جمعه ۴ خرداد ۱۳۹۷ / Friday, 25 May, 2018

آیین‌های آب و دعای باران در ایران


مغول‌ها در گرمای تابستان چند سنگ را به نشانه و نیت خواستن بارش در آب گودال و چشمه‌ای می‌اندازند و بر این باورند كه با این كار باران یا برف خواهد بارید. از مطالعه اساطیر و آیین‌ها، مناسك و رسوم مختلف مردم در سراسر جهان بر می‌آید كه آب همواره به عنوان «بن مایه آفرینش» و بارور كننده و زاینده مورد تقدیس و ستایش بوده است و همواره برای آن سرشتی جادویی قایل بوده اند. در حوزه‌های گوناگون فرهنگی و با توجه به جغرافیای بومی آیین‌ها، باورداشت‌های گوناگونی در مورد آب مشاهده می شود. یكی از این حوزه‌های فرهنگی، ایران است كه با توجه به خصوصیات جغرافیایی، اقلیم‌های متفاوتی را دربرمی‌گیرد. در اكثر این آیین‌ها ترس از خشكسالی به چشم می‌خورد، از همین روی مراسمی چون عروسی آب و دعاهای باران و نماز و نیایش برای طلب باران و یا شستن تابوت در آب و یا نهادن علم عزاداری برای باران خواهی پدید می‌آید و یا اینكه در باور مردم آب همواره از سرشتی جادویی برخوردار است، چنانكه شب‌ها، كاریزها، قنات‌ها و چشمه‌ها و رودخانه‌ها مأوای موجودات وهمی و جنیان و پریان می‌شود. خاصیت جادویی آب، درمان بخش نیز هست، از این روی چشمه‌ها وآب‌های مقدس و مناسك و مراتب احترام گذاری به آن‌ها را داریم كه غالباً بركت بخشی و نماد سبزی و زایندگی هستند و اغلب درخت یا درختچه‌ای در كنار آنان حاكی از این نماد به چشم می‌خورد كه آن هم معمولاً شفابخش و مورد تقدیس است.
مراسم دعای باران در حوزه فرهنگی- جغرافیایی كویر
با توجه به اینكه فلات ایران به ویژه نواحی مركز، حاشیه و اطراف كویرهای بزرگ «لوت» و «نمك» خشك است و كم آب، یكی از اساسی‌ترین مشكلاتی كه مردم، چه در شهر و چه در روستا با آن روبرو بوده و هستند تأمین آب است. خشكسالی و كم آبی‌های پیاپی باعث شده مردم این مناطق كه از راه دامداری و كشاورزی امرار معاش می‌كنند، همواره به تأمین آب بیندیشند. بی گمان باران یكی از اصلی‌ترین منابع تأمین كننده آب در نواحی خشك بوده و هست. ارزش حیاتی باران برای كشاورزان و دامداران كه به شدت متكی به نم و رطوبت زمین‌اند، سبب شده كه همیشه چشم به آسمان بدوزند و در انتظار آمدن ابرهای باران‌زا باشند و همین امر موجب برگزاری مراسم برای طلب و تمنای باران شده است.
مراسم طلب و تمنای باران به دو صورت انفرادی و گروهی انجام می‌گیرد:
نمونه‌های انفرادی:
- نهادن قیچی در زیر ناودان (در روستاهای حومهٔ كزاز، سربند، علی‌آباد، مهاجران، فراهان، بزچلو و ...)
- وارونه گذاردن بیل در آبراه خانه‌ها (در روستاهای مشك آباد، خمین، محلات، ساوه، سربند، فراهان)
- نوشتن نام هفت یا چهل كچل و گره زدن ریسمان و آویختن آن از ناودان (در روستاهای سربند، ده كوهر، ده داود، هند رود، حشیان، حومه كزاز، ‌شازند، خمین، محلات ودر میان بختیاری‌ها)

نمونه‌های گروهی:
- نماز استسقاء یا نماز باران، چمچه گلین، ‌عروسی قنات، در این بخش به اختصار و به عنوان نمونه مراسم «چمچه گلین» و «عروسی قنات» را می‌آوریم:

چمچه گلین
این مراسم از فراگیرترین و رایج ترین مراسم آیین نمایشی باران خواهی در نقاط مختلف ایران و حتی دیگر كشورها از جمله تركیه، بلغارستان، یوگسلاوی، سوریه، تركمنستان، تاجیكستان و پاكستان است. چمچه گلین با هدف طلب باران در خشك سالی‌ها در نواحی مختلف اجرا می‌شده است و هنوز هم گاهی اجرا می‌شود. این مراسم با كار بچه‌هایی شروع می‌شود كه یكی از آن‌ها «چمچه» یا قاشق بزرگ چوبی را در دست دارد. بچه‌ها لباس عروسكی را كه از قبل آماده كرده‌اند به تن‌چمچه می‌پوشانند و آن را چمچه گلین (عروس باران) می‌نامند. یكی از بچه‌ها چمچه گلین را به دست می‌گیرد و همراه بچه‌های دیگر در حالی كه ترانه عروس چمچه و تمنای باران را می‌خوانند برای گرفتن هدیه به در خانه‌ها در (شهر یا روستا) می‌روند. بر در هر خانه رئیس یا بزرگ خانه سطل یا ظرفی آب بر روی عروس چمچه می‌ریزد و مقداری حبوبات، مواد خوراكی، یا پول به بچه‌ها می‌دهد. در پایان بچه‌ها با موادی كه گردآوری كرده‌اند آش می‌پزند و آن را میان خود و نیازمندان تقسیم می‌كنند. این مراسم از جمله آیین‌هاییست كه برای طلب باران در اكثر روستاهای مركزی و به ویژه منطقه سربند، شازند ‌و خصوصاً روستاهای ترك زبان اجرا شده است و هنوز در برخی روستاها اجرا می‌شود. (باشكوز، ایمان، مراسم تمنای باران و باران سازی در ایران، ص ۱۱۹) نظیر این مراسم در سایر نقاط ایران، در حوزه فرهنگی گیلان، با عنوان كتراگئشه،‌ در بوشهر با عنوان «گلین» و عروس زشت برگزار می‌شود. به این طریق كه عروسی را كه مظهر زیبایی و نشانه باروری است به صورت زشتی جلوه‌گر می‌سازند و با تكدی از اجتماع و طبیعت برای چنین مظهری طلب نعمت می‌كنند. آنچه در تمامی این مراسم مشابه است، كار گروهی و طلب نعمت كردن است. به نشانه بركتی كه قرار است از طبیعت نازل شود و معمولاً در همهٔ آن‌ها ترانه‌ای دسته جمعی برای طلب باران خوانده می‌شود. از جمله دیگر این مراسم، اجرای نمایش باران خواهی «گلی» در دشتی و دشتستان، نیریز، ممسنی، قریه چاه انجیر سروستان و سیف‌آباد لرستان، همچنین در بوشهر و در ایل «باصری» است. عروسی قنات موضوع نر و ماده بودن آب‌ها و نیز قنات كه ماندگاری است از مراسم دوران ستایش آناهیتا و تیشتر، ما را به عروسی قنات رهنمود می‌كند كه امروزه در بسیاری از نقاط ایران از جمله روستاهای اراك، تفرش، ملایر، تویسركان، محلات، خمین، ‌گلپایگان،‌ دلیجان، چهارمحال، اصفهان، دامغان،‌ شاهرود، یزد و شهر كرد متداول است. در گذشته حوزه اجرای رسم عروسی در تمامی نقاط ایران گسترده بوده است؛ در حال حاضر در ایران این آیین ویژه قنات است. احتمال دارد كه در دوران باستان عروسی چشمه، رودخانه و ... نیز وجود داشته است. بررسی‌های انجام شده پیرامون این موضوع نشان می‌دهد كه در مناطق كم باران و تقریباً كم آب و نیز در حاشیه كویر ایران اجرا می‌شود و هرگاه در اثر نیامدن باران آب قنات كم می‌شده، این مراسم اجرا می‌شده است. در این بخش یك نمونه از اجرای مراسم عروسی قنات را می‌آوریم: نحوه اجرای مراسم عروسی قنات طرز عمل بدین صورت است كه با انتخاب عروس قنات كه ممكن است یك زن بیوه و یا یك دوشیزه باشد، سعی می‌كنند رضایت او را به دست بیاورند، بنابراین پس از این عمل، مردم عیناً مانند یك عروسی معمولی جشن می‌گیرند. ساز و دهل و سایر آلات موسیقی محلی نواخته می‌شود و با رقص و دست افشانی شادی می‌كنند. گاه پیشاپیش آنان پیرمردان و پیرزنان حركت می‌كنند و عروس را بر سر سفره عقد كه معمولاً در كنار قنات می‌باشد، می‌برند. ممكن است این مراسم در خانه‌ای باشد، آن گاه كوزه‌ای از آب قنات بر سر سفره عقد می‌گذارند. پس از مراسم عقد، عروس بایستی به مظهر قنات برود و در آب آن بدون لباس آب تنی كند. ممكن است زن قنات برای اینكه آب قنات قهر نكند،‌ در سال یكی دو بار در مظهر قنات آب تنی كند. ضمناً در سر خرمن، مردم محلی مقداری گندم و جو به وی می‌دهند. آنچه در این مراسم نیز متداول است اجرای شادی و دادن طعام و بركت به نماد بركت و نعمت خواهی از طبیعت است و شاید عروس قنات بازمانده‌ای از رسم كهن قربانی دادن برای آب باشد. «زن» نماد زایش و زایندگی در ارتباط با آب قرار می‌گیرد و آب را نیز به زایندگی و آفرینیش وا می‌دارد. در حوزه‌های متفاوت جغرافیایی و فرهنگی مراسم و آیین‌های گوناگونی برای باران خواهی و پیرامون تقدس آب برگزار می‌شود، آنچه مهم است این است كه هرچند صورت ظاهری اجرای این آیین‌ها ممكن است متفاوت شود ولی ریشه‌های مشتركی دارند در مراسمی چون «چشن آب نو» (تعویض آب حوض‌ها و آب انبارها به هنگام سال نو) «جشن تیرگان»، «بردن آب به سر سفره عقد و نوروز»، «سپردن سبزه به آب در سیزده نوروز» و «عروسی باران» و یا «چهل كچلون»، «كوسن گلین» و ... اعتقاد به جاندار بودن آب در باورداشت‌های مردم به چشم می‌خورد. كه همواره نماد بركت و زایش و فزونی نعمت است. منابع مورد استفاده: ۱) از خشت تا خشت،محمود کتیرایی،نشر ثالث،تهران،۱۳۷۹. ۲)افسانهٔ زندگان،علیرضا حسن زاده،نشر بقعه، تهران،چاپ اول،۱۳۸۱ ۳) بیان نمادین در اسطوره،محمد اسدیان،کتاب ماه هنر،شمارهٔ ۳۶ – ۳۵،مرداد و شهریور ۱۳۸۰. ۴) مراسم تمنای باران و باران سازی، ایمان باشكوز. ۵) پژوهش عمومی فرهنگ عامه،محسن میهن دوست،انتشارات توس،تهران،چاپ اول،۱۳۸۰. ۶) جامعه شناسی و مردم شناسی ایلات و عشایر،حشمت الله طبیبی،انتشارات دانشگاه تهران،چاپ سوم ۱۳۷۸. ۷) جلوه های اساطیری در آیینه های کوچه و بازار،فهیمه غنی نژاد،کتاب ماه هنر،شمارهٔ ۳۶-۳۵ مرداد و شهریور ۱۳۸۰. ۸) روان شناسی خرافات،جادو،گوستاو،مترجم محمد نقی براهنی،تهران،نشر نو،۱۳۶۳ ۹) معتقدات و آداب ایرانی،ماسه هانری،مهدی روشن ضمیر،تبریز،۱۳۵۵. ۱۰) هنرو مردم شماره ۸۲ و ۱۵۵. ۱۱) جزوه های درسی دكتر كیانوش كیانی هفت لنگ.

سمانه عصری


منبع : مرکز علمی و پژوهشی فرش ایران

مطالب مرتبط

سابقه سکونت در مازندران

سابقه سکونت در مازندران
در مورد سكونت،زندگی وتمدن در مازندران،از بررسیهایی كه از غارهای كمربند و هوتو(در بهشهر)به عمل آمده، معلوم می شود كه شرایط زندگی انسانهای دوره پارینه سنگی میانه و پارینه سنگی جدید در این استان نیز نظیر دیگر مناطق فلات ایران بوده است.
از این آثار چنین بر می آید كه در این ادوار در كوهپایه ها و دامنه های شمالی البرز،هر جا كه آب و هوا مساعد تر بوده،انسانهای اولیه به شكار و گردآوری خوراك می پرداختند و برای اینكه از امنیت و آرامش بیشتری برخوردار باشند،در غارهای مذكور(از جمله غاری كه در كنار جاده نكا-بهشهر در جنوب غربی روستای كُلت در اثر خاك برداری در سال ۱۳۶۹ كشف شده) به سر می برده اند،
وجود آثار دوره نو سنگی در شرق مازندران حكایت از تحولات زندگی مردم در این استان را دارد.
از حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش،مردم این سرزمین همانند بعضی از انسانهای ساكن فلات ایران،توانسته بودند چارپایان را رام واهلی نمایند.
این تحول موجب دگرگونی در زندگی انسانهای این خطه شده است.به تدریج انسانها در مرحله دامداری به سوی دّره ها و جلگه ها وخاكهای آبرفتی حاصلخیز كشیده شده اند.با آغاز كشاورزی،زندگی به طور كلی دگرگون می شود.رفته رفته با بهتر شدن شرایط زندگی،غذا و مساعد بودن آب و هوا به شمار جمعیت افزوده شد و اولین روستاهای پیش از تاریخ در این خطّه شكل گرفتند.
مازندران فعلی كه از غرب به استان گیلان،از شرق به استان گلستان،از جنوب به رشته كوههای البرز و استانهای سمنان.تهران و قزوین و از شمال به دریای مازندران محدود است.در طول تاریخ،شاهد وقایع و اتفاقات فراوان سیاسی،اجتماعی و فرهنگی بوده است.در اهمیت سر گذشت وقایع تاریخی این استان،كافی است كه گفته شود هیچ یك از مناطق ایران به اندازه این خطّه،شاهد رویدادهای تاریخی نبوده اند.
به همین سبب است كه نویسندگان و مورخان ایرانی و خارجی،فراز و نشیب های تاریخی این سرزمین را در كتاب هایی به رشته تحریر در آورده اند.از آثار نویسندگان خارجی درباره مازندران،تاریخ مازندران و استرآباد تالیف رابینو،و از آثار نویسندگان ایرانی،تاریخ طبرستان(تبرستان) و رویان و مازندران تالیف میر ظهیرالدین مرعشی،و مازندران از قدیم ترین ایام تا به امروز،نوشته دكتر محمد مشكور را می توان نام برد.
اما اینكه نام مازندران از چه زمانی در این خطّه متداول شد اختلاف نظر وجود دارد.بعضی از مورخان معتقدند از زمان ابن اسفندیار و یاقوت،بجای استرآباد كلمه مازندران بكار برده شده است عده ای هم تاریخ استعمال كلمه مازندران را از قرن چهارم هجری قمری به بعد می دانند.
چشمه عمارت بهشهر این بنا متعلق به دوره صفویه میباشد كه در دو طبقه احداث گردیده و در حال حاضر طبقه همكف و جزری از طبقه دوم باقی مانده است در وسط عمارتِ همكف مظهر چشمه قرار دارد كه آب آن از چهار سمت توسط جویهایی از داخل بنا به خارج آن سرازیر و وارد حوضها و جویهای اطراف آن گردیده و بوسیله نهرهای اصلی به خارج از باغ هدایت می شده است
برج آرامگاهی امامزاده طاهر مطهر این بنای آرامگاهی واقع در روستای هزار خال بخش كجور در شهرستان نوشهر قرار دارد بنایی است چهار ضلعی با كتیبه های آجری و تزئینات كه در سال( ۸۲۹) ه ق به دست ملك كیومرث بن بیستون استندار ساخته شده است قلعه ملك بهمن
این قلعه از قلعه های عظیم البرز میباشد كه در جاده هراز بخش لاریجان و مشرف به قریه شاهان دشت در ۷۵ كیلومتری جنوب آمل قرار دارد این قلعه متعلق به حكام پادوسبان میباشد كه در سال (۴۵ الی ۱۰۰۵) ه ق به رویان نور و كجور و رستمدار حكومت داشته اند بنای قلعه بر روی صخره ای حدود ۲۲۰ متر بالاتر از سطح اراضی شاهاندشت از لاشه سنگهای بزرگ و كوچك و ملات گچ ساخته شده كه بصورت طبقه طبقه و شامل اتاقها و قسمتهای مختلف ساختمانی است آرامگاه سه سید میر حیدر آملی این مكان مدفن ابولقاسم پسر ابولحسن الرویانی است كه در قرن (۶) ه ق وفات یافته است در طی قرون هشتم و نهم هجری قمری سه تن از سادات و عرفا در این محل مدفون گردیدند كه یكی از آنها علامه میر حیدر آملی میباشد كه از متفكران و مشاهیر شیعه بوده است بانی این مكان سید عزالدین بن سید بهاالدین آملی است.

وبگردی
نخل طلای کن در فرودگاه به جعفر پناهی رسید
نخل طلای کن در فرودگاه به جعفر پناهی رسید - عوامل فیلم «سه رخ» با استقبال جعفر پناهی به ایران بازگشتند و جایزه جشنواره فیلم کن را به او رساندند. جعفر پناهی به همراه نادی ساعی ور، برای فیلم "سه رخ" جایزه بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم کن امسال را دریافت کردند اما به دلیل آنکه پناهی ممنوعیت قانونی برای خروج از کشور داشت، موفق به حضور در جشنواره و دریافت جایزه نشد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!
حمله ماموران شهرداری به پلیس راهور!
حمله ماموران شهرداری به پلیس راهور! - حمله ور شدن ماموران سد معبر شهرداری به ماموران راهنمایی رانندگی
دستگیری معروف ترین شرور تهران، در ۵۰۰ متری مرز ترکیه
دستگیری معروف ترین شرور تهران، در ۵۰۰ متری مرز ترکیه - شرور سطح یک که در آخرین اقدام خود یکی از دوستانش را در منطقه ولنجک به قتل رسانده بود؛ در ۵۰۰ متری مرز ترکیه دستگیر شد.
لحظه ریزش وحشتناک کوه در جاده هراز!
لحظه ریزش وحشتناک کوه در جاده هراز! - ریزش ناگهانی کوه که توسط مسافران به ثبت رسیده است...!
همسر محسن افشانی با ریش و سبیل در استادیوم آزادی دستگیر شد
همسر محسن افشانی با ریش و سبیل در استادیوم آزادی دستگیر شد - قبل از شروع بازی تیم‌های پرسپولیس و الجزیره یکی از بازیگران سینما کشورمان قصد داشت به همراه همسرش وارد ورزشگاه آزادی شوند که این دو نفر توسط نیروهای انتظامی بازداشت شدند.
فیلم | خسرو معتضد: جسد مومیایی قطعا متعلق به رضاخان است
فیلم | خسرو معتضد: جسد مومیایی قطعا متعلق به رضاخان است - فیلم - در ویدئوی زیر بخشی از صحبت های خسرو معتضد، مورخ را می شنوید که نتیجه تحقیقاتش را درباره مومیایی پیدا شده در حرم حضرت عبدالعظیم بیان می کند.
پهلوانان این روزهای ما
پهلوانان این روزهای ما - تصویری زننده و به شدت ناراحت کننده بر جا مانده از مسابقه انتخابی تیم ملی کشتی ایران که به کتک کاری و جنجال کشید. خانواده عبدولی باز هم پای ثابت این درگیری بود که چهره ورزش پهلوانی ایران را تیره کرد
(ویدئو) تشویق اصغر فرهادی در جشنواره کن توسط بزرگان سینمای جهان
(ویدئو) تشویق اصغر فرهادی در جشنواره کن توسط بزرگان سینمای جهان - در این ویدئو تشویق اصغر فرهادی و پنه لوپه کروز، خاویر باردم و دیگر عوامل فیلم «همه میﺩﺍنند» در جشنواره کن توسط بزرگان سینمای جهان را مشاهده می‌کنید.
فیلم حجوم داعشی‌های حاتمی کیا به یک مرکز خرید و وحشت و اعتراض مردم
فیلم حجوم داعشی‌های حاتمی کیا به یک مرکز خرید و وحشت و اعتراض مردم - عوامل فیلم «به وقت شام» روز گذشته با حضور عجیب و رعب آور در پردیس سینمایی کوروش مردم را وحشت زده کردند. در این حرکت تبلیغاتی بازیگران نقش داعش، با گریم و پوشش داعشی ها، سوار بر اسب راهی پردیس سینمایی کوروش شدند و با حضور در مرکز خرید و فودکورت مجموعه، رفتارهای عجیبی نشان دادند که باعث وحشت و اعتراض مردم شد.
تصاویر مخفی از بزرگترین مرکز فروش مواد مخدر در جنوب تهران / فیلم
تصاویر مخفی از بزرگترین مرکز فروش مواد مخدر در جنوب تهران / فیلم - این گزارش حاوی تصاویری از بزرگترین مرکز فروش و مصرف مواد مخدر در جنوب شرق تهران است که مخفیانه ضبط شده‌است.
کشتار اسب‌های کولبران / فیلم
کشتار اسب‌های کولبران / فیلم - متاسفانه طی یک ماه گذشته دستکم سه نوبت و هر نوبت دستکم 30 اسب باربر متعلق به کولبران در جنگل میرآباد شهرستان اشنویه با شلیک گلوله از پای درآمده‌اند.
سید احمد خمینی معمم شد
سید احمد خمینی معمم شد - سید احمد خمینی فرزند آیت‌الله سید حسن خمینی در حضور جمعی از علما و پدر و پدربزرگ خود در حسینیه جماران معمم شد.
دختران پرسپولیسی با ریش و سبیل در ورزشگاه آزادی!
دختران پرسپولیسی با ریش و سبیل در ورزشگاه آزادی! - امروز عکسی از 5 تماشاگر بازی روز گذشته در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که نشان می‌دهد 5 دختر جوان با گریم‌های عجیب و حرفه‌ای خودشان را به عنوان پسر جا زده و وارد ورزشگاه شده‌اند.
اگر با وجود این مشکلات ملت قیام کند همه ما را به دریا خواهد ریخت
اگر با وجود این مشکلات ملت قیام کند همه ما را به دریا خواهد ریخت - از ملتی که ستون فقراتش شکسته انتظار مقاومت دارید؟ بسیاری از کشور فرار کردند یا جای فرار خود را فراهم آوردند اما ما جای فرار نداریم
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!