پنج شنبه ۲۸ تیر ۱۳۹۷ / Thursday, 19 July, 2018

ابوالهول در انتظار ادیپ


ابوالهول در انتظار ادیپ
خیلی ها برای توصیف كوارتت های آخر بتهوون، این آثار اسطوره ای، از تصاویر اسطوره ای مانند ابوالهول در انتظار ادیپ برای پاسخگویی به معماهایش... كمك گرفته اند، چرا كه برای نخستین بار در تاریخ، یك آهنگساز اصالتاً برای آیندگان تصنیف كرده است و این جدا از آثاری است كه كسانی چون یوهان سباستین باخ و شوبرت برای جمع كوچكی از تحسین گرانشان نوشته بودند و همین آثار بعدها اعتبار جهانی یافتند. زیبایی ویژه این آثار از اواسط قرن نوزدهم توسط گوش های موسیقایی تربیت شده در مكتب برلیوز و لیست درك شد. یك قرن پس از آفرینش آنها، در ،۱۹۲۰ دوره كامل كوارتت های بتهوون جایگاهی ویژه یافت و آخرین كوارتت ها مركز توجه آوانگاردیسم قرار گرفت. قهرمانان آلدوس هاكسلی۱ آنها را با صفحه های ۷۸ دور گوش می دادند و تی اس الیوت۲ در عنوان و حتی فرم آخرین اشعارش به آنها ارجاع كرده است. از زمان جنگ جهانی دوم و در حقیقت پس از ۱۲۰ سال، آنها در میان تحصیل كردگان موسیقی رایج شدند و هیچ مورخی در طبقه بندی این آثار در میان بزرگترین دستاوردهای تمدن غرب تردیدی به خود راه نمی داد. البته این بدان معنی نیست كه آنها بیش از نقاشی های نمادین بوتیچلی۳ و نمایشنامه های آخر شكسپیر فهمیده شدند: چنین آثاری، كه به نظر می رسد از درون تهی ناپذیرند، در هر دوره ای با واكنش خاصی روبه رو شده است. دوره های مختلف با واكنش هایشان، به خود، به ضعف ها و قوت هایشان، خیانت می كنند. پریماورای۴ والتر پیتر۵ با پریماورای ادگار ویند۶ تفاوت دارد. همان طور كه واكنش هكتور برلیوز به كوارتت های آخر بتهوون، در ،۱۸۶۰ زمین تا آسمان با واكنش پروفسور ژوزف كرمن۷ در ۱۹۶۰ تفاوت دارد. سبك واكنش ها تغییر كرده است، همان طور كه سبك لباس پوشیدن و سخن گفتن تغییر كرده است. با این حال لرزش هایی كه به چشم و گوش می رسند، همچون بدن انسان، بی تغییر باقی مانده اند. هرچند امروزه كسانی كه مانند پیتر و برلیوز نسبت به آثار هنری واكنش نشان می دهند، دیگر به سادگی نمی توانند نظرات خود را منتشر كنند. اگر درسی در این قضیه نهفته باشد، دریافت حقارت ما در برابر عظمت این آثار است. موسیقی بتهوون مسلماً بیشتر از ما عمر می كند و واكنش ما به آن، اگر بعدها حماقت مطلق یك قرن نامیده نشود، تنها یك كنجكاوی تاریخی است. اگر در این باره می نویسم تنها به دلیل وجود معدود كسانی است كه فكر می كنند درك موسیقایی تنها با تحلیل دقیق نت نبشته ها میسر می شود.
بتهوون پنج كوارتت آخر خود را در سال های ۱۸۲۶_ ۱۸۲۵ نوشت، كه عبارتند از:
•كوارتت می بمل ماژور، اپوس ۱۲۷
•كوارتت سی بمل ماژور، اپوس ،۱۳۰ شامل فوگ بزرگ (Grosse Fuge) كه بعدها به نام اپوس ۱۳۳ منتشر شد
•كوارتت دودیز مینور، اپوس ۱۳۱
•كوارتت لامینور، اپوس ۱۳۲
•كوارتت فا ماژور، اپوس ۱۳۵
این مقاله بر فوگ بزرگ متمركز می شود، چرا كه این اثر غامض ترین نمونه این آثار است. از نظر تاریخی، این اثر در ۱۸۲۵ به عنوان موومان آخر (فینال) كوارتت سی بمل، اپوس ۱۳۰ ساخته شد. در اولین اجرای كوارتت در ،۱۸۲۶ بازتاب آن در میان شنوندگان آنچنان حكایت از نافهم بودن اثر می كرد كه بتهوون پیشنهاد ناشر را برای انتشار جداگانه فوگ قبول كرد و فینال دیگری را برای كوارتت تصنیف كرد.
تا همین اواخر، كوارتت سی بمل معمولاً با این پایان آسان تر و كوتاه تر اجرا می شد. ولی توجهی كه امروزه به اصالت تاریخی آثار می شود، وضعیت را تغییر داده است. تا حدی كه اجراكنندگان اپوس ۱۳۰ اكنون احساس می كنند كه برای «ننواختن» فوگ بزرگ به عنوان فینال، آنگونه كه در اصل بوده است، باید عذر موجهی داشته باشند و می خواهند از این طریق به طرح اصلی بتهوون ادای احترام كنند. اجرای فوگ بزرگ، به خصوص در پایان یك كوارتت طولانی، از یك سو فشار زیادی به شنوندگان وارد می كند و از سوی دیگر نیاز به توان خارق العاده نوازندگان دارد. این فشار از نوع گوش دادن به Die Gotterdammerung، یا خواندن مس در سی مینور باخ نیست. برخلاف این آثار، فوگ بزرگ، در بخش اعظمش، كاملاً نامطبوع است. چهار ساز كوارتت می باید بدون هیچ مهلتی برای آسودگی از پیشرفت متراكم و شكنجه بار فوگ، یا حداقل دو فوگ مجزا ولی مرتبط به هم، صفحه پشت صفحه، سریع و فورتیسیمو (fortissimo) بنوازند. پرسشی كه برای شنوندگان و نیز نوازندگان پیش می آید، این است كه نخست، چرا بتهوون باید آنها را در میان چنین هفت خوانی كه از نظر فیزیكی و نیز احساسی طاقت فرساست قرار دهد و دوم این كه چرا او كوارتتی كه سرشار از لحظات دوست داشتنی است را اینگونه با یك فینال مهیب و آشفته به پایان می برد؟ البته چنین پرشی برای آثار قرن بیستمی بی شماری مطرح است، ولی آنهایی كه به كوارتت های شوئنبرگ و بارتوك گوش می دهند، حداقل از ابتدا می دانند كه با چه چیزی روبه رو خواهند شد. در اینجا باید مروری بر وقایع فوگ بزرگ داشته باشیم تا اذهان آنان كه قبلاً با قطعه آشنا بوده اند تازه شود. دیگران نیز، اگر تا پایان متن به خواندن ادامه دهند، احتمالاً به اندازه كافی برای شنیدن قطعه كنجكاو خواهند شد. تحلیلگران این موومان را به روش های گوناگون و بر مبنای رویدادهای مربوط به هر تم تقسیم كرده اند، ولی در اینجا من صرفاً از دیدگاه رویدادهایی كه به شنونده عرضه می شود به موضوع وارد می شوم.
۱ _ در یك مقدمه، كه بتهوون آن را اورتور می نامد، آهنگساز وانمود می كند كه انگار كتابچه ایده های۸ خود را به ما نشان می دهد، به این ترتیب كه سه ایده متفاوت را برای آغاز یك قطعه می شنویم. بتهوون این كار را در سونات های پیانوی اپوس ۱۰۱ و ۱۰۶ و نیز در فینال سمفونی شماره ۹ نیز انجام داده بود. این فرض كه شنوندگان علاقه ای به درك فرایند ذهنی آهنگساز داشته باشند، شاید خیلی مدرن به نظر آید، ولی احتمالاً موارد مشابهی در عرف اجراهای بداهه، كه بتهوون در آن به گواه همگان استاد بوده است، وجود داشته است.
۲- پس از آن چهار (یا پنج) شروع ناموفق، فوگ اول (در سی بمل) آغاز می شود، این فوگ بسیار طولانی، چنان بلند نواخته می شود كه دنبال كردن بخش های درهم پیچیده آن، آنچنان كه شنونده در یك فوگ انتظار دارد، تقریباً غیرممكن می شود تا زمانی كه شنونده [بر اثر تكرار در شنیدن] فوگ را كاملاً نشناسد، تنها واكنشش سرگشتگی و دلخوری است كه احتمالاً در نهایت به بی حسی می انجامد.
۳- در یك تضاد فاحش یك آندانته متین (در سل بمل) كه در بلندی، وزن، سرعت، بافت و كلید كاملاً با فوگ در تناقض است به دنبال آن می آید.
۴- سرعت تند در یك اسكرتزوی سبك و شیرین (در سی بمل) كه می توانست پایان خوبی برای موومان باشد، ادامه می یابد، ولی بتهوون پس از ۳۲ میزان آن را قطع می كند تا ما را مجدداً در كل فرایند طی شده قرار دهد.
۵- فوگ دوم (در لابمل) فشرده تر، آشفته تر و نه كم سروصداتر از اولی بسط غنی ای از تم های فوگی را ارائه می دهد.
۶- نسخه دیگری از آندانته (در لابمل) كه دیگر نرم و ابتدایی نیست و در عوض اصیل است و در میان تمام سازها می چرخد.
۷- اسكرتزو بدون تغییر بازمی گردد (در سی بمل) و سپس با همان حالت بسط می یابد.
۸- تم هایی از ۱ ، ۲ و ۳ به صورت خلاصه به شیوه اوورتور مرور می شود.
۹- حالت اسكرتزو ادامه می یابد و به كار پایان می بخشد.
۳۲ میزان اسكرتزو (۴) تنها بخشی از فوگ بزرگ هستند كه نت به نت تكرار می شوند و هیچ توجیهی نیز برای این امر وجود ندارد، هر چند كه این تكرار از سوی برخی مفسران ناهنجاری خوانده شده است. به نظر من این بخش كلید درك اثر است. منظورم «درك» عاقلانه و جدا از «شناخت» تحلیلی است، چرا كه هدف مشروط من تجربه این اثر با ضوابط صرفاً موسیقایی و فارغ از هرگونه تصویرسازی و پرگویی است. می خواهم آن را به صورت یك كل به چنگ آورم تا بتوانم با رضایت تمام به توالی بخش های مختلف آن گوش فرا دهم. به نبوغ تكنیك فوگی بتهوون احترام می گذارم، می توانم آن را در نت نبشته ها ببینم. ولی علاقه ای ندارم كه ذهنم را با فكر كردن به آنها به هنگام گوش دادن به قطعه سنگین كنم. نبوغ را می توان همه جا یافت، ولی هیچ جا نمی توان توالی قابل قیاس محیط، جو و حالات روح را كه من «روحیه» می نامم،۹ جز در موسیقی یافت. در میان تمام «روحیه»هایی كه بتهوون در آثار شناخته شده و دوست داشته شده اش قرار داده است، به سه مورد اشاره می كنم. نخست «روحیه» جدال قهرمانی و فتح موانع فوق بشری است كه آن را می توان در سمفونی های سوم (اروئیكا) و پنجم، سونات پیانوی آپاسیوناتا و بسیاری از آثار دیگر بتهوون در دوره میانی زندگی اش (۱۸۱۷-۱۸۰۳) یافت. نمی توان بدون یادآوری جدال های خود بتهوون در برابر ناشنوایی، تنهایی و ناامیدی به این آثار اندیشید. حتی برای شنوندگان بی فكر هم این بتهوون است كه همیشه در جلوی صحنه قرار دارد، چرا كه معدودند كسانی كه بتوانند در برابر كشیده شدن به درون گرداب انرژی پرومته ای او مقاومت كنند.روحیه دوم را می توان «خشوع»۱۰ نامید كه در موومان های آهسته آثار اولیه و میانی او اغلب به صورت تم های سرودگونه وجود دارد. مثلاً در «آپاسیوناتا» كنسرتو پیانوی پنجم «امپراتور» یا در كوارتت «رازوموفسكی» دوم. انگار بتهوون می خواهد به ما گوشزد كند كه این ارض مقدسی است كه می بایست در آن به درستی گام نهیم. بعدها او روش های ماهرانه تری برای ایجاد چنین روحیه ای كشف می كند. قهرمان فاتح استحقاق دریافت پاداشی درخور را دارد و این همان جشن پیروزی است. آثار دوره میانی بتهوون معمولاً با چنین روحیه ای پایان می پذیرند: سمفونی های پنجم و هفتم و نیز «امپراتور» نمونه های آشكار آن هستند و حتی سمفونی نهم نیز در پایان به آن متوسل می شود. این شاید روحیه ای باشد كه در عصر ضدقهرمانی و رهایی از شیفتگی كمتر مورد توجه قرار می گیرد. آثار دوره پایانی بتهوون (۱۸۲۶-۱۸۱۸) ابعاد جدیدی از روحیه های قهرمانانه عظیم و خاشعانه را می گشایند، به خصوص در میساسولمنیس و سونات های پیانوی هم سالش یعنی اپوس ۱۰۶ ، ۱۰۹ ، ۱۱۰ و ۱۱۱. در سونات «همركلاویر»، اپوس ۱۰۶ و در ادامه یك موومان آهسته بسیار رفیع، فوگی می آید كه به نحو بی سابقه ای طولانی است و جدال در آن نه تنها به شكل عینی در موسیقی نمایش داده شده بلكه اجرای آن برای نوازنده نیز فوق العاده دشوار است. این امر ما را به نكته مهمی می رساند. سونات های پیانو و موسیقی های مجلسی بتهوون برای اجرا در كنسرت های عمومی ساخته نشده اند، بلكه برای نخبگان ساخته شده تا برای خود و یا حداكثر برای سایر نخبگان بنوازند. كوارتت های زهی برای گروه های كوارتت زهی خصوصی یا نیمه خصوصی ساخته شده اند كه در عصر طلایی آماتورهای بااستعداد بدرخشند. بنابراین توجه اصلی بتهوون برخلاف سمفونی ها و كنسرتوهایش بر اثر روانی ای بوده است كه این آثار به جای شنوندگان به روی نوازنده و نوازندگان می گذاشتند. لذا این سئوال پیش می آید كه چرا بتهوون یك پیانیست را وادار می كند كه از میان هفت خوان «همركلاویر» بگذرد و در عین حال حتی پاداش تحسین تبحر او را از سوی شنوندگان از او دریغ می كند. تنها می توانم بگویم كه یك نوع ارزش مثبت درون این خستگی موسیقایی وجود دارد. هنگامی كه یك خبره _ بتهوون آرشیدوك رودلف حامی علاقه مندش را در نظر داشته است ـ «همركلاویر» را می نوازد و به اپیزود آرام رماژور در فوگ می رسد. به چنان تجربه ای دست می یابد كه از روش های دیگر غیرقابل دسترسی است. عبارات ملایم آن در شرایطی شبیه بی وزنی شنیده می شوند و حقیقتاً به نظر می رسد كه این فرشتگان هستند كه سخن می گویند. همچنان در فوگ بزرگ پس از آنكه گوش ها و ویولن ها حقیقتاً خارج از حد تحملشان خرد شدند، آندانته آرام در یك حالت هوشیاری دگرگون شده به گوش می رسد. این ابزار بتهوون مرا به یاد تمرین های روحی مشخص می اندازد كه در آن خستگی فیزیكی به منظور گشودن ذهن به حالات دیگر به كار گرفته می شود. بتهوون آخرین سونات پیانوی خود اپوس ۱۱۱ را كاملاً بر مبنای همین تقابل بنا نهاده است. در اینجا نیز به مانند سونات می ماژور اپوس ،۱۰۹ بتهوون متهورانه اثر را در یك روحیه خشوع عمیق به پایان می برد. (ناشر انگلیسی اپوس ۱۱۱ از او پرسیده بود كه چرا فینال را فراموش كرده، بفرستد!) اما چرا او از چنین پایانی در هیچ یك از كوارتت هایش استفاده نكرد؟ من فكر می كنم كه دلیلش این است كه این كوارتت ها یك درس دیگر هم برای ما دارند. با استثنا قرار دادن آغاز فوگ كوارتت دودیز مینور به دنبال اكثر موومان های آهسته و عمیق این آثار (اپوس۱۲۷ :II، اپوس ۱۳۰:V، اپوس۱۳۱:IV، اپوس ۱۳۲:III و اپوس ۱۳۵: III) بخشی زمخت، معوج و عجیب و غریب می آید. اگر به این موضوع در پرتو مشاهدات قبلی بنگریم، به نظر می آید كه این موومان های غیرعادی هنگامی كه توسط تعمقی دعاگونه زمینه سازی می شوند، می توانند معنی كاملاً متفاوتی یابند. در كوارتت سی بمل، در صورت انتخاب فینال جایگزین، یك كاواتینای خیلی روحانی به غیرمنطقی ترین و بی ربط ترین فینال موجود در بین كوارتت های آخر منجر می شود. اما اگر فوگ بزرگ به عنوان فینال نواخته شود، این كاواتینا به عظیم ترین فینال ممكن ختم می شود. در این حالت، چهار نوازنده به میان نسخه تقویت شده ای از تجربه همر كلاویر رانده می شوند. بگذارید این احساس را از زبان اریك لویس۱۱ ویولن اول كوارتت زهی منهتن، كه نزدیك به ۲۰ سال است كه این اثر را می نوازد، بشنویم: هنگامی كه درون فوگ بزرگ، اپوس ۱۳۳ قرار می گیرم انگار سفری به درون یك سیاهچاله را آغاز كرده ام. این قطعه فراتر از هر قیاسی در هنر است و من به این تصویر می رسم؛ یك توفان كیهانی، كه در آن قوانین جهان به جزر و مدی آنچنان قوی تغییر ماهیت می دهند كه تمام قوانین شناخته شده هارمونی را ویران می كند. بخش سل بمل مانند غرامتی در میان دو افق هماورد است كه در آن زمان ناموجود است. حالات متناقض هوشیاری قابل درك می شوند و شخص را برای سفر نهایی در میان فوگ لابمل آماده می كنند؛ جایی كه بینشی از یك جهان موازی در یك بعد دیگر حاصل می شود. من مطمئن هستم كه بتهوون این سفر را انجام داده و ادراك خود را از آن جهان در اپوس ۱۳۱ به جا گذاشته است. شاید متناقض ترین نكته در این میان، نیم نگاه كوتاهی است كه مابین دوفوگ غول آسا، به اسكرتزو (۴) می اندازیم. اسكرتزویی كه از توفان های كیهانی و تعمق بی انتها هیچ نمی داند. اكنون، در آن «جهان موازی» هر یك از آن سه روحیه قهرمانانه عظیم، خاشعانه و سرزنده شوخ به باروری می رسند. در فوگ لابمل (۵) جدال شدت می گیرد، انگار تیتان،۱۲ پلیون را در اوسا بلند می كند، موسیقی یقیناً ما را از این می ترساند كه همه آن ساختار، ویران شود. آندانته سل بمل، كه پیش از این سرد و كمرنگ می نمود، اكنون با شكوهی خورشیدوار می درخشد(۶). از طرف دیگر، اسكرتزو به مانند كودكی كه انگار هیچ وقت بزرگ نمی شود، دقیقاً همان گونه كه بوده بازمی گردد.(۷) حال سئوال این است كه كدام روحیه حرف آخر را می زند؟ برای لحظه ای، در هم آوایی باشكوهی كه به اورتور شبیه است، به نظر می آید كه نت پایانی پیروزمندانه نواخته می شود. ولی كسانی كه سایر كوارتت های پایانی را شنیده اند، می دانند كه به این ژست پیروزمندانه باید شكاك بود. آنان هنگامی كه بتهوون به عظیم ترین اثرش پایانی كودكانه می بخشد، چندان شگفت زده نمی شوند. او قطعه را نه با اغتشاشی مستانه و با كوسی،۱۳ به مانند سمفونی نهم، به پایان می برد و نه به مانند اپوس ۱۱۱ درون خلسه غرق می شود. او فوگ بزرگ را به شیوه ای كه تمام كوارتت های پایانی را تمام كرده، تمام می كند: با یك بوالهوسی رفیع، یك شادی گریزان و چالاك كه من نخستین كسی نیستم كه آن را می شناسم. جوهر این روحیه را می توان در پاساژ آرامی جست وجو كرد كه همیشه در نزدیكی انتهای اثر قرار دارد. لحظاتی كه در همه كوارتت های پایانی یافت می شوند. این پاساژهای جادویی حداقل برای فوگ بزرگ رازی را آشكار می كنند. :Per ardua ad astra بله، مسلماً این پیام را در خود دارد، اما در پایان مسافر كیهانی به آرامی به خانه بازمی گردد، در حالی كه چهره اش با یك شادی درونی خاموش نشدنی نورانی شده است. بتهوون چقدر از اسطوره پیروزمندی كه به دوران میانی زندگی اش تسلط داشت، فاصله گرفته است!
فینال جایگزینی كه بتهوون برای اپوس ۱۳۰ نوشت و آخرین موومانی بود كه او پیش از مرگش تكمیل كرد، به وضوح متعلق به همین حالت كودكانه است. مردم ابروهایشان را به خاطر سادگی اش بالا می برند، كاری كه پیش از این نیز در برابر اسكرتزوی كوچك و رقص آلمانی در همین كوارتت انجام داده اند. اكثر ما، برخلاف بتهوون، نمی توانیم این قطعات را در حالتی سرشار از ظرافت و رعنایی بشنویم. تا زمانی كه بتوانیم چنین كنیم، بهترین رویكرد ما این است كه به بتهوون اجازه دهیم تا دستان ما را بگیرد، ما را از میان سیاهچاله ها عبور دهد و به زمین بازگرداند.
پی نوشت ها:
۱- Aldous Huxley: نویسنده منتقد و شاعر انگلیسی. م.
۲- :T.S.Eliot شاعر، منتقد ادبی و نمایشنامه نویس آمریكایی و برنده جایزه نوبل ادبیات كه شعر معروفش The Waste Land یكی از بحث انگیزترین آثار ادبی قرن بیستم بود.م.
۳- :Botticelli یكی از نقاشان پیشرو رنسانس. م.
۴-primavera
۵-Walter Pater
۶-Edgar Wind
۷-Professor Joseph Kerman
۸- :Sketch Book بتهوون ایده های موسیقایی كه به ذهنش می رسیده را در كتابچه ای یادداشت می كرده تا بعدها از آنها در ساخت قطعات استفاده نماید.
۹-mood
۱۰-reverence
۱۱-Eric Lewis
:Titan -۱۲ یكی از خدایان یونانی
۱۳- :Bacchus خدای یونانی شراب

جاسلین گادوین
ترجمه: امید دادگری


منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

مخطوطاتی موسیقایی در بغداد

مخطوطاتی موسیقایی در بغداد
۱ـ دست‌نوشته‌های موسیقی عرب، زودهنگام شناخته شد. زمانی كه در آنجا امهات كتب میراث اسلامی انتشار یافتند. اما این دست‌نوشته‌ها همواره به همان وضعیت اولیه باقی ماندند و پژوهشگران آن‌قدر كه به دیگر شاخه‌های فرهنگ اسلامی توجه و اهتمام كرده به این مخطوطات عنایت ننموده‌اند.كتابخانه‌های اروپایی و شرقی، صدها نسخه نفیس موسیقایی را دارا هستند و البته آنچه از میان این نسخه‌ها، تصحیح و انتشار یافته در قیاس با آن نسخه‌ها بسیار كم‌اند. نسخه‌هایی كه بعضا‌ً تاكنون شناسایی هم نشده و از اینها جز در حد اسامی مذكور در فهرست ابن ندیم و برخی كتب اعلام و سیره، مشخصات دیگری سراغ نداریم. بحث پیرامون نسخه‌های موسیقایی، موضوعی است كه در زبان عربی همواره بكر مانده است چرا كه مراجع آن همان نسخه‌ها هستند. نسخه‌های خطی و قدیمی در علم موسیقی خواه آنها كه تصحیح شده و انتشار یافته و خواه آنها كه خطی باقی مانده و جزء میراث موسیقی عربی قلمداد می‌شوند(۱)، مؤلفان و مصنفان آن بسیار بوده كه در كتب تاریخی و فهارس قدیمی عربی به اسامی آنها اشاره شده است. سرآغاز تحقیق و تألیف جدی در موسیقی زمانی بود كه یونس كاتب (ت ۱۴۸ ه‍ / ۷۶۵ م) كتاب (الاغانی) كه ابوالفرج اصفهانی آن را اولین كتاب عربی در موسیقی دانسته، نگاشت و پس از آن، كتب دیگری به نگارش درآمد كه(۲) بیشترین آنها از بین رفته و یا در زیر انبوه خرابه‌های تمدن عربی كه در پی هجوم وحشیانه مغول به بغداد رخ داده، مدفون شده‌اند.آنچه از این نسخه‌ها در پیش روی ماست، بخشی از دست‌نوشته‌های زیاد موسیقی عربی است كه در كتابخانه‌های مختلف اروپایی پراكنده بوده و ما توانسته‌ایم بر آن وقوف یابیم.
۲ـ نسخه‌هایی كه هم‌اكنون معرفی می‌شوند شامل نسخه‌های عكسی موسیقایی هستند كه كتابخانه اداره فنون موسیقی وزارت فرهنگ و تبلیغات، آنها را به دست آورده است. برخی از این نسخه‌ها، تصحیح و انتشار یافته و برخی نیز با وجود اهمیت زیادی كه در تراث موسیقی عربی دارند هنوز به دست تصحیح و نشر سپرده نشده‌اند. این نسخه‌ها از كتابخانه‌های مختلف دنیا عكس‌برداری شده‌اند. انجام این مهم به دست صاحب اصلی آنها، استاد زكریا یوسف بوده كه پس از وفاتش این مجموعه را به كتابخانه یاد‌شده، سپرد. سپس برای گسترش این مجموعه از دست‌نوشته‌ها، سعی كردیم كه نسخه‌های عكسی دیگر كتابخانه‌های عمومی و شخصی عراق را نیز به آن بیفزاییم. برخی از این نسخه‌ها در برخی دیگر در هم آمیخته‌اند و بیشترین آنها فاقد نام مؤلف و كاتب و تاریخ تألیف و كتابت هستند كه در راستای تكمیل این نواقص، به منابع و مصادر مختلف مراجعه كردم و تا حد امكان برخی نواقص و كاستیها برطرف شد.
۱ـ الادوار فی‌التألیف:
به اصل این كتاب و مؤلف آن پی نبرده‌ایم. در بسیاری از جنبه‌ها، شبیه كتاب الادوار‌ِ ا‌ُرموی است. این نسخه فاقد اسم كاتب و تاریخ نسخه بوده و به خط‌ِ معمولی (/ مرسوم)، كتابت شده است.
۲ـ الادوار فی‌معرفه النغم و الادوار: (۳)
از صفی‌الدین عبدالمؤمن البغدادی (۶۹۳ ه‍ / ۱۲۹۴م) (۴). این كتاب از ذخایر آثار‌ِ موسیقایی‌ِ باقی‌مانده در موضوع شناخت نغمه‌ها، نسبت‌ِ ابعاد (/ فاصله‌ها) و ادوار‌ِ ایقاع (/ ضرب) می‌باشد و از ظریف‌ترین رسائل فنی در تعریفات و توصیفات موسیقایی به شمار می‌رود. مؤلف، این كتاب را در پانزده فصل، سامان داده(۵) و دكتر حسین علی محفوظ قبلا‌ً این نسخه را منتشر كرده است (بغداد ۱۹۶۱). این نسخه از كتابخانه السلطان احمدالثالث بوده و به تاریخ (۷۲۶ ه‍ / ۱۳۲۵م) كتابت شده است. نسخه‌های موجود دیگر آن بدین قرارند:
الف) نسخه‌ای واضح‌الخط كه فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت است؛
ب) نسخه آكسفورد كه دارای خطی زیبا و فاقد تاریخ كتابت است؛
ج) مستنسخ از نسخهٔ مكتوب به خط سید عبدا... سهروردی به تاریخ (۷۲۷ ه‍ ) كه كتابت آن در شعبان سال ۱۳۰۸ ه‍جری به قلم السید یوسف به پایان رسیده است؛
د) نسخهٔ استانبول كه به خط نسخ‌ِ زیبا به سال ۶۳۳ ه‍جری كتابت شده است.
۳ـ ارجوزه فی‌الاوزان:
به اسم ناظم این ارجوزه پی نبرده‌ایم. اول آن ناقص بوده و با این ابیات شروع می‌شود:
و بعد فاسمع یا صحیح الفهم
ارجوزه ببشره فی‌النظم
منها موازین الكلام المنتظم
و وزن زحمات الضروب المنتظم
اعلم بأن زنه‌الكلام
فی حركات صیغه النظام
این ارجوزه به خط واضح، كتابت شده است.
۴ـ ارجوزه فی‌الانغام:
از ناصر‌الدین ‌بن اللخمی است(۶) و با این ابیات شروع می‌شود:
الحمدا... ولی الحمد
هادی الانام من سلیل الرشد
و افضل الصلاه و التسلیم
علی‌النبی المصطفی الكریم
این نسخه با خط واضح نگاشته شده و فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت است. در پایان آن شرحی از ابیات، آمده است.
۵ ‌ـ ارجوزه (مباركه) فی شرح النغمات:
از شیخ جمال‌الدین عبدا... بن خلیل الماردینی یا (الماردانی) شافعی؛ (به جهت انتساب به مسجد ماردان در قاهره ۸۰۹ ه‍). این رساله، شامل قصیده‌ای است كه به شیوه موشحات به نظم كشیده شده است با این مطلع:
كم بات یرصد ناضری
بدر كغض ناضر
نسخه، واضح الخط است.
۶ ـ الانغام فی معرفه‌الانغام:
از شمس‌الدین الصیداوی (قرن ۸ ه‍ )؛ شامل تخطیطات و دوایر و حقول می‌شود. سرآغاز آن چنین است:
و من یقل ان لها مثالا‌ً
منه اوقد ادعی محالا
خط آن به نسخ زیبا و واضح است و از نسخه اصلی در خزانه حكیم اوغلوعلی پاشا در تركیه عكس‌برداری شده است. این نسخه فاقد اسم و تاریخ ناسخ است.
۷‌ ـ اوراق متفرقه فی ‌الموسیقی:
از تعدادی كتابخانه‌های اروپایی جمع‌آوری شده و شامل تخطیطات و دوایر اوزان موسیقی و تصویرهایی از آلات موسیقی قدیم می‌شود.
۸ ـ بلوغ المنی فی ‌تراجم اهل الغنا:
از محمد افندی الكنجی؛ رساله‌ای است در موسیقی و نغمات و اوزان؛ آغاز آن چنین است:
«بسم‌ا... یا فتاح الحمدا... الذی زین من اختاره...»
۹ـ حاوی الفنون و سلوه المحزون:
از ابوالحسن محمد بن الحسن معروف به ابن الطحان (قرن پنجم هجری). این كتاب در تاریخ موسیقی عربی اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا از تألیفات جدی در این زمینه بوده و مؤلف آن اهل صنعت‌ِ موسیقی. كتاب، موسیقی را از ناحیه عملی بررسی می‌كند و شامل دو قسمت صناعت و ذكر آلات و اوتار (وترها) می‌شود. روش مؤلف در ارائه مطالب، با روش دانشمندانی چون كندی و فارابی و ابن ‌سینا متفاوت است.
تصحیح كامل این كتاب كه توسط مرحوم زكریا یوسف به انجام رسیده را ملاحظه كرده‌ام. این تصحیح همچنان نزد خانواده آن مرحوم نگهداری می‌شود.
۱۰ـ‌ الدرالنظیم، المعروف به‌ (ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد):
از شمس‌الدین محمدبن‌ابراهیم بن‌ساعد الاكفانی (۷۴۹ ه‍).(۷) این كتاب شبیه دایره‌المعارف كوچكی در علوم موسیقی است. خطش معمولی است و فاقد تاریخ است.
۱۱ـ الشرفیه:
اثر صفی‌الدین الارموی (در گذشته ۶۹۳ ه‍ / ۱۲۹۴ م)، از شهره‌ترین موسیقی‌دانان عرب و ماهرترین نوازندگان عود. مشهور است كه وی گامهای رایج‌ِ موسیقی عربی كه قبلا‌ً تداول داشته را تغییر داده است. رسالهٔ شرفیه از مهم‌ترین كتب میراث موسیقی عربی است كه در اواخر عصر عباسی تألیف یافته است.(۸) صفی‌الدین همچنین تألیفات دیگری دارد.(۹)این رساله توسط استاد هاشم الرجب تصحیح شده است. وی این تصحیح را به آكادمی عربی موسیقی ارائه داده است. در آنجا آورده كه استاد زكریا یوسف، تصحیحی از این رساله را به دست داده و من از این تصحیح بی‌اطلاعم.نسخه‌های موجود دیگر این رساله بدین قرارند:
الف) نسخه كتابت‌شده در بغداد به سال (۶۷۴ ه‍ / ۱۲۷۶م) به قلم ساجوستانی با خط نسخ زیبا؛
ب) نسخهٔ ناقص‌الآخر با خط مرسوم كه فاقد تاریخ كتابت و اسم كاتب است؛
ج) نسخهٔ آكسفورد به قلم ماردینی كه واضح‌الخط است؛
د) نسخه‌ای تازه به خط فارسی معمولی كه دارای تملكات زیادی است؛
ه‍) نسخه‌ای به خط مرسوم به تاریخ ۱۰۱۴ ه‍‍ .
و) نسخهٔ برلین كه فاقد تاریخ كتابت است.
۱۲ـ فی‌علم الانغام:
اثر شهاب‌الدین العجمی (متوفی در اواخر قرن ۱۵ ه‍). آغاز رساله: «بسم‌... الحمد‌لله رب العالمین .. فهذه رساله فی علم‌الانغام من ادوار شهاب الدین العجمی، و كیف ركب اصل الاصول و هوالرست...».
این رساله شامل ۱۵ برگ است و به خط معمولی و مرسوم كتابت شده است.
۱۳ـ‌ الفتحیه فی‌الموسیقی:
از محمدبن عبدالحمید اللاذقی (در گذشته ۹۰۰ ه‍ / ۱۴۹۵ م).(۱۰) این رساله از مشهورترین آثار خطی در موسیقی عربی به شمار می‌رود. لاذقی معاصر سلطان با‌یزید‌ بن محمد عثمانی بوده و این كتاب را به وی اهدا كرده است.(۱۱) این اثر شامل یك مقدمه و تعدادی فصل است و كاتب آن علی‌بن خلیل به سال ۸۹۰ هجری یعنی در زمان حیات مؤلف، آن را كتابت كرده است.(۱۲)
۱۴ـ فی‌علم الموسیقی:
از فتح‌ا... الشیروانی (۸۹۱ ه‍.). این رساله را مؤلف به سلطان محمد فاتح‌بن مراد‌ِ ثانی‌ِ عثمانی تقدیم داشته است. نیز از بهترین تألیفات در نوع خود به شمار می‌رود. موضوعات مورد بررسی شامل: قواعد صوت، انواع آلات دارای یك وتر، ابعاد (= فواصل)، انواع، گامها، مقامات، اوزان، شعبه‌ها و ضربها و... می‌شود. همچون آرای دانشمندان صاحب اثر در موسیقی همچو فارابی، ابن‌سینا و صفی‌الدین مورد اشاره و نقد قرار گرفته است. این رساله به خط معمولی‌ِ واضح، كتابت شده است.
۱۵ـ فی‌علم‌الموسیقی:
این رساله مجهول‌ المؤلف است. آغاز آن: «بسم... الموسیقی علم یبحث عن اصول النغم من حیث تتألف و تتنافر و عن احوال الازمنه المتخلله بینها...». این نسخه فرسوده است و فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت. نیز شامل ۵ ورق بوده و به خط معمولی نگاشته شده است.
۱۶ـ ‌ فی معرفه النغمات الثمان:
مجهول المؤلف؛ رساله‌ای در نغمات هشتگانه و شرح آنها. این رساله را فارمر همراه با مقدمه و ملاحظات، به چاپ رسانده است. نیز آن را در مجله الجمعیه الملكیه الآسیویه (شماره آوریل ۱۹۳۱) و (ژانویه ۱۹۳۲) به زبان انگلیسی ترجمه كرده است.(۱۳)
۱۷ـ فی‌الموسیقی:
این رساله كه شامل دو ورق می‌شود و به خط معمولی كتابت شده فاقد اسم مؤلف است.
۱۸ـ فی‌الموسیقی:
فاقد اسم مؤلف؛ آغاز آن چنین است: «... اما بعد، یقول العبد الفقیر الاستاذ عبدالقادر عفاا... عنه فی ذكرالانغام و اصواتها...». این رساله به خط عادی كتابت شده است.
۱۹ـ فی‌الموسیقی:
از صفری (۷۶۴ ه‍)؛ آغاز آن: «الحمدلله الذی خلق‌الانسان لمعرفته و الهمه جواهر حكمته و شرفه بنطق اللسان». آخر این نسخه در برگیرنده ارجوزهٔ ماردینی بوده و در جامع اموی استنساخ شده است.
۲۰ـ الكبری فی ‌التألیف یا الكتاب الاعظم فی‌التألیف:
رساله كوچكی شامل ۱۳ صفحه كه به خط نسخ معمولی كتابت شده است و از رسائلی است كه پژوهشگران و از جمله فارمر آن را به كندی نسبت داده‌اند.(۱۴) و این به جهت تشابه كامل آن با رسائل سابق كندی بوده است اما ترجیحا‌ً می‌توان گفت این رساله همانی است كه ابن‌ندیم و قفطی و ابن ابی اصیبعه با عنوان: الرساله الكبری فی‌التألیف از آن یاد كرده‌اند.این رساله شامل بررسی نغمات و الحان همراه با تفصیلات و براهین می‌شود.(۱۵) نیز فصلی را با این عنوان داراست: «العلل النجومیه و فیها یبین الكندی وجود علاقه بین الموسیقی و الافلاك كما تحدث عن اوتارالعود». این اثر از رسائل مهم به ‌شمار می‌رود زیرا شامل تمرین نواختن عود بوده و نیز به شیوه موسیقی معروف آن زمان مدون شده است.(۱۶) این نسخه، عكسی است از نسخهٔ اصلی برلین، ضمن مجلدی كه شامل تعدادی از رسائل به شماره ۵۵۳۰ می‌شود. استاد زكریا یوسف در خلال كتابش (مؤلفات الكندی الموسیقیه) آن را تصحیح و به چاپ رسانیده است.(۱۷)
۲۱ـ‌ الكندی فی خبر تألیف الالحان:
از فیلسوف، یعقوب ‌بن اسحاق الكندی (۲۶۰ ه‍ / ۸۷۳ م). (۱۸) نسخهٔ عكسی از لایپزیك به سال ۱۹۳۱ میلادی؛ منقول از نسخهٔ موزه بریتانیا مكتوب به سال ۶۲۱ ه‍جری در دمشق. ابن ندیم به این رساله اشاره داشته است.(۱۹) حاوی مجموعه‌ای از رسائل موسیقایی به دو زبان عربی و فارسی و شامل ۷ صفحه به خط فارسی ظریف بوده و اول آن افتادگی دارد. تفصیل مطالب در مورد این رساله را استاد زكریا یوسف در كتابش (مؤلفات الكندی الموسیقیه) صفحه ۱۲ به دست داده است. موضوع این رساله در صناعت‌ِ تألیف ‍‍]الحان] است و عنوان كتاب را خود كندی انتخاب كرده و ابن ندیم نیز به آن اشاره كرده است.این رساله شامل تعدادی مقاله و فصول و بر‌ اساس تقسیم‌بندی معهود در دیگر رساله‌ها می‌شود. كندی در آن به بررسی ابعاد، اجناس، جموع، مقامات، انتقالات و تألیف‌ِ آهنگ پرداخته است.نسخه خطی این رساله در دنیا یكی بیش نیست. نیز این از مهم‌ترین رساله‌های كندی در موسیقی به شمار می‌رود. این رساله را دكتر روبرت لاخمان (شرق‌شناسی) و دكتر محمود حنفی با ترجمه آلمانی آن به چاپ رسانیده‌اند. استاد زكریا یوسف نیز آن را در ضمن مؤلفات موسیقی كندی به بغداد در سال ۱۹۶۲ انتشار داده است.
۲۲ـ‌‌ ‌ الكندی‌ (مختصر الموسیقی فی تألیف النغم و صنعه العود):
كندی این رساله را به جهت احمد بن معتصم نگاشته است. این رساله كوچك شامل ۶ صفحه به خط نسخ معمولی و غیرمضبوط می‌باشد و شامل بررسی الحان و صوت و فرق بین صوت / صدا و طنین و بین لحن و تلحین (آهنگ‌گذاری) می‌شود. (۲۰) این رساله، منسوب به كندی بوده و ترجیحا‌ً می‌‌توان گفت همان رساله‌ای است كه ابن ابی‌اصیبعه با همین عنوان از آن یاد كرده است.(۲۱)فارمر نوشته: این رساله برای مستشرقین تا سال ۱۹۲۶ ناشناخته بود. در همان سال بود كه این رساله كشف شده و به كندی منسوب شد.(۲۲) نسخه، عكسی از نسخه برلین به شماره ۵۵۳۱ است و زكریا یوسف در ضمن (مؤلفات الكندی الموسیقیه) آن را تصحیح و به چاپ رسانید.
۲۳ـ زین‌الالحان فی‌التألیف الاوزان:
از لاذقی (ت ۹۰۰ ه‍ / ۱۴۹۵ م) صاحب (الرسالهٔ الفتحیه). این كتاب كوچك، حاوی اطلاعاتی مهم در انغام و اصول آن است.
۲۴ـ شرح‌الادوار (المعروف به شرح مولانا مبارك شاه):(۲۳)
اثر علی ‌بن محمد بن علی، معروف به شریف جرجانی‌ ـ (۸۱۶ ه‍ / ۱۴۱۳ م)؛ فیلسوف و از كبار علمای عربیت و دارای تألیفات بسیار كه سخاوی بدانها اشاره داشته است.(۲۴) این كتاب شرح كتاب الادوار‌ِ صفی‌الدین ارموی بغدادی (ت ۶۹۳ ه‍ / ۱۲۹۴ م) بوده اما حاوی توضیحات و اطلاعات زیادی است. سخاوی به اهمیت این شرح، اشاره داشته است. (۲۵) وجه تسمیه آن به ‌شرح مولانا مبارك شاه (زنده به سال ۷۷۷ ه‍)، این بوده كه وی استاد جرجانی و شیخ او بوده است.(۲۶) مؤلف كتابش را به شاه شجاع (پادشاه شیراز) (ت ۷۸۸ه‍) تقدیم كرده است.(۲۷) فارمر از آن چنین گفته: «... در حقیقت بخش بزرگی از این رسالهٔ دلچسب، یافت نشده، جز كتاب الموسیقی الكبیر فارابی».این شرح شامل ۱۵ فصل می‌شود. چنان كه كتاب صفی‌الدین نیز چنین است اما آرا و افكار مبتكرانه زیادی ـ خاصه در قواعد صدا ـ به چشم می‌آید. این نسخه از نسخهٔ اصلی كتابخانه لندن فاكسیمیله شده و دارای خط زیبایی است. نسخه دیگر آن همان نسخه استانبول (كتابخانه سلطان احمد ثالث) به خط عبدالملك‌بن بدر العاصی البلخی مكتوب به سال ۸۳۸ ه‍جری می‌‌باشد.
۲۵ ـ شرح ارجوزه الانغام للاربلی: (۲۸)
اثر شیخ ابوعبدا... بدر‌الدین الاربلی (۷۲۹ه‍) كه اسم شارح آن معلوم نگردید. این ارجوزه به سال ۷۲۹ هجری‌ / ۱۳۲۸ میلادی به رشته نظم كشیده شده است. ذكر شیخ اربلی در متون عدیدهٔ تاریخی رفته است.(۲۹) این شرح پیرامون ارجوزه‌ای است با این مطلع:
الحمدلله علی انعامه
حمد یكافی الفضل فی‌اقسامه
ثم الصلاه والسلام التالی
علی‌النبی احمد و الآل
این شرح شامل مسائلی كه ناظم بدان پرداخته نیز می‌شود همچون:
۱ـ شناخت اصول نغمه‌ها / نغمه‌پردازی؛
۲ـ‌ تناسب بین اصول و اركان و اخلاط [چهارگانه]؛
۳ـ ذكر بحور نغمات اصولی چهارگانه؛
۴ـ ذكر بحور هشتگانهٔ منشعب از اصول چهارگانه؛
۵ـ ذكر ترتیب نغمات دوازده‌گانه؛
۶ـ ذكر اوزان ششگانه؛
۷ـ ذكر شواذ‌ِ سه‌گانه منشعب از اوزان ششگانه؛
۸ـ ذكر نغمات دوازده‌گانه‌ای كه صفی‌الدین بدان اشاره كرده؛
۹ـ‌ ذكر نغمات و زوائد؛
۱۰ـ بیان تأثیر نغمات در مزاجها؛
۱۱ـ توصیه‌ای به نوازندگان؛
۱۲ـ پایان رساله:
وعده المجموع من نظامی
بیت و مائه مع الختام
وكملت ارجوزه الانغام
و الحمدلله علی الانغام
۲۶ـ شرح ارجوزه النغمات:
از محمدبن ‌محمدبن احمد‌الذهبی (معروف به ابن صباح قرن ۸ ه‍)؛ آغاز نسخه: «ان فن الموسیقی یقتصر الی نغمات و ضروب فثبت ذلك فی‌كتابی هذا، و خرجت به من نغمات و طروب و جعلتها ابواب نهایه الطالب و المطلوب، فاول ما نذكر النغمات و دوائرالطرب...». این ارجوزه كه مورد شرح قرار گرفته با این بیت آغاز می‌شود:
دست عراق اوزهم فیروز
فروعها بینها مذكور
این نسخه به خط واضح نگاشته شده است.
۲۷ـ قصائد فی‌الذكر و المدائح النبویه:
از عبدالغنی النابلسی (متوفی ۱۱۴۳ ه‍ / ۱۷۳۱م)؛‌(۳۰) شاعر صوفی و كثیرالتصنیف.(۳۱) این نسخه شامل قصاید و مدایح در غزل صوفی و مدح نبوی می‌شود و حدیث الخط بوده و فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت است.۲۸ـ قصائد فی‌الغزل:
از جلال‌الدین السیوطی (۹۱۱ه‍/ ۱۵۰۵ م)؛ حافظ و مورخ و ادیب كه صاحب تألیفات زیادی بوده. آغاز این نسخه افتادگی دارد و این چنین آغاز می‌شود:
فكم حملوا وفد الحجیج و زودوا
الی ان أتی اوطانه لم یخف جهلا
اولئك قوم سید الخلق منهم
فقد احرزوا العلیا، و استكملوا المجدا
این نسخه به خط معمولی كتابت شده و اول و آخر آن ناقص بوده و شامل ۹ برگ / ورق می‌باشد.
۲۹ـ قول اقلیدس علی‌اللحون:
كتابی است در علم موسیقی كه به عناوین دیگری نیز آمده است. به اصل این مخطوط و نسبت و تاریخ تألیف آن وقوف نیافته‌ام. آغاز آن چنین است: «بسم‌ا... و ما توفیقی الا بالله، قول اقلیدس علی اللحون و صنعه المعارف، فی‌مخارج الحرف و مسالك الاحادیث و جداول الحكماء و نحوالنحویین و اقوال فیثاغورس». در این كتاب شناخت لحنها، به استقصا مورد بررسی قرار گرفته است. آخر این رساله ناقص بوده و به خط نسخ‌ِ لطیف، كتابت شده است.
۳۰ـ الكافی الموسیقی: (۳۲)
از ابومنصور الحسین بن زیله (متوفی ۴۴۰‌‌ ه‍) (۳۳) از خواص شاگردان ابن سینا و ریاضیدان و متخصص در صناعت موسیقی و دارای تألیفات فراوان. این نسخه عكسی است از نسخهٔ موزهٔ بریتانیا. آغاز آن چنین است: «بسم... كتاب الكافی فی‌الموسیقی لابی منصورالحسین بن محمدبن محمدابن عمربن زیله...». این نسخه مشحون از خطاهای نحوی و تحریفات لغوی است. استاد زكریا یوسف نوشته: «این نسخهٔ موزهٔ بریتانیا تاكنون در پندار شرق‌شناسان تنها نسخه شناخته ‌شده در دنیا بوده اما با تحقیقاتی كه در این موضوع به‌ عمل آوردم معلوم شد كه نسخه دومی از آن در خزانه رضا در رامپور هند موجود است.»
كتاب الكافی از مهم‌ترین آثار در تاریخ موسیقی عرب است زیرا مؤلف آن بر منابع عربی‌ای كه برخی از آنها از میان رفته‌اند تكیه و رجوع داشته است. در این كتاب نظرات و آرایی آمده كه با مطالب موجود در مؤلفات كندی و فارابی سازگاری ندارد.نسخه دیگر آن، نسخه لاهور است كه به خط فارسی واضح به سال ۱۰۷۳ كتابت شده و مقابله آن با اصل در همان تاریخ به انجام رسیده است.
۳۱ـ كتاب فی‌الموشحات:
نام مؤلف آن بر من پوشیده مانده اول آن «بسم... من فرط نار اشتیاقی و لهفتی و احتراقی، الفت حال التلاقی، موشحافی العراق...». این نسخه شامل ۷ ورق و به خط عادی كتابت شده است.
۳۲ـ كشف الهموم و الكرب فی‌شرح آله الطرب:
مجهول‌المؤلف. فارمر تألیف آن را ترجیحا‌ً در قرن پانزدهم میلادی (قرن ۹ هجری) و مؤلف آن را اهل مصر، دانسته است.(۳۴) این رسالهٔ مفصل كه پیرامون آلات موسیقی نگاشته شده مباحثی در مورد تركیب ارغن (ارغنون)، عود، چنگ، سنتور، دف و شبابه (نی / مزمار) همراه با عكسهایی از این آلات دارد. این نسخه، كامل بوده و واضح‌الخط و از نسخهٔ كتابخانه نور عثمانیه در استانبول عكس‌برداری شده است.
۳۳ـ كمال ادب‌الغناء:
از حسن ‌بن احمد بن‌علی الكاتب، زنده در سال ۶۲۵ هجری مؤلف به سال ۶۲۵ هجری از تألیف آن فراغت یافته است. كتاب از بهترین آثار تألیف ‌یافته در این دوره بوده و شامل ۴۳ فصل می‌باشد كه در آن از موسیقی، طرب، غناء، الحان، ایقاعات، اوتار و طرائق و ویژگیهای اخلاقی و فنی مغنی و نیز از آلات و الحان سخن رفته است. این نسخه كه دارای خط زیبایی بوده توسط استاد زكریا یوسف تصحیح و انتشار یافته است.(۳۵) ویژگی نسخه دیگر آن این است كه دارای تملكات زیادی بوده و فاقد تاریخ و به خط ثلث زیبا، كتابت شده است.
۳۴ـ كنزالطرب و غایه‌الارب:
از شمس‌الدین الصیداوی (قرن ۸ ه‍). اثری است در موسیقی و آلات همراه با اشعار و اراجیز. حاج محمد بن محمود دمشقی بیروتی این كتاب را از روی نسخه‌ای كتابت ‌شده به سال ۱۳۲۰ ه‍جری، استنساخ كرده است. این نسخه از آخر افتادگی دارد.
۳۵ـ‌ المجموع فی‌ علم الموسیقی و الطبوع:
اثر عبدالرحمن بن عبدالقادر (ت ۱۰۹۶ه‍). ارجوزه‌ای است در موسیقی كه به خط مغربی كتابت شده و فاقد اسم ناسخ و تاریخ ن‍َسخ می‌باشد. فارمر بخشی از آن را در قسمت اول از (مجموعه الكتاب الشرقیین عن الموسیقی) چاپ كرده و در همان منبع به زبان انگلیسی برگردان كرده است(۳۶).
۳۶ـ المدخل الی صناعه الموسیقی:
از فارابی (ت ۳۳۹ ه‍ / ۹۵۰ م). آغاز آن: «... ذكرت تشوقك النظر فیما تشتمل علیه صناعه علم الموسیقی المنسوبه الی القدماء و سألتنی ان أثبته فی كتاب أولفه و اتحری فیه شرحه و تكثیفه بما یسهل علی الناظر فیه...». فارابی این كتاب را به ‌عنوان درآمد كتاب (الموسیقی الكبیر) و جزئی از نگاشته است.(۳۷) از این كتاب تعدادی نسخه دیگر در كتابخانه‌های اروپا یافت شده است.‌(۳۸) این نسخه كه عكسی از نسخهٔ مجمع‌العلمی العراقی به شماره ۱۲۷۵ هجری است به خط معمولی جدید كتابت شده است.
۳۷ـ‌ ‌كتاب المصوتات الوتریه من ذات الوتر الواحد الی ذات العشره اوتار:
رساله كوچكی از كندی است در ۱۵ صفحه، مكتوب به خط نسخ نسبتا‌ً خوب، كاملاً مضبوط نشده و شامل ۵ فصل می‌باشد كه كاتب آنها را مقالات نامیده است. این نسخه حاوی مقالهٔ اول و دوم و بخشی از مقاله سوم است و در این صورت بخشی از آن از میان رفته است. كندی در این مقالات باقی‌مانده از این مباحث سخن رانده است(۳۹)
۱ـ دلایل فلسفی تعداد وترها در سازهای موسیقی؛
۲ـ تأثیر آهنگها در انسان و حیوان؛
۳ـ لوازم و مقدمات كاری یك موسیقیدان؛
۴ـ آهنگ‌سازی و تأثیر آن در روح؛
۵ـ ایقاعات و تأثیر آن در روح؛
۶ـ قوانین انتقال از یك ایقاع (ضرب) به ایقاع دیگر؛
۷ـ نغمات وترهای عود و هم‌سازی آنها با افلاك؛
۸ـ تركیب نغمات اوتار و تأثیر آن در طبایع انسان؛
۹ـ برخی اشعار و ایقاعاتی كه آهنگ‌گذاری شده‌اند.
۳۸ـ معرفه‌الرتب و المراتب:
مؤلف ناشناخته. آغاز آن: «باسم... كتاب فیه الرتب و له عقل نسب (كذا)» و انجام آن: «...‌ و لعن ا... من یعلم هذه الدائره لامره (كذا) اولاحمق و لعن‌الله لمن بخل به علی اهله و الحمدلله وحده...». این نسخه به خط نسخ زیبا، كتابت شده است.
۳۹ـ الملاهی:(۴۰)
از ابوطالب المفضل ‌بن سلمه ‌النحوی اللغوی (وفات ۲۹۰ ه‍ / ۹۰۲ م)(۴۱) از علمای لغت و صاحب تألیفات و استدراكات بر كتاب العین [خلیل]. این كتاب در میان آثار موسیقایی اثر ارزشمندی است. عباس العزاوی آن را در ضمن كتابش «الموسیقی العراقیه فی عهدا‌المغول و التركمان ص۷۱» همراه با حواشی به چاپ رسانید. این نسخه به یاقوت مستعصمی منسوب است و بر آن تملكات زیادی مندرج است.
۴۰ـ الموسیقی الكبیر:(۴۲)
از ابونصر محمد بن محمد بن طرخان الفارابی (ت ۲۳۹ه‍). این كتاب شاید از مشهورترین آثار فارابی بوده كه در آن تمامی ابعاد صناعت عملی و نظری موسیقی را مورد بررسی قرار داده است. فارابی كتاب را به دو بخش تقسیم كرده: بخش اول شامل درآمد صناعت موسیقی و بخش دوم شامل اصول صناعت موسیقی و ذكر سازهای مشهور و ایقاعات در الحان جزئی می‌شود. نسخه‌های دیگر این كتاب بدین قرار است:
۱ـ نسخه میلانو: واضح‌الخط؛ مكتوب به سال ۷۴۸ هجری
۲ـ نسخه لیدن [هلند]: با كتابتی دقیق به خط خلیل‌ بن احمد بن خلیل به سال ۹۴۳ ه‍جری
‌۳‌ـ‌ نسخه مادرید: كتابت مغربی؛ بدون تاریخ؛ به خط ابوالحسن بن ابی‌كامل الكردی؛
۴ـ نسخه استانبول: به خط نسخ واضح؛ وجود دو صفحه حاوی یك قصیده در آخر آن؛ كتابت آن به سال ۹۳۸ ه‍جری در قالب ۲ جزء و به خط عادی بوده است؛
۵ـ نسخه‌ای به قلم علی ‌بن رستم الكبشی به سال ۶۵۴ هجری
۴۱ـ المیزان فی علم الادوار و الاوزان:
مجهول المؤلف؛ از تألیفات قرن هشتم هجری؛ مكتوب به سال ۸۴۷ هجری ناقص المتن از باب هفتم تا آخر؛ حاوی فوایدی در علم موسیقی و اراجیز در آهنگها، مكتوب به خط معمولی و غیر واضح در برخی جاها.

پی‌نوشت :
۱ـ همه آنچه از این دست‌نوشته‌ها كه به زبان عربی نگاشته شده را نمی‌توان به تمام جزء میراث موسیقی عربی قلمداد كرد بلكه برخی از این دست‌نوشتها و به‌ویژه نسخه‌هایی كه در این مجموعه از آنها یاد شده، گرچه به زبان عربی به نگارش درآمده اما بسیاری از مباحث و اصول آن با حوزه موسیقی ایران زمین پیوند می‌خورد. از جمله كتاب معروف الادوار‌ِ صفی‌الدین ارموی‌ ـ كه نسخه‌هایی از آن در پی معرفی خواهند شد ـ یكی از تألیفات بسیار مهم در موسیقی ایران و اكثر سرزمینهای اسلامی به شمار می‌رود و به زبان عربی نگاشته شده است. (مترجم)
۲ـ برای آگاهی از این دست كتب و مصادر قدیمی بنگرید به: المخطوطات الموسیقیه العربیه، مصادرها و اثرها فی اورپا، عادل كامل الآلوسی، مجله القیثاره، بغداد، العدد ۵۵، تموز ۱۹۷۸.
۳ـ این كتاب به نامهای دیگری نیز شناخته می‌شود:
ـ الادوار فی معرفه النغم و نسب الابعاد و ادوار الایقاع؛
ـ الادوار فی معرفه النغم و الاوتار؛
ـ مختصر فی‌معرفه النغم؛
ـ الادوار و‌الایقاع؛
ـ الادوار فی حل‌ّ الاوتار
اما از آنجا كه احتمالا‌ً اقدم و اصلح نسخهٔ شناخته ‌شده همان نسخه كتابخانه نور عثمانیه (استانبول) به شماره ۴/۳۴۵۳ با تاریخ ۶۳۳ ه‍ / ۱۲۳۵ م با عنوان كتاب الادوار فی الموسیقی مشخص شده؛ اطلاق این عنوان نسبت به دیگر اسامی صحیح‌تر به نظر می‌رسد، رك: كتاب الادوار فی‌الموسیقی (ترجمه فارسی به انضمام متن عربی)، مترجم: ناشناخته، به اهتمام آریو برزین رستمی، تهران، میراث مكتوب، چ اول، پاییز ۸۰ ص سیزده. (مترجم)۴ـ برای شرح حال او نگر: فوات الوفیات ۲/۳۶؛ تاریخ العراق بین‌احتلالین ۱/۳۸۴ ‍[‌الادوار فی‌الموسیقی همان ص ۱۳‌ ـ ۱۸ مقدمه؛ نام نامهٔ موسیقی ایران زمین، مهدی ستایشگر، تهران: اطلاعات، چ اول ۱۳۷۶ ج ۳ ص ۳۴۵ به بعد؛ دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج ۷ صص ۳۶۵ ـ ۳۶۰] (مترجم).
۵ـ صفی‌الدین در كتاب الادوار اشاره‌هایی به طریقهٔ نگارش آهنگ نموده و «طریقه من نوروز فی‌ضرب الرمل» را با اسامی نغمه‌‌ها به صورت یح، یه، یب، ی، یب، ی، ح، ه‍‌ ، ج و تعداد نقرات آن ذكر نموده است. این ‌آهنگ توسط مرحوم حسین‌علی ملاح ولی به طور صحیح و كامل توسط فرهاد فخرالدین با خط نت به نگارش درآمده است. (رك نام نامه موسیقی ایران زمین همان ج ۳، ص ۳۴۸). (مترجم)
۶ـ به شرح حال مؤلف / ناظم، دسترسی پیدا نكردم.
۷ـ فارمر از او با نام «ابن سعید الاكفانی» یاد كرده (مصادرالموسیقی العربیه ص ۸۹).
۸ـ این رساله كه حدود سی سال پس از كتاب الادوار و در پنج مقاله ـ هر مقاله دارای چند فصل است ـ تألیف شده است دربردارندهٔ مباحث علوم نظری و عملی موسیقی می‌باشد. چنان‌كه از مقدمه رساله برمی‌آید مؤلف در رسالهٔ خود از شیوه حكمای یونانی پیروی كرده و ضمن بررسی نظرات ابونصر فارابی (۳۳۹ ـ ۲۵۹ ه‍ ق/ ۹۵۰ ـ ۸۷۲م) و ابوعلی‌سینا (۴۲۸ ـ ۳۷۳ ه‍ ق / ۱۰۳۷ ـ ۹۸۰ م) خود مطالب جدیدی بر آنها افزوده است... تصحیحی تحقیقی از رساله شرفیه در سال ۱۹۸۲ م (۱۴۰۳ ه‍ ق به اهتمام) الحاج هاشم محمد الرجب چاپ و منتشر شده همچنین نسخهٔ رساله شرفیه متعلق به كتابخانه سلطان احمد سوم به شماره ۳۴۶۰ به همراه نسخهٔ شماره ۳۶۵۳ كتاب الادوار از كتابخانه نور عثمانیه استانبول به ‌صورت عكسی در سال ۱۹۸۴ میلادی به زیور طبع آراسته گردیده و ترجمه فرانسه این رساله و كتاب الادوار در جلد سوم موسیقی عرب اثر درلائژه چاپ شده است. به پایه تحقیقاتی كه تاكنون صورت پذیرفته، اقدم نسخه‌های رساله شرفیه به شماره ۵۷۳ و تاریخ كتابت ۶۶۶ ه‍ ق (۱۲۶۷م) در كتابخانه دانشگاه ییل (آمریكا) قرار دارد. (به نقل از كتاب الادوار فی‌الموسیقی، همان صص هفده ـ هیجده مقدمه). (مترجم)
۹ـ‌ از آثار دیگر صفی‌الدین: كتاب (الادوار)، (الایقاع) به زبان فارسی، (الكافی من الشافی)، (العروض و‌القوافی و البدیع).
۱۰ـ در مورد تاریخ وفات وی اختلاف است؛ نگر: العزاوی، الموسیقی العراقیه فی عهد المغول و التركمان ص ۶۴؛ كشف الظنون ۱۲۳۶؛ الزركلی، الاعلام ۷/۵۹؛ كحاله، معجم‌المولفین ۱۰/۱۳۱.
۱۱ـ وی كتاب دیگری به نام الزین الالحان فی علم التألیف و الاوزان دارد.
۱۲ـ‌ پدر ‌انستاس كرملی، یكی از نسخه‌های این دست نوشته (یعنی نسخهٔ تكیهٔ خالدیه) را در مجله المشرق ۴ (بیروت ۱۹۰۱) صص ۴۷۶ ـ ۴۷۸ معرفی و شناسانیده است.
۱۳ـ العلوجی: رائدالموسیقی العربیه، ص ۵۸، بغداد ۱۹۶۴.
ـ‌۱۴ H.G. Farmer: Historical Faets for the Arabian Musical influence p. ۲۵۶ – ۲۵۷.
۱۵ـ زكریا یوسف [‌در كتاب مؤلفات الكندی الموسیقیه]، كندی را نخستین كسی می‌‌داند كه از گام عربی نام برده است و نظرات وی را پایه‌ای برای مباحث موسیقیدانان بعد از وی نظیر فارابی دانسته است. یوسف شوقی [در كتاب رساله الكندی فی خبرالصناعه التألیف] نیز كندی را نخستین كسی می‌داند كه نغمات را با حروف ابجد نامگذاری كرده و این روش در اروپا تا قرن دهم شناخته ‌شده نبوده است. علی‌رغم برخی پراكندگیهای مباحث و استفادهٔ وافر از یك یا چند واژهٔ خاص در معانی مختلف باز هم آنچه تا حد زیادی به چشم می‌خورد حضور مؤثر كندی در جهت تثبیت واژگان موسیقایی در تاریخ موسیقی عرب و به تبع آن بخش عمده‌ای از موسیقی نظری ایران است. (به نقل از: معرفی پنج رسالهٔ موسیقی از كندی، حمیدرضا پاسوار، فصلنامه موسیقی ماهور، شماره ۱۶، تابستان ۱۳۸۱ ص ۱۳۴). مترجم
۱۶ـ این تمرین، قدیم‌ترین سند موسیقایی در یك آهنگ تدوین‌یافته عربی است. این قسمت از رساله توسط استاد زكریا یوسف تحت عنوان (تمرین نواختن عود) به ‌طور جداگانه همراه با علامات جدید موسیقی و چاپ عكس متن‌ِ دست‌نوشته، انتشار یافته است.
۱۷ـ مؤلفات الكندی الموسیقیه بغداد، ۱۹۶۲ص ۲۹.
۱۸ـ رك: فهرست ابن الندیم (چاپ فلوگل)، ۲۵۵ ـ ۲۶۱؛ البیهقی، تاریخ حكماء الاسلام ۴۱؛ القفطی، اخبار الحكماء ۲۴۰.
۱۹ـ ابن ندیم همان.
۲۰ـ در مورد مقوله لحن و تلحین رجوع كنید به: نگاهی اجمالی به سیر تحول مفهوم لحن در موسیقی جهان اسلام، هومان اسعدی، فصلنامه موسیقی ماهور، شماره ۱۳، پاییز ۱۳۸۰ ص ۵۷ به بعد. (مترجم)
۲۱ـ طبقات الاطباء ۱/۲۲۳؛ زكریا یوسف: مؤلفات الكندی الموسیقیه ص ۲۷، بغداد ۱۹۶۲.
ـ ۲۲ H.G. Farmer: The influence of Music From Arabic sources, London ۱۹۲۶, p.۱۵.
۲۳ـ نام دیگری از این شرح كه به آن برخورد كردم: شرح المختصر فی‌الموسیقی است.
۲۴ـ الخونساری: روضات الجنات؛ الزركلی: الاعلام ۵/۱۵۹.
۲۵ـ الضوء اللامع: ۵/۳۲۸.
۲۶ـ همان منبع.
۲۷ـ در میان منابع و تراجم چیزی كه بیانگر پرداختن مبارك شاه به شرح مذكور باشد نیامده است.
۲۸ـ‌ نگر: مجله المشرق، الجزء ۱۲، ص ۸۹۷، این كتاب با نام جواهر النظام فی معرفه الانغام نشر یافته است.
۲۹ـ بنگرید به: الموسیقی العراقیه... همان، پیوست سوم ص ۱۰۳.
۳۰ـ تاریخ الجبرتی ۱/۱۵۴؛ زكی مبارك: التصوف الاسلامی ۲/۳۱۲.
۳۱ـ از تألیفات موسیقایی او: ایضاح الدلالات فی سماع الالات است كه به چاپ رسیده است.
۳۲ـ این رساله را استاد زكریا یوسف در قاهره به سال ۱۹۶۴ تصحیح و به چاپ رسانیده است.
۳۳ـ تاریخ الحكماء ص ۹۹؛ كشف الظنون / ۱/۸۶۲؛ عیون‌الانباء ۲/۱۹؛ الاعلام ۲/۲۷۸.
۳۴ـ فارمر: مصادر‌الموسیقی العربیه، ص ۱۱۱.
۳۵ـ مجله المورد البغدادیه،العددالثانی، المجلدالثانی، سنه ۱۹۷۳ ص ۱۰۱ـ ۱۵۴؛ نیز استاد غطاس عبدالملك خشبه در المكتبه العربیه به سال ۱۹۷۵ میلادی آن را انتشار داده است. همچنین دكتر حسین علی محفوظ شرحی بر این نسخه نوشته است، مجله القیثاره، العدد ۳۷، كانون الثانی ۱۹۷۷، ص ۱۲.
۳۶ـ منظومه دیگری در نغمات و طبایع آن كه مأخوذ از این كتاب است موجود می‌باشد كه فارمر آن را با ترجمه انگلیسی در مجله الجمعیه الملكیه الاسیویه، لندن (آوریل ۱۹۳۱) و (ژانویه ۱۹۳۲) به چاپ رسانده است. نیز رك به رائد الموسیقی العربیه. همان.
۳۷ـ كتاب موسیقی كبیر فارابی در سال ۱۹۶۷ در قاهره به چاپ رسید. استاد زكریا یوسف كار تصحیح این كتاب را نیمه تمام رها كرده است.
۳۸ـ العلوجی: رائدالموسیقی العربیه همان ص ۴۱ ـ‌۴۲.
۳۹ـ مؤلفات الكندی الموسیقیه همان ص ۲۰.
۴۰ـ جیمز روبینز این كتاب را به انگلیسی ترجمه كرده و آن را همراه با حواشی و تحقیقات هنری فارمر و تصحیحات ك‍ُرنكو در سال ۱۹۳۸ در مجله الجمعیه الاسیویه به چاپ رسانیده است. نسخه‌ای از این مطبوع در كتابخانه موزه عراق موجود است.
۴۱ـ معجم‌الادباء ۷/۱۷۰.
۴۲ـ تصحیح و نشر این نسخه در قالب مجلدی ضخیم توسط استاد غطاس عبدالملك خشبه تحت نظارت و مراجعه دكتر محمود احمد حنفی به انجام رسیده است. ‍[این كتاب به فارسی نیز ترجمه شده است: رك كتاب موسیقی كبیر، تألیف ابونصر فارابی، ترجمه دكتر آذرتاش، آذرنوش، چاپ اول پاییز ۱۳۷۵، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی] (مترجم).
نوشته:عادل کامل آلوسی / ترجمه:حسین علینقیان

وبگردی
جزییاتی تکان‌دهنده از اقدامات موسسه ثامن‌الحجج
جزییاتی تکان‌دهنده از اقدامات موسسه ثامن‌الحجج - دو چهره مشهور تلویزیون نیز از مواهب موسسه ثامن الحجج بی نصیب نبوده‌اند. مؤسسه ثامن‌الحجج دو مبلغ ۱۸۰ میلیون‌تومانی و ۴۰۰ میلیون‌تومانی را به حساب «م.م» مجری یک برنامه تلویزیونی واریز می‌کند و عنوانی که روبه‌روی این اعداد در توضیح دلیل وجه ذکر شده، یک کلمه است؛ هدیه. اما رقم هدیه‌ای که آقای «م.م» به‌عنوان هدیه دریافت کرده، در مقابل تسهیلات دریافتی او از ثامن‌الحجج تقریبا ناچیز است.
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد!
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد! - یک بنر تبلیغاتی که ظاهراً با هدف ترویج فرهنگ حجاب طراحی شده، سبب‌ساز واکنش‌های کاربران شبکه اجتماعی توییتر شده است. در این بنر، از رهگذران خواسته شده بین دو گزینه موجود، زنی چادری و زنی مانتویی، انتخاب کنند ترجیح می‌دهند کدام‌یک همکار همسرشان باشد!
نمایش دستاورد آزادی و دموکراسی
نمایش دستاورد آزادی و دموکراسی - آقای مطهری بازیکنان آفریقایی تیم فرانسه را دیده ولی دورگه‌های تیم ملی خودمان را ندیده!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر! - در اتفاقی عجیب و غیر قابل باور فردی امروز به دلیل درخواست طلاق همسرش در خیابان اسلامشهر وی را با ضربات چاقو از پای درآورد، از سرنوشت این خانم اطلاع دقیقی در دست نیست.
مائده‌ها و دلارهای رانتی
مائده‌ها و دلارهای رانتی - اشارت‌هایی که برخی نکات جالب توجهی دیگری در خصوص آن بیان می‌کنند، مثل مطرح شدن مساله مانتو‌های جلوباز و اشکالی که برخی مسئولان به آن وارد می‌دانند. موضوعی که موجب شد تا بعد از مدت‌های مدید و در شرایطی که بسیاری بر این باورند که شناسایی و مقابله با اخلال گران بازار می‌بایست در اولویت همه امور باشد، گشت‌های ارشاد به خیابان‌ها باز گردند.
دورهمی کثیف‌ترین برنامه جنسی  ! تفکرات پیچیده یک استاد علوم انسانی !
دورهمی کثیف‌ترین برنامه جنسی ! تفکرات پیچیده یک استاد علوم انسانی ! - یکی از بحث های جنجالی دکتر فیاض در سال های اخیر اظهار نظر او در مورد وقوع بحران جنسی در ایران بوده است که حالا او معتقد است تبدیل به انقلاب جنسی شده است. با او در این زمینه مصاحبه مفصلی انجام دادیم که به زودی منتشر می شود. بخشی از این مصاحبه که درباره برنامه دورهمی است را تماشا کنید.
آغوش جنسی یا مادرانه ! مشغله فکری مطهری
آغوش جنسی یا مادرانه ! مشغله فکری مطهری - وی در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره به نمایش در آغوش کشیدن تیم ملی کروواسی توسط رئیس‌جمهور کشورشان،گفت: ایشان با یک حس مادرانه این کار را انجام داد و این آغوش، جنسی نبود، البته که پخش آن نباید انجام می‌شد.
کدام پسر روحانی سه تابعیتی است؟
کدام پسر روحانی سه تابعیتی است؟ - سرنوشت فرزند بزرگ حسن روحانی از جمله مواردی است که در سال‌های گذشته بارها مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است. پیش از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۹۲ نیز یکی از وب‌سایت‌های اصولگرا مدعی بود که او به دنبال “شکست عشقی” دست به “خودکشی” زده است. بنا به ادعای برخی از رسانه‌های اصو‌لگرا، فرزند روحانی با کلت کمری پدر خودکشی کرد.
فیلم منزل محمود خاوری درکانادا
فیلم منزل محمود خاوری درکانادا - کاربران شبکه های اجتماعی فیلمی را منتشر کرده اند که گفته می شود مربوط به خانه مجلل محمود خاوری در کانادا است. صحت و سقم این قضیه هنوز تایید نشده است.
چرا آیت‌الله جنتی اینگونه فکر می‌کند؟
چرا آیت‌الله جنتی اینگونه فکر می‌کند؟ - احزاب و شخصیت‌ها - زندگی ساده آیت‌الله جنتی گرچه از ویژگی‌های مثبت شخصیت وی است اما نوع نگاهش به عرصه سیاسی و مصداق‌یابی های وی درخصوص افراد انقلابی انتقادهای زیادی را متوجه او می‌کند.
مائده هژبری و امیرحسین مقصودلو در استانبول
مائده هژبری و امیرحسین مقصودلو در استانبول - امیرحسین مقصودلو (تتلو) با انتشار عکسی از خودش و مائده هژبری، دختر نوجوانی که پس از اعتراف تلویزیونی اش معروف شد، از کنسرت مشترک در استانبول خبر داد.
واکنش فغانی به انتشار تصاویردست دادنش با داور زن برزیلی:کوچکترین اهمیتی برایم ندارد!
واکنش فغانی به انتشار تصاویردست دادنش با داور زن برزیلی:کوچکترین اهمیتی برایم ندارد! - تصاویر با شما سخن می گویند؛ تصاویری بی روتوش با سخنانی بی روتوش‌تر؛ می‌خواهیم با بخش خبری «فوتونیوز»، مقامات با شما بی روتوش و رودررو سخن بگویند. از این پس، عصرگاه هر روز با «فوتو نیوز» تابناک، حرف و سخن مقامات داخلی و خارجی را به عکس بی روتوش‌شان الصاق می‌کنیم، تا بهتر بدانیم چه کسی حرف زده و از چه سخن گفته است. کوتاه و مختصر؛ به احترام وقت شما و فرصتی که برای دانستن می‌گذارید.
اول مرگ بر ربا بعد مرگ برآمریکا
اول مرگ بر ربا بعد مرگ برآمریکا - صحبت های تامل برانگیز آیت الله رودباری درمورد ربا در کشور
مرد رو‌به‌روی مائده هژبری کیست؟
مرد رو‌به‌روی مائده هژبری کیست؟ - دختر بازداشت شده در بخشی از مصاحبه توضیح می‌دهد که صبح دستگیر شده و خانواده‌اش در جریان این موضوع قرار گرفته‌اند و این ادعا نشان می‌دهد تهیه فیلم اعترافات به فاصله یک صبح تا عصر انجام شده که خود نشان‌دهنده این است که برای متهم هنوز دادگاهی تشکیل نشده و جرمی به اثبات نرسیده ‌است.
فیلم | رامبد: دهنتو ببند، فرح‌بخش: دهنتو گِل بگیر!
فیلم | رامبد: دهنتو ببند، فرح‌بخش: دهنتو گِل بگیر! - پس از آنکه فیلم تازه محمدحسین فرح‌بخش در سالن‌های سینمای شهر تهران اکران نشد. احمدی مدیر سینماشهر که از قضا تهیه کننده برنامه خندوانه نیز هست و سوله مدیریت بحران شهر تهران در دوره تهیه کنندگی او به «خندوانه» اختصاص یافت، مانع از این اکران شده بود و همین مسئله واکنش فرح بخش را به دنبال داشت و او را رانت‌‎‌خوار خواند و پای رامبد جوان را به میان کشید.
شاخ‌های اینستاگرامی که نمی‌شناختیم
شاخ‌های اینستاگرامی که نمی‌شناختیم - یکی از دختران که به شدت مورد توجه قرار گرفته است مائده نام دارد. او از چهره‌های شناخته شده اینستاگرام است که ویدئو‌هایی از رقص هایش را در صفحه خود منتشر کرده است. او متولد سال 1380 است. به گفته خودش حدود 600هزار فالوئر دارد. او حالا با قرار وثیقه آزاد است.
تصادف سردار آزمون با پورشه اش (عکس)
تصادف سردار آزمون با پورشه اش (عکس) - سردار آزمون نیمه شب گذشته و در نزدیکی‌های صبح امروز با خودوری پورشه شخصی خود در محور نکا بهشهر پس از عبور از روستای کمیشان با تصادف زنجیره‌ای مواجه شد که در این حادثه خودروهای زیادی خسارت دیدند
فیلم | سرگذشت گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان (۱۴+)
فیلم | سرگذشت گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان (۱۴+) - فیلم - گزارشی کامل و کوتاه از سرگذشت وحید مرادی گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان را در ویدئوی زیر ببینید.
شوخی «عطاران» با «مدیری» در اکران فیلم هزارپا
شوخی «عطاران» با «مدیری» در اکران فیلم هزارپا - مراسم اکران خصوصی فیلم هزارپا با حضور هنرمندان و بازیگران این فیلم سینمایی شب گذشته 9 تیر 1397 در برج میلاد برگزار شد.
قصور تاریخی دولت
قصور تاریخی دولت - چه باید کرد؟ پرسشی که نوبخت پرسیده است، اما شاید به دنبال پاسخ آن نباشد. در شرایط کنونی دولت و حامیان اصلی آن در مظان این اتهام تاریخ قرار خواهند گرفت که چرا به دنبال طرح و پاسخ مهم‌ترین سوال شرایط بحرانی کنونی نرفتند.