دوشنبه ۴ تیر ۱۳۹۷ / Monday, 25 June, 2018

فراتر از تبادل احساس


علیزاده هنرمندی است كه ناخواسته می توان او را با سه گانه هایش شناخت. سه گانه هایی كه هر یك محصول دورانی خاص است. گاه این دوران پیاپی و گاه به فاصله های زمانی طولانی است. سه گانه نوا (نی نوا، كنسرت نوا، بی تو به سر نمی شود)، سه گانه گروه و آواز (راز و نیاز، شورانگیز، صبحگاهی)، سه گانه تكنوازیهای متفاوت سه تار (همایون، تركمن، پایكوبی)، سه گانه همكاری با شجریان و كلهر (زمستان، بی تو به سر نمی شود، فریاد) سه گانه راست پنج گاه (راز و نیاز، بداهه نوازی راست پنج گاه، فریاد)
بداهه نوازی در راست پنج گاه آخرین اثر تكنوازی حسین علیزاده است كه منتشر شده است. از این رو بیشترین مهر و نشان این هنرمند را بر خود به همراه دارد. هر چند مدتها از انتشار این اثر می گذرد، اما به دلیل اهمیت و ویژگی آن و همچنین عدم نقد و تحلیل آن در مطبوعات، به بهانه تولد حسین علیزاده (اول شهریور) نگاهی كوتاه به این اثر خالی از لطف نیست.
بداهه نوازی در راست پنج گاه: این اثر شایسته آن بود كه پیش از این بارها و بارها مورد ارزیابی و تحلیل واقع شود. بخصوص آنكه در موعدی دیرهنگام به آن رجوع شده سال انتشار اثر در ایران تابستان ۱۳۸۰ است و اینك در چهارمین تابستان پس از آن، به شنیداری با تأمل تر بازگشته ایم.
شایستگی اثر نیز نه صرف اعتبار مجری آن، كه در فضاها و حال و هوای اجرای اثر بازمی گردد. راست پنج گاه، نوایی فریبنده دارد. به دلایل نامعلومی تا سه دهه پیش، هیچ نوازنده موسیقی ایرانی، به آن روی خوش نشان نداده است. اكنون كه حدود ۳۰سال (دقیقاً ۲۹سال) از نخستین شنیدار اجرای این دستگاه می گذرد، شاید با قدری مسامحه از نكوهش گذشتگان موسیقی، چشم پوشی كنیم. این درست كه راست پنج گاه تقریباً همه حالات و فواصل سایر دستگاهها را در خود نهفته دارد، اما زبان و بیانی ویژه دارد كه متعلق و مختص به خود است. بیان فاخر، تأثیرگذاری شگرف و عمیق و وقار و سنگینی آن در حالات اجرا مشابه هیچ دستگاهی نیست. حتی زمانی كه با مدگردی به نواحی اصفهان حركت می كند با پیش زمینه قبلی و فرود پسین خود، اثری دیگرگونه بر شنونده بر جای می گذارد. بماند پاره ای نوازندگان هنوز كه هنوز است ماهور و راست پنج گاه برایشان یك معنا دارد! این بار حسین علیزاده اما نوایی دیگر و روایتی دیگر از این دستگاه ارائه می دهد. بسیاری معتقدند ساز علیزاده در این سالها تغییرات محسوس داشته است. برای یك شنونده حرفه ای و آشنا به موسیقی او، این تغییرات به خوبی قابل پیگیری است. در اثر حاضر ساز به لحاظ سونوریته، فضاسازی، نحوه ارائه جملات تغییرات قابل ملاحظه ای را در نسبت با سایر آثار تكنوازی این هنرمند می توان روایت كرد. هر چند سال اجرا۱۳۷۵ است، اما به نوعی گفتار و طرز تلقی اخیر علیزاده از روایت و اجرای ساز با همین اثر شروع می شود كه در اثری مانند راز نو به خوبی هویدا است. البته منظور تغییرات متعدد، ناگهانی و متفاوت نیست. چه در این اثر و سایر آثار متأخر، رد پا و اثر انگشت علیزاده بر پیشانی اثر می درخشد، بلكه مقصود رسیدن به فضایی است كه متفاوت تر از آثار ماقبل است. ضمن آنكه دغدغه های همیشگی علیزاده را هنوز كماكان در این آثار می توان لمس كرد. در راست پنج گاه توجه به جوهره ریتم، سیال بودن ریتم، رجوع به ردیف و گریز از آن، الگوهای ریتمیك مبتنی بر الگوهای ردیف، تحرك و پویایی كل مجموعه و بیان احساسی قوی، اثر را در زمره یكی از بهترین و شاخص ترین آثار تكنوازی موسیقی ایرانی در چند دهه اخیر جای می دهد. اثر به مانند بسیاری از آثار نوازنده اش دربار اول شنود، چندان خود را نمی نمایاند. ویژگی های اثر به گونه ای است كه باید بارها و بارها شنید تا پس از هر بار راهی، نكته ای وخصلتی پنهان، نمایان شود. شروع اثر با طمأنینه و آرامش خاص راست پنج گاه همراه است. ضربی آغاز نیز در فضای درآمد و پروانه و نغمه، با آرامش و سكوتهای به جا، بیان حسی وعاطفی راست پنج گاه را در ذهن تثبیت می كند. جملات چه ضربی ها و چه آوازی همه برگرفته از ردیف است.
در این اثر علیزاده به خوبی نشان می دهد چگونه می توان از سنتی به نام ردیف راه به پویایی، خلاقیت و نوآوری گشود. جملات هم ردیف است و هم ردیف نیست. الگوهای برگرفته از رپرتوار موسیقی ایران در نگاه این هنرمند، امكانات وسیعی را به نمایش می گذارند. به عنوان مثال قطعه ضربی در فضای سوز و گداز كاملاً منطبق بر گوشه مورد نظر است. به عبارتی جملات و الگوها در عین سیال بودن و منحصر بودن به لحاظ اجرا و بیان، به گونه ای به گوش می رسند كه حس شنیداری اجرای آواز و گوشه مورد نظر در ردیف را كاملاً تداعی می كنند. این مورد خود یك خصوصیت ممتاز برای اثر محسوب می شود. از سوی دیگر، ریتم فضایی سیال و لایتناهی دارد. ریتم ها بر بستر جملات و الگوها شكل می گیرند. هیچ نظام وسیستم بسته ای خود را بر اجرای ضربی ها حاكم نمی كند. نوازنده بر بستری باز و پویا با بهره گیری از امكانات ریتمیك گوشه ها و بهره برداری از الگوهای ریتمیك و موتیف ها، به هر نحو ممكن و به هر شكل متبادر شده در ذهن اما مبتنی بر حالت و بیان گوشه، قطعات ریتمیك را اجرا می كند. نكته دیگر حس آشنایی و آشنایی زدایی پس از آن در كل مجموعه است. این مورد كه شاید تا حدودی نیز تعمدی باشد شنونده را در فضایی آشنا به تدیج به فضاهای مبهم و وهم آلود می كشاند و باز می گرداند. این رویه بخصوص در ضربی ها بیشتر رخ می نماید. ضربی برگرفته از نغمه راست پنج گاه، ضربی برگرفته از نیشابوری، ضربی ابوعطا و شوشتری از این قاعده پیروی می كنند.
به عنوان مثال ضربی شوشتری در ابتدا با الگوی ۵ضربی، قطعه راز و نیاز را بلافاصله به ذهن متبادر می كند. همچنین ضربی ابوعطا، چهار مضراب ابوعطا ساخته این هنرمند را به یاد می آورد. اما در هر دوقطعه پس از لحظاتی كه به تثبیت فضای مورد نظر می انجامد، به تدریج با گسست از این فضا و اجرای الگوهای متعدد و متنوع و گردش ملودیهای متفاوت، اثر، فضا وحسی متفاوت نسبت به شروع قطعه از خود بر جای می گذارد. این مورد نیز در عرصه بداهه نوازی و بداهه پردازی قابل تأمل است. اینكه یك هنرمند بداهه پرداز چگونه قادر است قطعه از پیش ساخته خود را در هر اجرا متفاوت تر از قبل اجرا كند.
به هر روی راست پنج گاه اثر حسین علیزاده، اثری است كه با هر بار شنیدن امیدی تازه، نوایی تازه و فضایی متفاوت را به گوش و ذهن شنونده اش می رساند تا هر بار بیان و احساسی تازه را درك كرد.
علیزاده خود در مورد این اثر گفته است: «شیوه ای كه در اجرای این مجموعه به كار گرفته شده، محصول احساس، دریافت و تجربه های خاص اجرا كننده آن است. بداهه نوازی در این اجرا نقش عمده را بر عهده دارد و تمبك نیز با ریتم های بداهه، ساز را همراهی می كند. ملودی ها روی موتیف اصلی گوشه ها بسط و گسترش می یابند و ریتم با الهام از حركت ریتم های نهفته در ملودی گوشه ها اجرا می شود. در این شیوه كه مبتنی بر تبادل احساس نوازنده و شنونده و نیز متأثر از لحظه های اجرا است. موسیقی سازی و تنوع ریتم اهمیت وجلوه بیشتری می یابد تمبك به عنوان ساز همراه نقش مهمتری را ایفا می كند.»
آخرین نكته ای كه می توان به آن اشاره كرد، آخرین جمله علیزاده است. تنبك به عنوان یك ساز پایه و مهم در همراهی سازهای ایرانی، در بسیاری موارد، نقشی را كه باید، ایفا نكرده است. در همه انواع موسیقی در سراسر جهان، ساز كوبه ای با طنین و نوای خود علاوه بر همراهی، تأثیری شگرف بر نوازنده و شنوندگان بر جای می گذارد. تنبك با همه امكانات اجرایی و بالا رفتن سرعت و تكنیك نوازندگان، به عنوان سازی كم رمق با پوشش صدایی معمولی، خود را به حاشیه رانده است و البته این به سیستم اجرای موسیقی ایران در صدسال اخیر و نحوه نگرش نوازندگان و برخوردشان با ساز كوبه ای به عنوان ساز همراه نیز مرتبط است. در اجرای راست پنج گاه، تنبك خود را به عنوان یك ساز مهم با توان همراهی وتأثیرگذاری توأمان به رخ می كشد. نوازندگی متفاوت، حجم صدای قابل قبول، ضربات كوبشی تأثیرگذار و همراهی نسبتاً متناسب، بر زیبایی اثر افزوده است. بی تردید این اثر بیش از هر چیز واجد معنای عاشقی در موسیقی است!

محمد جواد بشارتی


منبع : روزنامه ایران

مطالب مرتبط

نت من سل است (۲)

نت من سل است (۲)
•فا
سرم داغ شده. پرواز عجیبی بود. تجربه ای عجیب تر. ما كجاییم؟ اینجا كجاست؟ قلبم چرا تندتند می زند؟ این چه حسی بود؟ دارم بالا می آورم. از خودم بدم می آید. زندگی ام شده ساز، آواز و البته پرواز!
بچه ها اسمش را گذاشتند پرواز. به ابدیت. ولی باید بگویم هیچ حس خوبی ندارم. احساس بی هویتی می كنم. آمریكا یك زندان است. بزرگ و بی در و پیكر... می خواهند بیرونمان كنند ما را... بیتلز را...می گویند معتادیم! اما مگر خودشان را نمی بینند؟ خاله می می توی آخرین نامه اش یك چیزی گفته بود. چه بود؟شاید از جدایی من و سینتیا ناراحت است. حق هم دارد... طفلك پسرم. تاریخ تكرار می شود. همه چیز در پنج ضرب می شود. من پنج ساله... جدایی آنها. حالا پسرم... پدر خوبی نیستم. سینتیا می گفت. همیشه می گفت. حس عجیبی است. چرا این جوری شد؟ نمی توانم چیزی بخورم. شاید این هم یك جور بیماری قرن است. بیماری عجیب و واگیردار... دلم می خواهد گیتار بزنم. می دانم كه خوب می زنم. بچه ها می گویند تكنیك ندارم! چرند می گویند. ریتم می زنم، ریتم زندگی را...ما كجاییم. در قلب بی تمدنی ها. در قلب آمریكای بی تاریخ. مردم به ظاهر زنده. قتل، تجاوز، فریاد، سیاهی.چرا اینجا ماندم؟ چرا بیتلز؟ باید برگردم. تبعیدی بی پناه... مثل آن باخانمان بی خانمانم... وقتی از سیاست حرف می زنی یك برچسب گنده می زنند بهت بعد هم آنقدر حرف توی دهانت می گذارند تا تو را بیندازند پشت میله ها. خاطرشان كه جمع شد، كم كم فراموشت می كنند. اما دهن من را نمی توانند ببندند. باید شعور را تزریق كرد. باید ادراك را تزریق كرد. باید توده ها را به پا خیزاند. طفلك آن كودك سیاه بی پناه. طفلك من، طفلك پسرم!
•سل
یك جوری عاشقم. باران كه می آید، دوست دارم بروم توی اتاقك زیر شیروانی و خیره به رد باران كه پشت شیشه جا می اندازد، ته دلم را كه یك جورهایی قلقلكش می آید به رقص وادارم. من اینجا اما، تنها نشسته ام. یوكو دختر خوبی است. از دیار آفتاب با آن چشم های بارانی. احساس می كنم مسیح با من نفس می كشد.هنوز هم معتقدم به عیسی، به خدا... به خودم بیشتر. همیشه وقتی می طلبی راهش جلوی پایت باز می شود. می خواستم پاك بشوم. می خواستم خودم بشوم. رفتم معتكف شدم. نپرس كجا كه خنده ات می گیرد!همین جا تو همین خلوت تنهایی. یوكو گفته بود بیا با هم پرواز كنیم. به عشق نه به گر! اولش سخت بود. خیلی خیلی سخت... آنها یوكو را نمی خواهند. حضورش را توی گروه تحمل نمی كنند. چقدر بهش فحش دادند. چقدر تحقیرش كردند.دخترك فقط نگاه كرد. پلك زد اما لب از روی لب بر نداشت.من هم همین طور. مثل بز ایستادم و نگاهشان كردم. ته دلم ریش شد. مشت هایم را گره كردم. خون خونم را می خورد ولی یك نیرویی من را واداشت تا نجنبم تا ساكن و راكد بمانم. یوكو را عقد كردم. بی خیال گروه... او مراد شد و من مرید... با هم فتح می كنیم. همه قله ها را. برای دل خودم می زنم. برای تنهایی هایم. برای پسركم. نیازی به الهام نیست. من خودم منبع الهامم. كافی است چشمم را خوب باز كنم و گوشم را تیز.از صحنه خسته ام.آخرین باری است كه روی صحنه می روم. حیف كه قولش را به التون [جان] دادم. یوكو موافق است. از بچه ها بریدم. همه چی به گند كشیده شده. بیتلز هم رویش. تا آخر دنیا ازشان متنفرم. با این همه دوستشان هم دارم. همیشه همین بودم. همیشه دوگانه بودم. دوگانه زیستم. بابا و مامان را هم دوست دارم. اما یك جورهایی هرگز نمی بخشمشان. خیلی چیزها بهم دادند. خیلی بیشتر از من گرفتند. با یوكو هم همین كار را كردند. همیشه می گوید سهم او از یك پدر و مادر خوب هیچ بود! ما بچه های تنهایی هستیم. بچه هایمان از ما تنهاتر!
•لا
امروز تولدم است. نهم اكتبر. من چه خوشبختم كه هدیه تولدم، تولد سین است. پشت در اتاقش دارم راه می روم. پسرك خوابیده.دست چپش را گذاشته زیر چانه اش. یعنی چپ دست است؟با خودم عهد كردم خانه نشین بشوم. مثل همیشه این یوكو است كه پیش می رود. با همه چیز باید جنگید. حتی با این نیكسون بی شرف، با آن دولت محافظه كارش.برای آدم های بی وطنی مثل ما كه اسیر اسارت این خاكیم، ترسناك ترین لحظه وقتی است كه می خواهند گرین كارتت را لغو كنند.اما بی خیال... می خواهم پدر بشوم. نه كه نباشم... می خواهم پدر خوبی باشم. با خودم عهد كردم كنار پسرم باشم. برایش تمام بادبادك های دنیا را می خرم. می خواهم خودم یادش بدهم چه طوری ساز بزند. می خواهم خودم یادش بدهم ته دلش را بخواند. روحش را به آواز در بیاورد. مهم نیست حتی اگر ژوست نخواند.من چه خوشبختم. می خواهم پیر بشوم. با موهای بلند نقره ای.می خواهم پیر بشوم. می خواهم با یوكو پیر بشوم. می خواهم ببینم بزرگ شدن سین را.می خواهم ببینم روزی را كه توی ساحل كنار هم ایستادیم و به خاطرات گذشته و به تمام دیوانگی هایمان می خندیدیم.یعنی می شود؟ وقتی به یوكو گفتم می خواهم خانه نشین بشوم گفت خوب است! دگردیسی ات را داری كامل می كنی! گور بابای هرچه با هم بودنه... اما دلم برای بیتلز تنگ شده. وقتی جدا می شوی، فرد می شوی، تنها می شوی، روحت یك چیزی كم می آورد.هر چقدر هم كه تكنواز خوبی باشی ولی باز هم جایت كنار آنها خالی است!اما من می خواهم پدر باشم. می خواهم خودم باشم. جان... جان لنون!
•سی
امروز بابا مرد! من پنج سالم است. بابا همیشه می گفت هر بچه ای یك نت دارد. نت بابا سل بود. عاصی و سركش... نت من اما؟ شاید همان سل باشد. مامان همیشه می گوید تاریخ تكرار می شود. می گوید ضربان دل ما در هم ضرب می شود.اگر نت من هم سل باشد قضیه درست در می آید. بابا تو پنج سالگی بادبادك می كشید.من هم الان می خواهم بادبادك بكشم. بابا امروز مرد. مامان می گوید یك دیوانه كشتش.من نمی دانم كشتن یعنی چی؟ بابا خوابیده. این را مامان گفت. من اما بادبادكم را پرواز می دهم تا به بابا سلام كند. من مطمئنم از آن بالا، بابا باز هم من را نوازش می كند.

وبگردی
ارز تک نرخی سیف / شوخی صدهزار میلیارد تومانی از جیب ملت
ارز تک نرخی سیف / شوخی صدهزار میلیارد تومانی از جیب ملت - سیاست‌های ارزی اخیر دولت بر اصولی استوار شد که از همان ابتدا تبعات اجرای آن قابل پیش‌بینی بود؛ به طوری که هیچ‌یک از اهداف اولیه سیاست‌های ارزی فروردین ماه تحقق ...
تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو
تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو - تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو در اعتراض به وضعیت ارز
قیمتهای روانی  / این آقایان عاقل / و بیجاره مردم
قیمتهای روانی / این آقایان عاقل / و بیجاره مردم - افاضات امروز معاون اول رییس جمهور، البته قبلتر نیز از زبان دیگر مقامات اقتصادی دولت از جمله نهاوندیان و نوبخت شنیده شده بود. یک اظهارنظر کلی و تاکید بر «عدم نگرانی مردم درباره وضعیت معیشتی» ! عجیب است این جملات شگفت انگیز از زبان جهانگیری که خود از منتقدان وضعیت مشابه در دوران احمدی نژاد بود. او حالا همان جملات را با همان ادبیات تکرار می کند! اما آقای جهانگیری! حقیقتاً این دلار و آن سکه و و قیمت های…
لادن طباطبایی در شبکه من و تو / فیلم
لادن طباطبایی در شبکه من و تو / فیلم - لادن طباطبایی، بازیگر شناخته شده سینما و تلویزیون ایران که برای درمان بیماری فرزندش مدتی است در خارج از ایران به سر می برد امروز مهمان شبکه «من و تو» بود و بدون حجاب مقابل دوربین این شبکه حاضر شد.
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی - مردم تهران برای اولین بار و برای تماشای مسابقه‌ی فوتبال ایران و اسپانیا در جام جهانی ۲۰۱۸ بهمراه خانواده‌های خود به ورزشگاه صدهزار نفری آزادی رفتند
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال - جواد یساری پس از ۴۰ سال با خواندن در فیلم «دشمن زن» دوباره به عرصه هنر بازگشت.این گزارش توسط تماشا تهیه و منتشر شده است. منبع
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!