارائه هشتاد و چهار دور، بیان دوازده دور مشهور، شش آواز، بیست و چهار شعبه، تعریف ایقاع و انواع ادوار ایقاعی، تأثیر ادوار بر گروههای مختلف مردم و غیره است.
این كتاب از چنان اهمیت و استحكامی برخوردار است كه تمامی بزرگان موسیقی پس از ارموی، آثار خویش را بر اساس آن نگاشتند و شرحهای بی‌شماری بر آن نوشتند، از جمله شرحهای: عبدالقادر مراغی، شهاب‌الدین صیرفی، میرزا جعفر اصفهانی، احمد شیروانی، مولانا مبارك‌شاه، لطف‌الله سمرقندی، نصرالله قاینی و احمد كاشی.
اثر دیگر صفی‌الدین ارموی، رساله شرفیه است كه در حدود سالهای ۶۶۵ تا ۶۶۶ و به نام شرف‌الدین هارون، فرزند شمس‌الدین محمد جوینی كه صفی‌الدین تربیت وی و برادرش بهاء‌الدین محمد را به عهده داشت و به هنرهای بی‌شمار، از جمله موسیقی، علاقه‌مند بود، نگاشته است.
صفی‌الدین در این رساله به شرح آرای ابن‌سینا و فارابی در باب موسیقی پرداخته است.
رساله شرفیه مشتمل بر پنج مقاله و حاوی نكاتی در باب صوت، فواصل موسیقی و انواع آن، فواصل افزوده و استخراج دانگها، فواصل گوناگون موجود در دانگها، مقایسه آنها با هم و ذكر اسامی و تعداد آنها، درباره ایقاع و مباحث مربوط به تعلیم و تعلم موسیقی است.
بزرگانی چون قطب‌الدین شیرازی و عبدالقادر مراغی بیش از دیگران از این كتاب بهره جسته‌اند، آن‌گونه كه عبدالقادر مراغی در كتاب مقاصدالالحان، كتاب دره‌التاج قطب‌ الدین شیرازی را درواقع شرحی بر رساله شرفیه صفی‌الدین ارموی دانسته است. صفی‌الدین را مؤسس مكتب منتظمیه در موسیقی می‌دانند، زیرا به شیوه‌ای منظم و سیستماتیك، گامهای بالقوه و بالفعل دوران خویش را تشریح می‌كند. او بر اساس اصل دوپرده‌ای ب‍ُعد ذی‌الاربع فیثاغورث و روش فارابی، پیشنهاد می‌كند كه فاصله هنگام (اكتاو) به هفده فاصله تغییر كند. گام پیشنهادی او شامل دو دانگ پیوسته و یك پرده بزرگ در انتهاست. هر پرده بزرگ یا طنینی، قابل تقسیم به دو نیم‌پرده كوچك (بقیه) و یك فضل است و در نتیجه، تقسیم دوره كامل صفی‌الدین از هفده فاصله و هجده درجه تشكیل می‌شود. بسیاری از نوازندگان و موسیقیدانان معاصر ارموی، دستان پیشنهادی او را به كار گرفتند و همین نكته نشان می‌دهد كه ارموی تئوری و عمل را هم‌زمان به خدمت می‌گرفته است.
صفی‌الدین ارموی نخستین كسی است كه به نغمه‌نگاری نغمات آهنگ یا تصنیف می‌پردازد و در ابتدا دور ایقاعی و نام مقام ذكر و سپس نغمات را با حروف ابجد و زمان هر نغمه را به وسیله اعداد، زیر همان نغمه می‌نویسد. صفی‌الدین توانست آرای خود را با سازهایی با قابلیتهای جدید سازگار و دوساز مغنی و نزهه را اختراع كند كه متأسفانه از چگونگی آنها سندی باقی نمانده است.

٭٭٭

شگفت‌آور این كه بزرگمردی چون او، چگونه است كه چنین ناشناخته مانده است؟ ژان دورینگ، محقق شهیر فرانسوی كه خود، فارسی را نیكو می‌داند و در باب موسیقی آسیای میانه و به‌ویژه ایران، صاحب تألیفات ارزشمندی است، در این‌باره چنین می‌گوید:
«صفی‌الدین ارموی در ایران چهره‌ای ناشناخته است. شاید دلیلش این باشد كه او به‌رغم داشتن كتابهای متعدد در موسیقی، به‌خاطر زبان مشكل، نتوانسته است آن‌گونه كه شایسته است با مخاطب خویش ارتباط برقرار كند. شناختن صفی‌الدین برای كسانی كه ریاضی و فیزیك نمی‌دانند، بسیار دشوار است. نكته دیگر این است كه سبك نوین ارموی بر اساس اصول فیزیك و ریاضی، معقول هستند، ولی نمی‌توان تئوریهای او را به مرحله عمل درآورد.»
توحیدی سید عماد

وبگردی
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان !
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان ! - لازم است ذکر شود جنبش عدالتخواه دانشجویی در صورت ادامه تعلل دستگاه‌های مربوطه در تخلیه ملک بیت‌المال، حق اقدامات انقلابی را برای اجبار فرد نامبرده به تخلیه ویلای لواسان، برای خود محفوظ می‌داند.
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور - دکتر حمید ابوطالبی مشاور سیاسی رئیس جمهوری معتقد است که ما یک بار برای همیشه باید مشکل مشروعیت و مقبولیت را در کشور حل کنیم. این درست نیست که بخشی از نظام هم مشروع باشد هم مقبول اما بخش دیگری که از دل همین نظام در آمده است فقط مقبول باشد.
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر - امام جمعه اهل سنت ایرانشهر : در ماه رمضان به ۴۱ دختر تجاوز شده که از این میان فقط ۳ دختر شکایت کرده اند.
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه - برنامه کامل خندوانه با حضور مهران مدیری مهمان ویژه برنامه عید فطر برنامه خندوانه بود و این قسمت از مجموعه خندوانه را خاص کرد.
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید!
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید! - بر این اساس، ورزشگاه‌های دستگردی، تختی، معتمدی، آزادی، شیرودی، بوستان‌های گفت‌وگو، طالقانی، ولایت، پردیسان، هنرمندان، پارک شهر و ضلع شمالی ساختمان مجلس شورای اسلامی به عنوان محل‌های مناسب تجمع در تهران تعیین شده‌اند و از این پس معترضان می‌توانند در این محل‌ها تجمع کنند.
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!