سه شنبه ۳ مهر ۱۳۹۷ / Tuesday, 25 September, 2018

شایستگی شبکه ای و جستجوی اطلاعات در اینترنت


شایستگی شبکه ای و جستجوی اطلاعات در اینترنت
مقدمه
محیط اطلاعاتی شبكه‌ای كه با اینترنت بهینه شده است، الزامات نوینی از مهارت و شایستگی را در مردم جهت جستجوی بی‌وقفه اطلاعات، باعث شده است. این شرایط در نتیجه توجه به بزرگراههای اطلاعاتی و متعاقب آن مهارتهای پایه‌ای است كه افراد باید در فناوری اطلاعات و ارتباطات داشته باشند. به تازگی توجه به شكاف دیجیتالی بین ثروتمندان و فقیران اطلاعاتی، منجر به ‌ایجاد پرسشهای جدیدی در مورد توسعه مهارتهای شهروندان در جوامع اطلاعاتی شده است. این مهارتها به همان اندازه برای تازه‌كاران مهم است كه برای مجربان. بنا براین نیازی آشكار به «شایستگی شبكه‌ای۱» وجود دارد. اگر چه بحثهای متعددی در باب الزامات جدیدی از «سواد اطلاعاتی۲» یا «سواد دیجیتالی۳» شده است، اما پرسشهای مفهومی در خصوص «شایستگی۴» و «مهارت۵» درجامعه شبكه‌ای، به ندرت تحلیل شده است. به همین ترتیب پرسشهایی مانند چگونه ممكن است شایستگیها و مهارتها به صورت جزئی از فرایند جستجوی اطلاعات در مدلی ارائه شوند، در مطالعات مربوط به اطلاعات، مهمل انگاشته شده‌اند. در مقابل، تعداد مطالعات تجربی مربوط به مهارتهای كاربران در جستجوی اینترنتی، رشد زیادی داشته است. بیشتر محققان این‌گونه مفاهیم را واضح و شناخته شده می‌پندارند. مطالعات مربوط به سواد اطلاعاتی، اغلب به ارائه سیاهه‌ای از كیفیتهای مورد نیاز برای افرادِ باسواد اطلاعاتی منتج می‌شود. حتی در میان نوشته‌های توصیفی و برنامه‌ریزی شده‌ای كه ممكن است برای توسعه آموزش استفاده‌كنندگان از كتابخانه مفید باشد، چنین رویكردهایی به سواد اطلاعاتی كافی نیست.اگر چه شماری از مفاهیم مانند «سواد فناوری اطلاعات۶» و «مهارتهای اطلاعاتی۷» وجود دارند، اما هیچ‌كدام از آنها به طور كافی به خصیصه‌سازی ملزومات عملیات جستجوی اطلاعات در محیط شبكه‌ای نپرداخته‌اند. برای رسیدن به‌این هدف، مطالعه حاضر مفهوم «شایستگی شبكه‌ای» را به عنوان یكی از «شایستگیهای اطلاعاتی۸» معرفی می‌كند.
گزاره‌های پژوهش
به خاطر تمركز این مطالعه بر شایستگیهای لازم برای جستجوی اطلاعات، پرسشهای تفصیلی مربوط به ارتباطات و شایستگیهای ارتباطی به میان نمی‌آید.
دو سؤال كلی در این جستار بررسی می‌شود:
- ویژگیهای خاص شایستگی شبكه‌ای چیست؟
- نوع نگرش به شایستگی شبكه‌ای، به عنوان جزئی از جستجوی اطلاعات در اینترنت چگونه است؟
ابتدا به منظور ارائه چارچوبی معنایی، مفاهیم «توانایی۹»، «شایستگی»، و «مهارت» به طور خلاصه بازبینی می‌شوند، سپس با بررسی ویژگیهای خاص شایستگی شبكه‌ای، مشكلات مفهومی مشخص می‌شوند.به منظور گذاردن ملاحظات فوق در فضایی عملی، مدلی از شایستگی شبكه‌ای طراحی و معرفی می‌شود. این مدل براساس تئوری شناخت اجتماعی آلبرت باندورا۱۰ (۱۹۸۶) است و در پایان، كلیت پژوهش با عنایت به این مدل روشن می‌شود.رویكردی به مفاهیم كلی: از توانایی تا شایستگی و مهارت مفاهیم «شایستگی» و «مهارت» چندگانه بوده و می‌توان آنها را از زوایای مختلف تعریف كرد. تنها با واگرایی و یا همگرایی تعاریف شایستگی و مهارت، تشریح مفهومی صورت نمی‌گیرد. چندین مفهوم دیگر نیز با آنها نزدیكی معنایی دارند، مانند توانایی، گنجایش، و تجربه. اینكه این مفاهیم به چه نحوی رتبه‌بندی شوند و یا در یك سطح از عمومیت قرار داده شوند كار را مشكل‌تر می‌كند.در نگاهی اجمالی، شایستگی مربوط به توانایی شخص در سازگاری مناسب به منظور تسلط بر محیط، در طول زمان و برای دستیابی به هدف است. در این تعریف، مهارتها مربوط به یك لیاقت در شخص برای بقای رشد، و كامیابی می‌باشد. كاملاً روشن است كه وقتی فردی شایسته است، در دستیابی به آنچه می‌خواهد نیز تواناست. از سوی دیگر، مهارتها از دیدگاه اقتضائات شغلی یا موقعیتهای مشكل‌زا نیز قابل تعریف‌اند. از این منظر، شایستگیها و مهارتها، وسیله‌اند. یعنی آنها به خودی خود ارزش نیستند، بلكه وسایلی برای دستیابی به هدف‌اند.
توانایی، شایستگی، و مهارت
برای فراهم‌آوری چارچوبی برای تشریح بیشتر شایستگی شبكه‌ای، در اینجا در مورد ویژگیهای مفاهیم كلی توانایی، شایستگی و مهارت بحث می‌شود.به جهت اینكه توانایی، مضمونی اساسی برای مفاهیم دیگر است، قبل از همه مورد بازبینی قرار می‌گیرد. برپایه تعریف فرهنگ لغت، توانایی می‌تواند كیفیت یا موقعیتی از نیرومندی به لحاظ جسمی، روانی، و قانونی برای انجام كاری، و یا یك استعداد ذاتی و طبیعی و یك نوع زبردستی در نوع خاصی از فعالیتها قلمداد شود. كلمه شایستگی ریشه در واژه competence دارد كه به معنی «با هم تناسب داشتن۱۱» است. همراهی این مفهوم با مفاهیم پایه‌ای مثل«دانش» و «كنش» مورد توافق نیست.در نظریه‌های خردگرایانه، از شایستگی به عنوان مجموعه‌ای از موجودیتهای ثابت مربوط به هم، یا ویژگیهایی مشخص كه به وسیله كنشگران به دست آورده می‌شوند، یا مجموعه‌ای از ملزومات انجام كاری خاص یاد می‌شود. در مقابل، رویكردهای تفسیری در تعریف شایستگی بر راههای تجربه كاری (مثلاً در حرفه) و یا چگونگی تهیه وسایل مربوط به انجام یك كار تأكید می‌ورزند.مفهوم «مهارت» برای تعریف آسان‌تر از بقیه نیست. در فرهنگها مهارت را این‌گونه معنی كرده‌اند: دانشی در مورد وسایل و روش تكمیل یك كار، یا توانایی برای استفاده از دانش یك شخص به صورت مناسب و كاربرد آن در اجرا و انجام وظیفه. به بیان دیگر، سازمانی برای اعمال در فرایندی هدفمند كه در بسترهای مختلف اقتصادی،... مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین مهارتها ممكن است به منزله تواناییهای گسترده شده و یا آموخته شده برای نیل به هدف انگاشته شوند.بهرحال این ویژگیها باید به قدری خاص باشند تا عناصری را برای تعریف عینی از مفاهیم كلی به دست دهند. به دلیل تمركز این نوشتار بر شایستگی شبكه‌ای، و نه مفاهیم توانایی و مهارت به طور عام، تعاریف زیر در سطحی كلی مورد پذیرش و استفاده قرار می‌گیرند:
«توانایی»، منابعی ذاتی هستند كه از ساحتهای هوشی و جسمی درون فرد نشأت می‌گیرند و نیروهایی هستند كه در كارهای روزمره استفاده می‌شوند. «شایستگی»، بر توان شخص در انجام مناسب كارها بر اساس توانایی ذاتی‌اش، دلالت می‌كند. همان‌طور كه ریول۱۲ اشاره می‌كند، شایستگی یعنی كاربرد توانایی در بستری اجتماعی از طریق دانش حاصل از مطالعه و تجربه. به بیان جزئی‌تر شایستگی یعنی راهی مناسب برای تركیب چیستی۱۳ چگونگی۱۴كاری معین. بهرحال، شایستگی دال بر دانش به عنوان نتیجه یك هدف ایستا نیست، بلكه دانشی پویا و فعال در جهان روزانه ماست. پس شایستگی دو بعد دارد؛ دانش و مهارتها. معمولاً دانش، جهان‌بینی ما را تشكیل می‌دهد و مهارتها، توانایی كاربرد عمل‌گرایانه دانش ما در كارها به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه است. شكل۱ تعاریف بالا را روشن می‌سازد.به این‌ترتیب، برای درك و دریافت امور، فرد نیاز به تواناییهای جسمی و هوشی دارد. به علاوه، وی باید از چگونگی كار آگاه باشد، مجری ماهری باشد و به الزامات زمینه فعالیت خود حساسیت نشان دهد. در این نوشتار برای دستیابی به ماهیت شایستگی، شكل۱ را نقطه شروعی برای درك مفهوم شایستگیها و از جمله شایستگی شبكه‌ای در نظر می‌گیریم.
ترسیم شایستگی شبكه‌ای
سواد اطلاعاتی، شایستگی رسانه‌ای، و مهارتهای كتابخانه‌ای نمونه‌هایی از مفاهیمی هستند كه ممكن است در پوشش «شایستگیهای اطلاعاتی» مستتر باشند. با استفاده از قواعد گوناگون شاید بتوان مفهوم سواد را در دو گروه «سوادهای مهارت پایه۱۵» و «سوادهای دیجیتالی» گنجاند. برای نمونه، سواد اینترنتی جز‍ء سواد دیجیتالی است.مك كلور۱۶ از اولین افرادی بود كه «سواد شبكه‌ای۱۷» را در كنار سایر انواع سواد (سواد سنتی، سواد اطلاعاتی، سواد رایانه‌ای، و سواد رسانه‌ای) قرار داد. به اعتبار ایده‌های وی و بروس۱۸، روابط بین انواع گوناگون شایستگیهای مربوط به اطلاعات در قالب شكل۲ نمودار می‌شود.به خاطر همپوشانی مفاهیم، قراردادن شایستگیهای اطلاعاتی به صورت مجزا مشكل است. بهرحال مفاهیم با توجه به اختلافشان در تأكید بر محتوای اطلاعاتی در برابر ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات۱۹ نمایان می‌شوند. برای تعیین چارچوبی برای شایستگی شبكه‌ای، شایستگیهای خاص موجود در شكل ۲ به طور خلاصه بیان می‌شوند:
- سواد سنتی یعنی توانایی فهم و كاربرد اطلاعات چاپی در فعالیتهای روزانه؛ در خانه، كار، اجتماع برای رسیدن به اهداف و توسعه دانش و نیروی شخصی. اساساً، سواد اشاره دارد بر توانایی در خواندن همراه با معنی و فهم آنچه كه خوانده می‌شود.
- شایستگیهای ارتباطی بر توانایی تطبیق مناسب پیام در محیطی میانكنشی تأكید می‌كند. موارد بالا به الزامات خاص جستجوی اطلاعات در محیط شبكه‌ای نمی پردازد.
- سواد رایانه‌ای بر استفاده از سخت‌افزار و نرم‌افزار صرف‌نظر از كیفیت‌های خاص خدمات شبكه‌ای (مانند موتورهای جستجو در ابزارهای جستجوی اطلاعات) اشاره دارد.
- مفهوم «مهارتهای اطلاعاتی» با توجه به محتوای اطلاعات و ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در موقعیتی بینابین قرار دارد. در عمل، مهارتهای اطلاعاتی بر مهارتهای جستجوی اطلاعات دلالت می‌كند. به دلیل تأكید مفهوم مهارتهای اطلاعاتی بر اهمیت استفاده هوشمندانه از اطلاعات دریافتی از منابع مختلف اطلاعاتی، این مفهوم توجه خاصی به پرسشهای ویژه جستجوی اطلاعات در اینترنت ندارد.
- در نهایت، «سواد اطلاعاتی» وجه مشترك همه شایستگیهای اطلاعاتی است وبه همین دلیل شایستگی شبكه‌ای جنبه‌ای از سواد اطلاعاتی لحاظ شده است. در ابتدا مفهوم سواد اطلاعاتی دربرگیرنده مضمونی دیگر بود یعنی با سواد اطلاعاتی فردی آرمانی موسوم به «مصرف كننده» اطلاعات، در جهانی متغیر و پیوسته تلقی می‌شد. به منظور بهره‌مندی از سواد اطلاعاتی، افراد باید مجموعه مهارتهای خاصی را فرا گیرند كه شامل پیگیری مكان مناسب اطلاعات و استفاده از اطلاعات برای مسئله‌گشایی و تصمیم‌گیری است (Behrens,۱۹۹۴). در حقیقت همه این خواسته‌ها و اقتضائات توضیح دهنده ایده پایه‌ای سواد اطلاعاتی‌اند كه عبارت است از: دسترسی ماهرانه به اطلاعات و استفاده ازآن در محیطهای متغیر اطلاعاتی.
ویژگیهای خاص شایستگی شبكه‌ای
با توجه به موارد بالا، الزامات استفاده از اینترنت در زیر مجموعه شایستگیهای اطلاعاتی قرار می‌گیرد. در شكل۲ شایستگی شبكه‌ای بین سواد رایانه‌ای و مهارتهای اطلاعاتی قرار می‌گیرد. بطوركلی، شایستگی شبكه‌ای تا حدود زیادی به همه اهرمهای استفاده از كل اینترنت اطلاق می‌شود، برای نمونه، همه عوامل دخیل در فروش پیوسته۲۰ یا طراحی صفحات خانگی.۲۱مك‌كلور سواد شبكه‌ای را توانایی تشخیص، دسترسی و استفاده از اطلاعات الكترونیكی از شبكه می‌داند. به گمان او، سواد شبكه‌ای باید مشتمل بر آگاهی شخص از بافت، ساخت و استفاده از منابع شبكه‌ای باشد. همچنین فرد باید از نقش اطلاعات شبكه‌ای شده در فرایند مشكل‌گشایی آگاه باشد. این نوع از سواد مهارتهای خاصی را می‌طلبد: آگاهی از چگونگی بازیابی انواع خاصی از اطلاعات، چگونگی تركیب منابع شبكه‌ای و نحوه استفاده از آنها در مشكل‌گشایی. وی قابلیتهای اینترنتی ناظر بر مراحل مشكل‌گشایی را (برای مثال، در مرحله جستجوی اطلاعات كتابخانه‌های الكترونیكی و خدمات جستجو، همچنین نامه الكترونیكی و لیست سروها) در قالب نمودار ترسیم می‌كند. بهرحال محیط‌های اطلاعاتی شبكه‌ای الزامات ویژه‌ای را برای اطلاع‌جویان تحمیل كرده‌اند. چرا كه علاوه بر حجم زیاد اطلاعات موجود، منابع اطلاعاتی در حوزه‌های وسیع‌تر و مكانهای گسترده‌تر موجودیت یافته‌اند. برای دسترسی به اطلاعات، مردم نیاز دارند تا درسیستم‌های فناوری اطلاعاتی پیچیده، متنوع و همپوشان نیز زبردست شوند. برای نمونه در فرموله‌كردن نیازهای اطلاعاتی در جستجوی وب، شخص مجبور است پرسشهایش را دقیقاً تعریف كند تا از سرریز اطلاعات زاید جلوگیری كند.یا هنگام تشخیص منابع مشابه در اینترنت، كاوشگر ناچار است در استفاده از كاركردهای خاصِ سیستم‌های اطلاعاتی توانا باشد به‌ویژه در مرور و تورق صفحات وب برای استفاده مؤثر از پتانسیل‌های منابع شبكه‌ای. زیرا جهش از پیوندی به پیوندی دیگر ممكن است نتایج كاوش بهینه‌ای را به دنبال داشته باشد. همچنین در جایی كه منابع خاصی موجود است، مهارتهای ویژه‌ای برای یافتن مناسب‌ترین صفحات وب یا منابع الكترونیكی دیگر لازم است.بری و مك‌كلور، احتیاجات اساسی شایستگی شبكه‌ای را در جستجوی اطلاعات این‌گونه برشمرده‌اند:
۱. آگاهی از منبع اطلاعاتی شبكه‌ای و سازمان آنها (دانستن اینكه چه چیز در اینترنت موجود است و چگونه منابع اطلاعاتی در آن سازماندهی شده‌اند)؛
۲. استفاده ماهرانه از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات (مثل موتورهای جستجوگر وب) مورد نیاز برای دستیابی به اطلاعات؛
۳. قضاوت درباره اطلاعات به دست آمده شامل ارزیابی كیفی، وجین اطلاعات نامناسب، و تمركز بر نیازهای خاص؛
۴. ارتباطات، كه عبارت است از خلق و انتقال پیامهای ناظر بر نیازهای اطلاعاتی شخص، یا قواعدی كه در ترجیح اقلام اطلاعاتی صورت گرفته و... با استفاده از ابزارهای ارتباطی رایانه‌ای۲۲ مثل نامه‌های الكترونیكی. موارد بالا مؤید این نكته‌اند كه شایستگی شبكه‌ای یك مفهوم شخصی نیست، بلكه به عنوان مكمل نوعی فعالیت مثل جستجوی اطلاعات است.
شایستگی شبكه‌ای در عمل: دیدگاه تئوری شناخت اجتماعی
برای فهم شایستگی در حوزه جستجوی اطلاعات، عوامل چندی باید به حساب آیند نظیر:
- اهداف و شرایط انجام فعالیت
- قواعد ترجیح كانالهای مختلف اطلاعاتی
- آگاهی از منابع اطلاعاتی
- آگاهی از موانع دسترسی به اینترنت.
تئوری به كار رفته در تبیین شایستگی شبكه‌ای، تئوری شناخت اجتماعی آلبرت باندورا (۱۹۸۶) است كه مدلی است پذیرفته شده و معتبر در شناخت رفتار افرادی كه در مورد عوامل شایستگی و مهارت بحث می‌كنند. وی بر این باور است كه عوامل محیطی و زمینه‌ای فعالیت مانند فشار اجتماعی، یا ویژگیهای موقعیتی، شناختی، شخصیتی، و حتی جمعیت‌شناختی بر هم تأثیر متقابل دارند. بنابراین رفتارها به وسیله عوامل زمینه‌ای و محیطی متأثر می‌شوند و این عوامل نیز به نوبه خود از رفتارها تأثیر می‌پذیرند.بر پایه تئوری شناخت اجتماعی، رفتار انسان توسط محركهایی كه ریشه در فعالیتهای شناختی او دارد هدایت شده و ثابت می‌شود. دو عامل شناختی در مركزیت فعالیتهای شناختی بحث حاضر قرار می‌گیرند:
۱. تمایلات و خواسته‌های شخصی از برونداد اطلاعاتی؛ كه در اشخاصی كه عقیده دارند رفتارهای اطلاعاتی‌شان نتایج لازم را در پی خواهد داشت اهمیت فراوان دارد.
۲. باورهای شخص از خود كارآمدی‌اش۲۳. این عامل دلالت بر مكانیزم‌های روان‌شناختی دارد كه مسبب ایجاد راههایی برای كسب شایستگی در افراد است. این عامل مركزیت بیشتری دارد.
خود كارآمدی و شایستگی
همانطور كه كمپو۲۴ می‌گوید، ادراكات خودكارآمدی در نوع رفتارها، چگونگی تلاش، و پاسخهای هیجانی (نگرانی و فشار) شخص در حین انجام وظیفه و اجرا تأثیر بسزا دارد. تئوری خودكارآمدی این‌گونه است كه رفتارهای اشخاص به این بستگی دارد كه فرد باور داشته باشد كه می‌تواند عمل خاصی را با موفقیت به انجام رساند. این باورها دانش فرد است از نوع نیازهایش و چگونگی پاسخ بدانها كه همان شایستگی ادراكی اوست. با وجود چنین عاملی درون فرد، علائق در او به ظهور و بروز می‌رسد و باعث رضایت خاطر او می‌شود. با كسب مهارت، افراد از استانداردهای شغلی و خودكارآمدی بالاتری برخوردار خواهند شد.
به بیانی موجزتر، خودكارآمدی قضاوت مردم است در مورد قابلیتهایشان در سازماندهی و اجرای كنشهای مربوط به فعالیتی خاص.بنابراین خودكارآمدی به شایستگی فرد مربوط نمی‌شود، بلكه به قضاوتهای او از آنچه با شایستگیهایش انجام می‌دهد مربوط است. به گمان ما این قضاوتها مبنای اجتماعی دارند، مثلاً موفقیت فردی كه از اینترنت استفاده می‌كند بر پایه پیش‌فرضهایی است كه از موفقیت دیگر افراد (مثل دوستان و هم‌دانشكده‌‌ایها) در ذهن خود دارد. در مورد اینترنت، خودكارآمدی به باور شخص از توانایی‌اش در جستجوی موفقیت‌آمیز اطلاعات اطلاق می‌شود. یافته‌های اطلاعاتی مهم‌‌ترین منبع خودكارآمدی افراد است. چه، هرچه یافته‌ها بهتر و مربوط‌تر باشد فرد از احساس خودكارآمدی بیشتری برخوردار خواهد شد، و برعكس، هرچه یافته‌ها نامربوط و نامناسب باشد از میزان احساس خودكارآمدی فرد كاسته می‌شود.به زعم ما، افرادی كه از تواناییهایشان در استفاده از اینترنت اطمینان كمی دارند از مهارتهای اینترنتی‌شان رضایت ندارند، و برعكس هرچه افراد در استفاده از اینترنت مشكل كمتری داشته باشند از خودكارآمدی بالاتری برخوردارند. البته ممكن است افرادی از اعتماد به نفس بالایی برخوردار باشند ولی به دلیل نداشتن انگیزه كافی، به جستجوی اطلاعات نپردازند.
مدلی از شایستگی شبكه‌ای
بر مبنای تئوری شناخت اجتماعی،‌ شایستگی شبكه‌ای به منزله یكی از شرایطی كه افراد باید داشته باشند منظور نمی‌شود، بلكه جزئی اصلی و لاینفك از هر كنش و رفتار، مثل جستجوی اطلاعات، تلقی می‌شود. شایستگی شبكه‌ای در ارتباط با دیگر عوامل، رابطه تأثیر و تأثر دارد. مدل ۳ با توجه به عقاید كمپو و لحاظ‌كردن خودكارآمدی پیشنهاد می‌شود. این مدل بر روابط متقابل بین عوامل اصلی شایستگیهای اطلاعاتی تكیه دارد. روابط متقابل بین شایستگی شبكه‌ای، خودكارآمدی، و استفاده اینترنت جزء علائق اجتماعی هستند. شایستگی شبكه‌ای به عنوان تركیبی از مهارتهای مربوط به چیستی و چرایی با باور خودكارآمدی تلفیق می‌شود. این امر در مورد تازه‌كاران صحت بیشتری دارد. راه استفاده از شایستگی تا حد زیادی به چگونگی اطمینان فرد از توانایی‌اش در زبردستی بهره‌جویی از فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی و جستجو برای اطلاعات مناسب از منابع شبكه‌‌ای بستگی دارد.بر اساس این مدل تجربه اطلاع‌جویی كه از محیط شبكه‌ای دریافت می‌شود از خواسته‌های فرد متأثر می‌شود. به همین ترتیب كنش افراد از خودكارآمدیشان متأثر شده و عملیات جستجوی اطلاعات از شایستگی شبكه‌ای تأثیر می‌پذیرد. مثلاً، شخصی كه علاقمند به سهیم‌كردن دیگران با تجربیات و خواسته‌هایش باشد از گروههای خبری یوزنت استفاده می‌كند.همان‌طور كه گفته شد شایستگی شبكه‌ای افراد در چهار حیطه آزموده می‌شود: ابتدا دانستن آنچه در اینترنت موجود است و چگونگی سازماندهی منابع اطلاعاتی شبكه‌ای در آن. برای مثال، در مورد بالا فرد مجبور است تا در تشخیص مناسب‌‌ترین گروههای خبری توانا باشد. همچنین او باید از نحوه كار و استفاده از آرشیوهای بخش پرسشهای تكراری۲۵ آگاه باشد؛ دوم، مهارتهای استفاده از ابزار فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور دستیابی به سرورهای اخبار و خواندن پیامهای موجود در یوزنت؛ سوم، او باید قادر به شمرده‌سازی نیازهای اطلاعاتی‌اش در قالب پرسشها و كلیدواژه‌ها باشد؛ و در انتها، توانایی انتخاب اطلاعات لازم در این مدل بر تأثرات جستجوگر در اثر فعالیت جستجو (مانند نگرانی و خوشحالی) نیز اشاره شده است. این تأثیرات هیجانی و روانی كه ناشی از تجربه است بر خودكارآمدی فرد نیز تأثیر می‌گذارند، و در نهایت این خودكارآمدی است كه میزان شایستگی شبكه‌ای فرد را تعیین می‌كند. برای نمونه مهارتهای بالای جستجوگر باعث ایجاد خوشحالی و در نتیجه كارآمدی بالا خواهد شد. در صورتی كه اگر فرد از مهارت برخوردار نباشد انگیزه‌های استفاده از اینترنت در او كاهش یافته و شایستگی شبكه‌ای در او تقلیل می‌یابد،. چرا كه او در صدد توسعه این شایستگیها برنخواهد آمد.
نتیجه
بهرحال، در این جستار سعی بر آن شد تا شایستگی شبكه‌ای مجهول و مغفول باقی نماند، مضاف بر اینكه با ارائه مدل شناخت اجتماعی، گذشته از تعریف شایستگی شبكه‌ای، جایگاه و نحوه ارتباط آن با سایر عوامل نیز مشخص گردید. این مدل رویكردی رابطه‌‌ای به شایستگی شبكه‌‌ای داشت. این پدیده در طول زمان ثابت نیست، بلكه به عوامل گوناگون موقعیتی، شناختی، و اقتضائی بستگی دارد. آنچه در این مدل مورد تأكید بود، رابطه ‌مستقیم شایستگی شبكه‌‌ای و خودكارآمدی (فاكتوری‌ شناختی- اجتماعی) است. پدیده دیگری كه می‌تواند موضوع مطالعه باشد «شایستگی جستجوی اطلاعات۲۶» است. افزون بر این می‌توان با تأكید بر این مدل، آموزش جستجوی اطلاعات در میان كاربران (تازه‌كاران و كهنه‌كاران) رامورد بازبینی و مطالعه قرار داد.
پی‌نوشتها
۱. network competence
۲. information literacy
۳. digital literacy
۴. competence
۵. skill
۶. information technology literacy
۷. information skills
۸. information-related competences
۹. ability
۱۰. Albert Bandura
۱۱. to come together, be suitable
۱۲. Raivola
۱۳. What to do?
۱۴. How to do?
۱۵. skill-based literacies
۱۶. McClure
۱۷. network literacy
۱۸. Bruce
۱۹.Information and communication technology (ICT)
۲۰. online
۲۱. homepage
۲۲. computer mediated communication (CMC)
۲۳. self efficiency
۲۴. Compeav
۲۵. Frequentcy Asked Questions
۲۶. information-seeking competence

نوشته: ریجو ساولاینن
ترجمه: حمید كشاورز
دانشجوی كارشناسی ارشد علوم كتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه تهران


مطالب مرتبط

نقدی بر قانون مجازات جرایم رایانه‌ای

نقدی بر قانون مجازات جرایم رایانه‌ای
مقدمه
کمیته مبارزه با جرایم رایانه‌ای که از طرف شورای عالی توسعه قضایی وظیفه تدوین پیش‌نویس قانون مجازات جرایم رایانه‌ای را عهده‌دار شده، در خرداد ماه ۸۳ پیش‌نویس تهیه شده را با برگزاری سمینار «ابعاد حقوقی فناوری اطلاعات» در معرض نقد و ارزیابی صاحب‌نظران قرار داد. این قانون در صورت تصویب مسیر حرکت صنعت انفورماتیک کشور را طی سالیان آینده تحت تاثیر قرار خواهد داد. بنابراین تلاش جمعی صاحب‌نظران برای پربارتر کردن این قانون و تضمین سلامت فضای مجازی آینده کشور الزامی است.
نگارنده با توجه به پیش‌زمینه مرتبط با فناوری اطلاعات و تعلق خاطری که به این حوزه کاری و رشد و بالندگی آن دارد این فرصت را مغتنم شمرده و نکاتی را راجع به این پیش‌نویس ارائه می‌کند.
۱- در ماده ۱ از پیش‌نویس، تعاریف اصطلاحات فنی به کار گرفته شده در متن قانون ارائه شده‌اند. مستقل از اینکه دقت تعاریف بر جامعیت قانون تاثیرگذار بوده و ضامن اجرای دقیق آن است، متاسفانه بعضی از معانی دقت و گویایی لازم را ندارند. به عنوان مثال، در تعریف داده رایانه‌ای ذکر شده این نوع داده «باعث می‌شود سیستم رایانه‌ای عملکرد خود را به مرحله اجرا گذارد». به مرحله اجرا گذاردن عملکرد به چه معناست؟ اگر منظور انجام پردازش بر روی داده است، این کار توسط سیستم رایانه‌ای انجام می‌شود و خود داده باعث انجام فعلی نمی‌شود.
موارد دیگری نیز در سایر بندهای ماده ۱ (به عنوان مثال تعریف بند الف) وجود دارد که شایسته تجدید نظر و رفع ابهام از تعاریف می‌باشند.
۲- در ماده ۱۱ قانون آمده است: «هر كس عمدا با انجام اعمالی از قبیل وارد كردن، انتقال دادن، ارسال، پخش، صدمه زدن، پاك كردن، ایجاد وقفه، دستكاری یا تخریب داده‌ها یا امواج الكترومغناطیسی، سیستم رایانه‌ای یا مخابراتی دیگری را غیر قابل استفاده كرده یا ...» در این ماده تعدادی عمل ذکر شده که انجام آنها بر روی داده و یا امواج الکترومغناطیسی جرم شناخته شده و مجازات خاص خود را در پی دارد. کلیت ماده قابل قبول است ولی متاسفانه بعضی از اعمال را نمی‌توان بر روی داده و یا امواج الکترومغناطیسی انجام داد. داده را می‌توان وارد کرد ولی این کار در مورد امواج الکترومغناطیسی تعریف نشده است، مگر این که منظور تدوین کنندگان این ماده به صورت دقیق و فنی بیان شود. ایجاد وقفه در ارسال امواج الکترومغناطیسی امکان‌پذیر است ولی در مورد داده این کار انجام‌پذیر نیست.
۳- در بند الف ماده ۲۲ یکی از جرایمی که مجازات هم برای آن در نظر گرفته شده است به شرح زیر بیان شده است:
«تولید، انتشار یا مورد معامله قرار دادن داده‌ها یا نرم‌افزارها یا هر نوع وسایل الکترونیکی که به منظور ارتکاب یکی از جرایم رایانه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرند».
برنامه‌هایی که در این بند به عنوان ابزار جرم معرفی شده‌اند همگی چندکاربرده می‌باشند. به عبارت دیگر ممکن است از آنها به عنوان ابزار جرم استفاده شود و در عین حال توسط محققین برای آزمایش و انجام تحقیقات علمی و یا توسط گروه‌های بازرسی برای محک‌زنی سیستم‌های کامپیوتری موجود مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین نفس تولید، انتشار و یا خرید و فروش این نرم‌افزارها به خودی خود نمی‌تواند به منزله وقوع جرم باشد.
اجرای این بند به معنای تعطیلی همه فعالیت‌های تحقیقاتی و بسته شدن درب آزمایشگاه‌های شبکه و امنیت اطلاعات در دانشگاه‌ها و شرکت‌های خصوصی و دولتی و همینطور موسساتی که در زمینه benchmarking سیستم‌های کامپیوتری فعالیت دارند می‌باشد.
۴- پیش نویس قانون مجازات جرایم رایانه‌ای بار اصلی فرایند مبارزه با وقوع جرم و انتشار محتوای خلاف قانون را بر روی دوش مراکز ارائه کننده خدمات قرار داده است. در ماده ۲۰ این قانون آمده است: «ایجادكنندگان نقطه تماس بین‌المللی موظفند امكان دستیابی به محتویات موضوع ماده ۱۵ و بند الف ماده ۱۶ را متوقف سازند، در غیر اینصورت به مجازات مقرر در مادة ۲۵ همین قانون محكوم خواهند شد، ...»
به موجب این ماده نقاط تماس بین‌المللی موظف شده‌اند مانع دسترسی افراد به محتویات مستهجن،‌ محتویات فریب‌دهنده و تشویق کننده در این زمینه و همینطور محتویات آموزش خودکشی و استفاده از مواد روانگردان شوند. این کار از طریق استفاده از تجهیزات خاص امکان‌پذیر است ولی واقعیتی عینی که همه متخصصین به آن اذعان دارند وجود راه‌های متعدد برای دور زدن فیلترها و رسیدن به اطلاعات مورد نظر است. استفاده از تجهیزات فیلترگذاری با صرف هزینه‌های زیاد می‌تواند مانع دسترسی تعدادی از کاربران به محتویات سایت‌های موجود در لیست‌های سیاه‌ شود، ولی با استفاده از روش‌هایی که چندان دشوار هم نیستند کاربران می‌توانند دسترسی خود را حفظ کنند. در این صورت تکلیف ارائه دهندگان خدمات چیست؟
از سوی دیگر در ماده ۲۱ همین قانون آمده است:
«به منظور جلوگیری از ادامه ارائه یا انتشار محتویات موضوع مواد ۱۵ و بند الف ماده ۱۶ ارائه‌كنندگان خدمات میزبانی موظفند:
الف ـ نسبت به محتوای موجود در سایت‌های تحت میزبانی خود نظارت نمایند، چنانچه عدم نظارت یا بی مبالاتی وی در نظارت منجر به ادامة ارائه یا انتشار محتویات فوق گردد به مجازات مقرر در ماده ۲۵ همین قانون محكوم خواهند شد.»
با این فرض که ارائه دهندگان خدمات میزبانی با صرف هزینه‌های فراوان موفق به انجام این کار بشوند، تضمینی برای از بین رفتن محتویات نامطلوب بوجود نمی‌آید. در حال حاضر که قانون مکتوبی برای مبارزه با چنین محتویاتی وجود ندارد، در بیشتر موارد میزبان‌های خارجی برای نگه‌داری و ارائه اطلاعات انتخاب می‌شوند. با توجه به توضیحاتی که در رابطه با ماده ۲۰ قانون بیان شد، امکان دسترسی به این گونه محتوا برای کاربران وجود دارد.
۵- در بند ۴ موارد ۲۰ و ۲۱ پیش‌نویس قانون از دید فنی مورد نقد قرار گرفتند. پس از مطالعه کل قانون و بررسی این دو ماده نکته‌ای که به ذهن خواننده متبادر می‌شود این است که تدوین کنندگان قانون حجم قابل توجهی از بار معنوی و مادی مبارزه با قانون را بر دوش ارائه دهندگان خدمات قرار داده‌اند که اتفاقا بیشتر آن‌ها از بخش خصوصی بوده و مشابه سایر حوزه‌های تخصصی بخش خصوصی توانی محدود دارند.
در بسیاری از مواد دیگر قانون مشاهده می‌شود که روح تساهل در برخورد با مجرم وجود دارد. به عنوان مثال در ماده‌های ۲، ۳، ۴، ۱۱ و ۱۲ شرط مجرمیت فرد احراز تعمد در انجام فعل است، حتی در مورد قرار دادن اطلاعات در دسترس دولت‌ها و سازمان‌های بیگانه. علاوه بر این در مواد ۷ و ۹ وجود قصد تقلب و در ماده ۱۰ وجود قصد اضرار متمایز کننده مجرمین می‌باشد. در شرایطی که عدم وجود قصد تقلب باعث تبرئه کسی که محتویات کارت اعتباری را تحریف نموده است می‌شود، چگونه ارائه دهندگان خدمات تحت هر شرایطی مسئول کل داده ذخیره شده در میزبان خود و یا کل داده تبادل شده از طریق خطوط ارتباطی می‌باشند. آیا نباید ضریب خطای ماشینی و یا انسانی را در این میان مدنظر قرار داد؟ به نظر می‌رسد دیوار شرکت‌های ارائه دهنده خدمات در حال حاضر از همه کوتاه‌تر است.
علیرغم لزوم وجود قانون برای جلوگیری از هرج و مرج به نظر می‌رسد قانون تهیه شده در حال حاضر نیازمند کار بیشتر و استفاده از نظرات متخصصین هر دو حوزه فناوری اطلاعات و حقوق می‌باشد. مفاد تعدادی از مواد قانون در سایر قوانین هم وجود دارد و به نظر نمی‌رسد تغییر ابزار نیازمند وضع قوانین جدید باشد.
از سوی دیگر تعدادی از مواد این قانون به حدی سخت‌گیرانه است که می‌تواند عرصه را بر فعالان حوزه IT (کاربران و ارائه دهندگان خدمات) چنان تنگ کند که امکان ادامه فعالیت وجود نداشته باشد. یک کاربر عادی که می‌داند کلیه اعمالش در دنیای مجازی ثبت می‌شود و شناخت دقیقی هم نسبت به سایت‌های اینترنتی و محتویات آنها ندارد همواره در اضطراب مشاهده سایت‌ها بوده و در چنین شرایطی ممکن است عطای اینترنت را به لقایش ببخشد. در شرایطی که متوسط استفاده از اینترنت در کشور بسیار پایین‌تر از استانداردهای جهانی و حتی کشورهای در حد ایران می‌باشد این حرکت قطعاً در راستای منافع کشور نیست.
علاوه بر این کاهش کاربران و اجرای سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای مانند مواد ۲۰، ۲۱ و ۳۰ قانون مجازات جرایم رایانه‌ای تهدیدی جدی برای پیکره ضعیف شرکت‌های فعال در حوزه خدمات رسانی اینترنت است. در این مقطع مناسب‌ترین کار انجام کار کارشناسی بیشتر بر روی این قانون است که باید با حضور کارشناسان مستقل حقوق و فناوری اطلاعات انجام شود تا حقوق کاربران اینترنت و شهروندان تضمین شده و از سوی دیگر سیاست‌های حمایتی و توسعه‌ای دولت در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات (که به موجب برنامه پنج ساله سوم جزیی از وظایف حاکمیت است) در قانون لحاظ شود.

منبع: گروه امداد امنیت كامپیوتری ایران
- متن كامل پیش‌نویس قانون مجازات جرائم رایانه‌ای

وبگردی
ویدئوی جنجالی وزیر بهداشت؛ #خودت_بمال / تمسخر و تحقیر بیمار نیازمند توسط وزیر
ویدئوی جنجالی وزیر بهداشت؛ #خودت_بمال / تمسخر و تحقیر بیمار نیازمند توسط وزیر - وزیربهداشت بهترین توصیه رو به اون پیرمرد بیچاره کرد که گفت: خودت بمال. پیرمرد باید دستش رو محکم می‌مالید به گوش وزیر تا یک بار هم که شده از تخت اخلاق فرعونی بیاد پایین
نیاز شدید تلویزیون به بدحجابها در روزهای خاص
نیاز شدید تلویزیون به بدحجابها در روزهای خاص - کاش در این میان یکی به ما بگوید که بالاخره بی حجاب بد است، خوب است؟ چه زمانی بد است؟ چه زمانی خوب است؟
حال فعلی ! یا ناتوانی در تشخیص حال قبلی
حال فعلی ! یا ناتوانی در تشخیص حال قبلی - حمید رسایی عضو جبهه پایداری در صفحه شخصی خود در شبکه توییتر نسبت به اهانت زشت امیر تتلو به امام حسین (ع) و 72 تن از یاران باوفایش واکنش تندی نشان داد.
ویدئو/ وحشت پزشکان از تولد نوزاد تک چشم در اندونزی (۱۶+)
ویدئو/ وحشت پزشکان از تولد نوزاد تک چشم در اندونزی (۱۶+) - پزشکان هنگامی که یک نوزاد دختر اندونزیایی را در یکی از بیمارستان های این کشور به دنیا آوردند بسیار وحشت زده شدند. نوزاد تازه متولد شده با یک چشم بزرگ روی پیشانی اش متولد شد و پس از هفت ساعت درگذشت.
بازنشر نامه استاد به امیر تتلو! / معیار تشخیص حق از باطل گشته ای !
بازنشر نامه استاد به امیر تتلو! / معیار تشخیص حق از باطل گشته ای ! - فردی به نام علی‌اکبر رائفی‌پور كه رسانه‌‌های اصولگرا از او به عنوان «استاد، محقق و پژوهشگر» یاد می‌كنند! در تاریخ 29 اردیبهشت 96 (در كوران انتخابات ریاست‌جمهوری) در نامه‌ای سرگشاده به امیرحسین مقصودلو (تتلو) نوشت: «امیر جان بخوان، تو باید بخوانی، عیبی ندارد! سرت را بالا بگیر و خدا را شکر کن که به واسطه تو این همه نفاق را آشکار کرد! دلت محکم باشد پهلوان! تو فقط بخوان، بخوان
جنجال احمد خمینی در VIP عزاداری حسینی
جنجال احمد خمینی در VIP عزاداری حسینی - انتشار عکس‌های نشستن احمد خمینی زیر کولر در بخش وی‌آی‌پی هیات که پوششی شیشه‌ای دارد و از سینه‌زنان جداست، پس از توضیح او که گفت آن جایگاه مربوط به «روحانیون درجه یک و دو قم» است و «اون بالا معممین میشینن که لباسشون چون زیاده باعث گرمازدگی نشه»، با واکنش‌های تندتری هم همراه بود.
واکنش جالب رهبری به روبوسی کیارستمی با داور خانم جشنواره کن!
واکنش جالب رهبری به روبوسی کیارستمی با داور خانم جشنواره کن! - واکنش جالب مقام معظم رهبری به روبوسی کیارستمی با خانم داور جشنواره کن از زبان عزت الله ضرغامی
لحظه هولناک در چاه انداختن دختر بچه توسط پسرعمویش
لحظه هولناک در چاه انداختن دختر بچه توسط پسرعمویش - این فیلم که توسط دوربین های امنیتی گرفته شده لحظه به چاه انداختن دختر 5 ساله ای در اصفهان توسط پسر بچه ای کوچک را به تصویر کشیده است.
آشنایی با لامبورگینی! کاملا ایرانی
آشنایی با لامبورگینی! کاملا ایرانی - جوان خوش ذوق ایرانی لامبورگینی! تماما ایرانی را طراحی و تولید کرده است.
سلطان سکه
سلطان سکه - اولین جلسه دادگاه "وحید مظلومین" معروف به سلطان سکه به همراه ۱۴ نفر از همدستانش امروز در شعبه دو دادگاه ویژه مفاسد اقتصادی به ریاست قاضی زرگر و به صورت علنی برگزار شد.
ریحانه یا لیلا؟! / حاشیه سازی ریحانه پارسا بازیگر سریال پدر
ریحانه یا لیلا؟! / حاشیه سازی ریحانه پارسا بازیگر سریال پدر - با وجود اینکه چند روزی است سریال پر حاشیه "پدر" به پایان رسیده است، اما انتشار تصاویر ریحانه پارسا بازیگر نقش اول زن این سریال جنجال تازه‌ای به پا کرده است. این جنجال در حالی ایجاد شده که سازندگان سریال "پدر" به دنبال تولید فصل دوم آن هستند.
لیلای سریال "پدر" مدل شد / عکس‌ها
لیلای سریال "پدر" مدل شد / عکس‌ها - ریحانه پارسا، بازیگر نقش لیلا در سریال "پدر" فعالیت خودش را به عنوان مدل تبلیغاتی آغاز کرد. این بازیگر متولد سال 1377 است.
درگیری بازیکنان ایران و عربستان در مسابقه هندبال
درگیری بازیکنان ایران و عربستان در مسابقه هندبال - در این فیلم درگیری بازیکنان ایران و عربستان در مسابقات هندبال بازی‌های آسیایی جاکارتا را می بینید که این بازی در نهایت منجر به پیروزی ایران و کسب مقام پنجمی کشورمان شد.