سه شنبه ۳ بهمن ۱۳۹۶ / Tuesday, 23 January, 2018

سمفونی «کرال» و ارکستر پایتخت


سمفونی «کرال» و ارکستر پایتخت
۱- واپسین و طویل ترین ثمره مكمَل سمفونیك به قلم «لودویگ وان بتهوون»، سمفونی شماره ۹ در تنالیته «رمینور» اپوس ،۱۲۵ موسوم به سمفونی «كرال» (Choral) در پایتخت اجرا شد.
بنابر شواهد، دست كم طی سی سال اخیر هیچ اجرایی از این اثر در وطن صورت نگرفته بود، لیكن علی الظاهر واقعه اجرای سمفونی كرال هم اینك نیز چندان «طبیعی» به نظر نمی رسد: گواینكه بنا بر رویه طبیعی و به نهایت انفعالی اركستر سمفونیك تهران در دو دهه اخیر چنین واقعه چشمگیری بیشتر به پیشامدی «ناخواسته» می ماند تا «نقطه عطفی» «ناخواسته»، بدین معنا كه اگر این رویداد در چنین مجالی نطلبیده حادث نمی شد، بنا به «خواست» و «طبیعت» حاكمه، اوراق نت- نبشته اش تا سی سال آتی نیز همچنان در نهاندره می ماند تا خوش خوشان بیاساید و كپك زند! علی ایحال مسبب این مهم انتصاب «علی رهبری» بر كرسی رهبر «ثابت» اركستر پایتخت بوده است. اینكه روزی «الكساندر» رهبری شهیر پس از سی سال عزم وطن كند و دستی بر سر اركستر محتضر ما كشد، دست كم برای من قابل پیش بینی نبود؛ او كه سالیان بسیار درخشانی را پشت سر گذاشته و بالطبع تمولی و شهرتی عالم گیر به هم زده اینك به رغم برخورداری از ایده آل ترین بستر كاری در مهد موزیك عالم، به زادگاهش فرو شده است. تصور نمی كنم طی تحول موسیقی در ایران از آغاز، فردی تا بدین پایه از مرتبت آكادمیك جهانی، برآمده باشد. او در برابر اركستر و دسته «كر»ی قرار گرفته كه همچنان در پی خوابی زمستانی كه قریب سه دهه تسخیر ش كرده بود، خوابناك است؛ جماعتی غمگین،بی رمق و سراپا بی فروغ. پیش از این جمعی از درخشان ترین نوازندگان، اركستر پایتخت را با آزردگی ترك گفته اند. ایضاً حال بالینی دسته كر، در غیاب «موسسیان» سال دیده، وخیم تر می نماید.آنچه از «این» اركستر و دسته كر باقی مانده، لاشه ای است جسیم ولیكن به غایت رنجور و به تعبیری ناقص الخلقه؛ از یك سو مشتمل بر نوازندگان و خوانندگان پرسابقه ای كه طی سالیان به ناچار مدارا كرده اند و لاجرم در چند قدمی «فسیل شدگی» به سر می برند؛ ایشان گرچه هیچ گاه به موزیسین های طراز اول جهانی بدل نشدند، لیكن وجودشان بی شك مایه مباهات یك ملت است. از سوی دیگر، گروهی از اعضای میانسال در امتناع از انفعال، خود را بدین هاویه مقید نكردند و لاجرم بر تعهدات خود در قبال اركستر اولویتی ثانی قائل شدند؛ ایشان معترفند كه در پس سالیان، سرانجام از محنت و انقیاد كلاه گیس «كلاسیك ها» رهایی یافتند و حقیقت خویش را در «موزیك پاپ» و معیت «گیتار فاز» جستند. «قحطی» نوازنده تا بدانجا رفت كه جمعی از «هنرستانی ها» نیز در فهرست نوازندگان اركستر سمفونیك پایتخت قرار گرفتند.ناگفته اینكه، از میان همین نوازندگان و خوانندگان، جمع انگشت شماری نیز به راستی فوق العاده و به نهایت درخشانند و اساساً ستون های اصلی اركستر را تشكیل می دهند. بی اختیار میل دارم در اینجا بالاخص به نوازنده «دوم» ویلنسل اشاره ای كرده باشم. تصور می كنم او به همین دسته تعلق دارد.اجرای سراسر سمفونی كرال كه ممتنع می نمود، به همت رهبر جدید تحقق یافت. كیفیت اجرا از آنچه انتظار می رفت بسی فراتر بود، معهذا نمی توان تفسیری كه ارائه شد را «مطلوب» خواند. تصور نمی كنم رای رهبر نیز جز این باشد؛ البته چهره او حین رهبری اركستر، نه حاكی از نوعی عدم رضایت یا خشم، بلكه آكنده از ترحمی ژرف، افسوس، مدارا، تیمار و گاهی نیشخند بود. او حین اجرای رسمی نیز ناگزیر با «كلام» به اركستر اشارت می داد تا نوازندگانی كه بنا بر عادتی «ناحرفه ای» نمی دیدندش را نیز حمایت كند. رهبری او بی نقص می نمود لیكن اركستر با انتظارات او كه طی جلسات تمرین به طرز بی سابقه ای _ میزان به میزان- دیكته شان می كرد، فاصله داشت. رهبر، هر از چند در تقلای اعاده «ریتم» از دسته رفته، محض اطلاع مریدان نزدیك بین اش در برابرشان «پرپر» می زد؛ به راستی كه در «صیانت» از ریتم در این سامان، باید كه «بال بال» زد: ریتم، ریتم، ریتم...!
۲- بر جلد بروشور كنسرت عبارتی به چشم می خورد: «بنی آدم اعضای یكدیگرند.» علی الظاهر این مصرع به موومان پایانی سمفونی «كرال» ارجاع دارد و به واقع یادآور خیال پردازی های ملال آور قرن نوزدهمی است.
اینك سراپای شاهكاری «موزیكال» به عباراتی یكسر «آنتی موزیك» فروكاسته می شود؛ بله، بتهوون برای نخستین بار در تاریخ موزیك آوای انسانی را- كه كلام «شیللر» را می سرایند- اساس واپسین موومان سمفونی خود نهاده است. از قضا همین كلام و «آن» ملودی كذایی «رماژور»، سرآغاز قرائت های بی اساسی اند كه از كلیت این موومان به سایر موومان های پیشین سرایت می كند. خوش ندارم ارتكاب این صورت بندی به موزیكی كه در وهله نخست متضمن مفاهیم ترجمان ناپذیر «موزیكال» است، را از جانب رهبر بدانم لیكن اگر این ایده از جانب وی نیز بوده باشد، لاجرم نمی توان سوای عملكرد «تیمارگرانه» او در قبال وضع موجود دانستش.بی شك قالب موومان پایانی در واپسین مراحل خلق اثر ریخته شده و همین امر به وضوح نشانگر ارتباط «سست» آن با سه موومان پیشین است. بتهوون بالضروره در گریز از شكافی كه در این میان پدید آمده به ترفند بی سابقه ای متوسل شد كه شاید بتوانش اصیل تر از ایده و مضمون اصلی كل موومان چهارم دانست: ایده «واگویی» (Quotation)!
او در سرآغاز موومان پایانی عناصر بنیادی و بر سازنده موومان های پیشین را یكایك نقل قول(Quote) می كند تا شكاف ناشی از خلاء «ناهمزادی» با اساس اثر را مرتفع سازد.سمفونی شماره ۹ بتهوون بی گمان از مشهورترین آثار سمفونیك تاریخ موسیقی در این ژانر محسوب می شود؛ همگان آن را می شناسند و زمزمه اش می كنند لیكن معرفت ایشان تنها به همان ملودی «بنی آدم اعضای یكدیگرند» منتهی می شود؛ در تناقض با این امر، سمفونی كرال صعب الفهم ترین نیز هست. اینكه همچنان مناقشاتی بر سرامكان ارائه اجرایی معطوف به «ایده آل» تداوم دارد، خود موید دشواری درك آن است؛ ایده آلی كه همچنان تاكنون دستیابی بدان میسر نشده است؛ گرچه این امر ایضاً واجد مصادیق دیگری هست، لیكن نه بدین حدت.در روزگاری كه به اعتبار سیرت بورژوایی فرصتی برای تامل در امور «كمپلكس» دست نمی دهد، چاره ای نمی ماند جز قی كردن دائم القاب معقولات و همچنان كه روز به روز از مضامین موزیكال سه موومان نخست بیشتر فاصله می گیریم، كلیت آن را بیش از پیش خودمانی می كنیم و به محصولی سفارشی بدلش می سازیم.علی الظاهر تكفیر عبارت «هنر نزد ایرانیان است و بس» را همچنان نمی توانیم تاب آورد؛ پس بیاید تصویر معرق كاری شده بتهوون را بر سر بساط خود علم كرده، نقلی از قولش كنیم:«بنی آدم اعضای یكدیگرند!» بالطبع از هر اشارتی به متن آلمانی كلام موومان پایانی، یا دست كم ترجمه اش، در بروشور هفت رنگ كنسرت نیز معافیم! دست آخر در مجالی كه «خواست» الكساندر رهبری شهیر دورادور ما را به سمت تفسیری معطوف به اصل سوق می دهد، قرائت های جهان سومی همچنان تكرار می شوند.تعبیر «سارتر» در نامه ای، در باب سمفونی كرال بیش از هر چیز در توصیف وضع «ما تباه شدگان» مصداق می یابد: «شما در معرض معجزه ای موزیكال هستید، لیكن با خیالی آسوده بر پشت تكیه زنید؛ اینك موومان كرال آغازیده. پس بیایید تا همراه با ندای ابتذالی كه شعار برادری و انسان دوستی را فراگرفته، وارد دوزخی شویم كه بر سردرش نگاشته اند، آرمانشهر!»
۳- در همین بروشور، سوابق كاری «مایسترو» كه درخشانند، فهرست شده است: او دستیار «هربرت فون كارایان» در سال ۱۳۵۹ معرفی می شود.بی تردید، دستیاری رهبران برجسته، از مراحل اصلی بالندگی و پرورش یك رهبر نوخاسته محسوب می شود. آیا او دستیار استاد دیگری سوای «كارایان» نبوده است؟ رهبرانی كه بعضاً به لحاظ فنی، حتی درخشان تر از «سوپراستار»ی چون كارایان بوده اند؛ بعید است كه پاسخ منفی بوده باشد.كارایان در زمره رهبران سرشناس سده گذشته است: معهذا او نانجیب ترین ایشان نیز هست. كسی كه بی شرمی را نه تنها در خیانت به همدستان سابقش، و نه در بی مسئولیتی در قبال حامی همیشگی اش «والترله گه» پیش برد بلكه به سبب قدرت طلبی هایش، مغاكی بر سر اعتلای تفسیر موزیك گستراند. «له گه» همان كسی است كه به استعداد كارایان پی برد و او را از عفت كده های «آخن» به استودیوهای لندن كشاند. كارایان به اعتبار حمایت های له گه ، از یك رهبر درجه دو آخنی به غولی بدل شد و عنقریب از غولی به هیولایی. او با اعمال قدرت و نفوذی كه به دست آورده بود و با خرید بیشتر سهام كمپانی های صفحه پركنی، راه را برای بالندگی بسیاری از رهبران درخشان عصر خود چون «هارنون كورت»، «هایتینك» و دیگران كه در چشم كارایان تنها «مزاحم» محسوب می شدند، بست و خود برسریر قدرت، به خفه كردن استعدادهای عصر خود پرداخت. جای خوشبختی است كه او هیچ گاه توان تسخیر اذهان نوازندگان بزرگی چون «اسویاتوسلاو ریختر»، «دیوید اویستراخ» و «گلن گولد» را نیافت. این سه هر یك به نحوی به افشای اسرار پشت پرده كارایان پرداختند. والتر له گه نیز كه در اواخر عمر به قصد استعانت به نزد كارایان رفته بود، پس از چند ساعت معطلی در دفتر منشی كارایان، سرانجام رخصت ملاقات با وی را نیافت! البته من با تعبیر ریختر از رهبران اركستر كه اقتدار ایشان را متضمن وقاحت و سیاست می داند، موافق نیستم، چرا كه در تبیین تلاش های بزرگانی چون «ویلهلم فورت ونگلر» و «اوتو كلمپرر» به كار نمی آیند. آن گاه كه برای نخستین بار اجرای كلمپرر از اپوس ۱۲۵ را شنیدم، دریافتم كه اصالت ابژكتیو نهفته در كنه موسیقی بتهوون كبیر، توسط هیچ مافیایی تسخیرپذیر نیست، همان طور كه در شنود چند ده باره از چهار ضبطی كه «كاریانیسم» بازارها را بدان اشباع كرده، چیزی جز تهی نیافتم.تصور می كنم الكساندر رهبری با همكاری اركستر فیلارمونیك رادیو ملی بروكسل، اجرایی به نهایت اصیل تر از اجرای ۱۹۶۳ كارایان به دست داده است، دست كم در سه موومان نخست.مباهات ما به علی رهبری نیز نه بدان سبب كه روزگاری در مكتب «عالیجناب كارایان» وردستی می كرده، بلكه، به سبب مرتبت اش در موسیقی است، كسی كه رجعتش به وطنی كه دست كم به لحاظ موزیكال، همچنان در فاز دهشت سیر می كند، نمی تواند چیزی جز نجابتی بزرگمنشانه باشد؛ كسی كه در حاشیه اجرای آثاری چون اپوس ،۱۲۵ بخشی از فرصت گرانبهای خود را صرف اجرای آثار مصنفان هموطنش می كند، هر چند در قیاس، بعضاً ارزش اجرا شدن هم نداشته باشند. باشد كه اقتدار «كارایانی» كه بر اذهان اخلافش سریان دارد _ اینك كه اونیست تا اذهان را تسخیر كند _ در راستای اعتلای فرهنگی از دست رفته قرار گیرد، چنین باد!
۴- در نخستین شنود از اجرای اركستر پایتخت چنین به سمع من آمد گویی «بادی ها» بعضاً از مریخ آمده ان. ولی آیا ایشان به راستی قابل سرزنش اند؟ آیا جز این است كه نوازندگی سازی چون فاگوت (باسون) یا ترومبون یا امثالهم در این برهوت، مستلزم چه فداكاری هایی كه نیست؟ تصور می كنم سازهای بادی اركستر نه مستحق سرزنش بلكه به حمایت بیشتر و عادلانه تری نیازمندند.وضعیت گروه كر از این هم اضطراری تر به نظر می رسد. عملكرد رهبر كنونی دسته كر كه علی الظاهر از گرجستان به نجات ما آمده، چنان كه اجرای سمفونی كرال نمایاند، مطلقاً درخشان نبوده است. علی ایحال، در قیاس با میزان حمایت معطوف به «صفری» كه از دسته كر صورت می گیرد، فی الحال اجرایشان غیر قابل تخطئه بود.
۵- برنامه زمان بندی اجراهای سال آتی اركستر و دسته كر پایتخت اعلام شده است؛ فشرده، سنگین، حرفه ای و بی سابقه. پرسشی دیگر به میان می آید: ملاك انتخاب قطعات فصل آتی اركستر چه بوده و اساساً دستاورد حاصل از اجرای فی المثل اپوس ۱۲۵ بتهوون چیست؟ اركستر در قیاس با دوران زنگ تفریح و رخوت گذشته، متحمل فشار زیادی به واسطه دشواری این اثر شده است. در حالی كه تفسیر چندان نفیسی نیز دستگیر نشد. اپوس ۱۲۵ تنها به مثابه «اتودی» مردافكن برای اركستر درآمد، «پیشرفتی» به قیمت «اصالت» اپوس ۱۲۵! ماحصل نفیس تر اجرای اثری كم دشوارتر، دستاورد ناچیزی ست؟ دست كم صورت مسائل بی پاسخ خط نمی خورند و همچنان شیوع «تابو»ها دامنه دار نمی شوند. مضاف بر این، آثاری چون اپوس ۱۲۵ یا سمفونی «سل مینور» موتسارت- كه در دستور كار كنسرت بعدی اركستر پایتخت قرار گرفته- به سبب جایگاهی كه بدانها عارض گشته، به نوعی «یونیورسالیته» دچارند و به تعبیری دیگر، برتابنده ایده «اصیل» مصنف نیستند.بدین جهت است كه سمفونی ۵۵۰ K از «موتسارت- گونگی» خود ساقط می شود، در حالی كه این وضع از قضا در باب دیگر آثار غیر «تابلو» موتسارت مصداق نمی یابد.همچنان، سال ها است كه در پایتخت «كانتاتی» از باخ یا «مسی» از موتسارت به گوش نرسیده است. از «بی باخی» تب آلوده ایم و به ناچار با چشمانی تبدار به «سه ره مونی» زنگ های راخمانینف و«كارمینابورانای» اورف و آریا های عوام سالار پوچینی می آییم؛ به عشق دیدار با منتظران «همیشه پایه» موزیك تا به اتفاق، مابین «تك تك» موومان ها كف زنیم و «هورا» كشیم و از فردایش، در پناه «فاهمه» ای كه گریبانگیرمان شده، خویش را نجات بخشیم.

سپهر معینی


منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

مخطوطاتی موسیقایی در بغداد


مخطوطاتی موسیقایی در بغداد
۱ـ دست‌نوشته‌های موسیقی عرب، زودهنگام شناخته شد. زمانی كه در آنجا امهات كتب میراث اسلامی انتشار یافتند. اما این دست‌نوشته‌ها همواره به همان وضعیت اولیه باقی ماندند و پژوهشگران آن‌قدر كه به دیگر شاخه‌های فرهنگ اسلامی توجه و اهتمام كرده به این مخطوطات عنایت ننموده‌اند.كتابخانه‌های اروپایی و شرقی، صدها نسخه نفیس موسیقایی را دارا هستند و البته آنچه از میان این نسخه‌ها، تصحیح و انتشار یافته در قیاس با آن نسخه‌ها بسیار كم‌اند. نسخه‌هایی كه بعضا‌ً تاكنون شناسایی هم نشده و از اینها جز در حد اسامی مذكور در فهرست ابن ندیم و برخی كتب اعلام و سیره، مشخصات دیگری سراغ نداریم. بحث پیرامون نسخه‌های موسیقایی، موضوعی است كه در زبان عربی همواره بكر مانده است چرا كه مراجع آن همان نسخه‌ها هستند. نسخه‌های خطی و قدیمی در علم موسیقی خواه آنها كه تصحیح شده و انتشار یافته و خواه آنها كه خطی باقی مانده و جزء میراث موسیقی عربی قلمداد می‌شوند(۱)، مؤلفان و مصنفان آن بسیار بوده كه در كتب تاریخی و فهارس قدیمی عربی به اسامی آنها اشاره شده است. سرآغاز تحقیق و تألیف جدی در موسیقی زمانی بود كه یونس كاتب (ت ۱۴۸ ه‍ / ۷۶۵ م) كتاب (الاغانی) كه ابوالفرج اصفهانی آن را اولین كتاب عربی در موسیقی دانسته، نگاشت و پس از آن، كتب دیگری به نگارش درآمد كه(۲) بیشترین آنها از بین رفته و یا در زیر انبوه خرابه‌های تمدن عربی كه در پی هجوم وحشیانه مغول به بغداد رخ داده، مدفون شده‌اند.آنچه از این نسخه‌ها در پیش روی ماست، بخشی از دست‌نوشته‌های زیاد موسیقی عربی است كه در كتابخانه‌های مختلف اروپایی پراكنده بوده و ما توانسته‌ایم بر آن وقوف یابیم.
۲ـ نسخه‌هایی كه هم‌اكنون معرفی می‌شوند شامل نسخه‌های عكسی موسیقایی هستند كه كتابخانه اداره فنون موسیقی وزارت فرهنگ و تبلیغات، آنها را به دست آورده است. برخی از این نسخه‌ها، تصحیح و انتشار یافته و برخی نیز با وجود اهمیت زیادی كه در تراث موسیقی عربی دارند هنوز به دست تصحیح و نشر سپرده نشده‌اند. این نسخه‌ها از كتابخانه‌های مختلف دنیا عكس‌برداری شده‌اند. انجام این مهم به دست صاحب اصلی آنها، استاد زكریا یوسف بوده كه پس از وفاتش این مجموعه را به كتابخانه یاد‌شده، سپرد. سپس برای گسترش این مجموعه از دست‌نوشته‌ها، سعی كردیم كه نسخه‌های عكسی دیگر كتابخانه‌های عمومی و شخصی عراق را نیز به آن بیفزاییم. برخی از این نسخه‌ها در برخی دیگر در هم آمیخته‌اند و بیشترین آنها فاقد نام مؤلف و كاتب و تاریخ تألیف و كتابت هستند كه در راستای تكمیل این نواقص، به منابع و مصادر مختلف مراجعه كردم و تا حد امكان برخی نواقص و كاستیها برطرف شد.
۱ـ الادوار فی‌التألیف:
به اصل این كتاب و مؤلف آن پی نبرده‌ایم. در بسیاری از جنبه‌ها، شبیه كتاب الادوار‌ِ ا‌ُرموی است. این نسخه فاقد اسم كاتب و تاریخ نسخه بوده و به خط‌ِ معمولی (/ مرسوم)، كتابت شده است.
۲ـ الادوار فی‌معرفه النغم و الادوار: (۳)
از صفی‌الدین عبدالمؤمن البغدادی (۶۹۳ ه‍ / ۱۲۹۴م) (۴). این كتاب از ذخایر آثار‌ِ موسیقایی‌ِ باقی‌مانده در موضوع شناخت نغمه‌ها، نسبت‌ِ ابعاد (/ فاصله‌ها) و ادوار‌ِ ایقاع (/ ضرب) می‌باشد و از ظریف‌ترین رسائل فنی در تعریفات و توصیفات موسیقایی به شمار می‌رود. مؤلف، این كتاب را در پانزده فصل، سامان داده(۵) و دكتر حسین علی محفوظ قبلا‌ً این نسخه را منتشر كرده است (بغداد ۱۹۶۱). این نسخه از كتابخانه السلطان احمدالثالث بوده و به تاریخ (۷۲۶ ه‍ / ۱۳۲۵م) كتابت شده است. نسخه‌های موجود دیگر آن بدین قرارند:
الف) نسخه‌ای واضح‌الخط كه فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت است؛
ب) نسخه آكسفورد كه دارای خطی زیبا و فاقد تاریخ كتابت است؛
ج) مستنسخ از نسخهٔ مكتوب به خط سید عبدا... سهروردی به تاریخ (۷۲۷ ه‍ ) كه كتابت آن در شعبان سال ۱۳۰۸ ه‍جری به قلم السید یوسف به پایان رسیده است؛
د) نسخهٔ استانبول كه به خط نسخ‌ِ زیبا به سال ۶۳۳ ه‍جری كتابت شده است.
۳ـ ارجوزه فی‌الاوزان:
به اسم ناظم این ارجوزه پی نبرده‌ایم. اول آن ناقص بوده و با این ابیات شروع می‌شود:
و بعد فاسمع یا صحیح الفهم
ارجوزه ببشره فی‌النظم
منها موازین الكلام المنتظم
و وزن زحمات الضروب المنتظم
اعلم بأن زنه‌الكلام
فی حركات صیغه النظام
این ارجوزه به خط واضح، كتابت شده است.
۴ـ ارجوزه فی‌الانغام:
از ناصر‌الدین ‌بن اللخمی است(۶) و با این ابیات شروع می‌شود:
الحمدا... ولی الحمد
هادی الانام من سلیل الرشد
و افضل الصلاه و التسلیم
علی‌النبی المصطفی الكریم
این نسخه با خط واضح نگاشته شده و فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت است. در پایان آن شرحی از ابیات، آمده است.
۵ ‌ـ ارجوزه (مباركه) فی شرح النغمات:
از شیخ جمال‌الدین عبدا... بن خلیل الماردینی یا (الماردانی) شافعی؛ (به جهت انتساب به مسجد ماردان در قاهره ۸۰۹ ه‍). این رساله، شامل قصیده‌ای است كه به شیوه موشحات به نظم كشیده شده است با این مطلع:
كم بات یرصد ناضری
بدر كغض ناضر
نسخه، واضح الخط است.
۶ ـ الانغام فی معرفه‌الانغام:
از شمس‌الدین الصیداوی (قرن ۸ ه‍ )؛ شامل تخطیطات و دوایر و حقول می‌شود. سرآغاز آن چنین است:
و من یقل ان لها مثالا‌ً
منه اوقد ادعی محالا
خط آن به نسخ زیبا و واضح است و از نسخه اصلی در خزانه حكیم اوغلوعلی پاشا در تركیه عكس‌برداری شده است. این نسخه فاقد اسم و تاریخ ناسخ است.
۷‌ ـ اوراق متفرقه فی ‌الموسیقی:
از تعدادی كتابخانه‌های اروپایی جمع‌آوری شده و شامل تخطیطات و دوایر اوزان موسیقی و تصویرهایی از آلات موسیقی قدیم می‌شود.
۸ ـ بلوغ المنی فی ‌تراجم اهل الغنا:
از محمد افندی الكنجی؛ رساله‌ای است در موسیقی و نغمات و اوزان؛ آغاز آن چنین است:
«بسم‌ا... یا فتاح الحمدا... الذی زین من اختاره...»
۹ـ حاوی الفنون و سلوه المحزون:
از ابوالحسن محمد بن الحسن معروف به ابن الطحان (قرن پنجم هجری). این كتاب در تاریخ موسیقی عربی اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا از تألیفات جدی در این زمینه بوده و مؤلف آن اهل صنعت‌ِ موسیقی. كتاب، موسیقی را از ناحیه عملی بررسی می‌كند و شامل دو قسمت صناعت و ذكر آلات و اوتار (وترها) می‌شود. روش مؤلف در ارائه مطالب، با روش دانشمندانی چون كندی و فارابی و ابن ‌سینا متفاوت است.
تصحیح كامل این كتاب كه توسط مرحوم زكریا یوسف به انجام رسیده را ملاحظه كرده‌ام. این تصحیح همچنان نزد خانواده آن مرحوم نگهداری می‌شود.
۱۰ـ‌ الدرالنظیم، المعروف به‌ (ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد):
از شمس‌الدین محمدبن‌ابراهیم بن‌ساعد الاكفانی (۷۴۹ ه‍).(۷) این كتاب شبیه دایره‌المعارف كوچكی در علوم موسیقی است. خطش معمولی است و فاقد تاریخ است.
۱۱ـ الشرفیه:
اثر صفی‌الدین الارموی (در گذشته ۶۹۳ ه‍ / ۱۲۹۴ م)، از شهره‌ترین موسیقی‌دانان عرب و ماهرترین نوازندگان عود. مشهور است كه وی گامهای رایج‌ِ موسیقی عربی كه قبلا‌ً تداول داشته را تغییر داده است. رسالهٔ شرفیه از مهم‌ترین كتب میراث موسیقی عربی است كه در اواخر عصر عباسی تألیف یافته است.(۸) صفی‌الدین همچنین تألیفات دیگری دارد.(۹)این رساله توسط استاد هاشم الرجب تصحیح شده است. وی این تصحیح را به آكادمی عربی موسیقی ارائه داده است. در آنجا آورده كه استاد زكریا یوسف، تصحیحی از این رساله را به دست داده و من از این تصحیح بی‌اطلاعم.نسخه‌های موجود دیگر این رساله بدین قرارند:
الف) نسخه كتابت‌شده در بغداد به سال (۶۷۴ ه‍ / ۱۲۷۶م) به قلم ساجوستانی با خط نسخ زیبا؛
ب) نسخهٔ ناقص‌الآخر با خط مرسوم كه فاقد تاریخ كتابت و اسم كاتب است؛
ج) نسخهٔ آكسفورد به قلم ماردینی كه واضح‌الخط است؛
د) نسخه‌ای تازه به خط فارسی معمولی كه دارای تملكات زیادی است؛
ه‍) نسخه‌ای به خط مرسوم به تاریخ ۱۰۱۴ ه‍‍ .
و) نسخهٔ برلین كه فاقد تاریخ كتابت است.
۱۲ـ فی‌علم الانغام:
اثر شهاب‌الدین العجمی (متوفی در اواخر قرن ۱۵ ه‍). آغاز رساله: «بسم‌... الحمد‌لله رب العالمین .. فهذه رساله فی علم‌الانغام من ادوار شهاب الدین العجمی، و كیف ركب اصل الاصول و هوالرست...».
این رساله شامل ۱۵ برگ است و به خط معمولی و مرسوم كتابت شده است.
۱۳ـ‌ الفتحیه فی‌الموسیقی:
از محمدبن عبدالحمید اللاذقی (در گذشته ۹۰۰ ه‍ / ۱۴۹۵ م).(۱۰) این رساله از مشهورترین آثار خطی در موسیقی عربی به شمار می‌رود. لاذقی معاصر سلطان با‌یزید‌ بن محمد عثمانی بوده و این كتاب را به وی اهدا كرده است.(۱۱) این اثر شامل یك مقدمه و تعدادی فصل است و كاتب آن علی‌بن خلیل به سال ۸۹۰ هجری یعنی در زمان حیات مؤلف، آن را كتابت كرده است.(۱۲)
۱۴ـ فی‌علم الموسیقی:
از فتح‌ا... الشیروانی (۸۹۱ ه‍.). این رساله را مؤلف به سلطان محمد فاتح‌بن مراد‌ِ ثانی‌ِ عثمانی تقدیم داشته است. نیز از بهترین تألیفات در نوع خود به شمار می‌رود. موضوعات مورد بررسی شامل: قواعد صوت، انواع آلات دارای یك وتر، ابعاد (= فواصل)، انواع، گامها، مقامات، اوزان، شعبه‌ها و ضربها و... می‌شود. همچون آرای دانشمندان صاحب اثر در موسیقی همچو فارابی، ابن‌سینا و صفی‌الدین مورد اشاره و نقد قرار گرفته است. این رساله به خط معمولی‌ِ واضح، كتابت شده است.
۱۵ـ فی‌علم‌الموسیقی:
این رساله مجهول‌ المؤلف است. آغاز آن: «بسم... الموسیقی علم یبحث عن اصول النغم من حیث تتألف و تتنافر و عن احوال الازمنه المتخلله بینها...». این نسخه فرسوده است و فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت. نیز شامل ۵ ورق بوده و به خط معمولی نگاشته شده است.
۱۶ـ ‌ فی معرفه النغمات الثمان:
مجهول المؤلف؛ رساله‌ای در نغمات هشتگانه و شرح آنها. این رساله را فارمر همراه با مقدمه و ملاحظات، به چاپ رسانده است. نیز آن را در مجله الجمعیه الملكیه الآسیویه (شماره آوریل ۱۹۳۱) و (ژانویه ۱۹۳۲) به زبان انگلیسی ترجمه كرده است.(۱۳)
۱۷ـ فی‌الموسیقی:
این رساله كه شامل دو ورق می‌شود و به خط معمولی كتابت شده فاقد اسم مؤلف است.
۱۸ـ فی‌الموسیقی:
فاقد اسم مؤلف؛ آغاز آن چنین است: «... اما بعد، یقول العبد الفقیر الاستاذ عبدالقادر عفاا... عنه فی ذكرالانغام و اصواتها...». این رساله به خط عادی كتابت شده است.
۱۹ـ فی‌الموسیقی:
از صفری (۷۶۴ ه‍)؛ آغاز آن: «الحمدلله الذی خلق‌الانسان لمعرفته و الهمه جواهر حكمته و شرفه بنطق اللسان». آخر این نسخه در برگیرنده ارجوزهٔ ماردینی بوده و در جامع اموی استنساخ شده است.
۲۰ـ الكبری فی ‌التألیف یا الكتاب الاعظم فی‌التألیف:
رساله كوچكی شامل ۱۳ صفحه كه به خط نسخ معمولی كتابت شده است و از رسائلی است كه پژوهشگران و از جمله فارمر آن را به كندی نسبت داده‌اند.(۱۴) و این به جهت تشابه كامل آن با رسائل سابق كندی بوده است اما ترجیحا‌ً می‌توان گفت این رساله همانی است كه ابن‌ندیم و قفطی و ابن ابی اصیبعه با عنوان: الرساله الكبری فی‌التألیف از آن یاد كرده‌اند.این رساله شامل بررسی نغمات و الحان همراه با تفصیلات و براهین می‌شود.(۱۵) نیز فصلی را با این عنوان داراست: «العلل النجومیه و فیها یبین الكندی وجود علاقه بین الموسیقی و الافلاك كما تحدث عن اوتارالعود». این اثر از رسائل مهم به ‌شمار می‌رود زیرا شامل تمرین نواختن عود بوده و نیز به شیوه موسیقی معروف آن زمان مدون شده است.(۱۶) این نسخه، عكسی است از نسخهٔ اصلی برلین، ضمن مجلدی كه شامل تعدادی از رسائل به شماره ۵۵۳۰ می‌شود. استاد زكریا یوسف در خلال كتابش (مؤلفات الكندی الموسیقیه) آن را تصحیح و به چاپ رسانیده است.(۱۷)
۲۱ـ‌ الكندی فی خبر تألیف الالحان:
از فیلسوف، یعقوب ‌بن اسحاق الكندی (۲۶۰ ه‍ / ۸۷۳ م). (۱۸) نسخهٔ عكسی از لایپزیك به سال ۱۹۳۱ میلادی؛ منقول از نسخهٔ موزه بریتانیا مكتوب به سال ۶۲۱ ه‍جری در دمشق. ابن ندیم به این رساله اشاره داشته است.(۱۹) حاوی مجموعه‌ای از رسائل موسیقایی به دو زبان عربی و فارسی و شامل ۷ صفحه به خط فارسی ظریف بوده و اول آن افتادگی دارد. تفصیل مطالب در مورد این رساله را استاد زكریا یوسف در كتابش (مؤلفات الكندی الموسیقیه) صفحه ۱۲ به دست داده است. موضوع این رساله در صناعت‌ِ تألیف ‍‍]الحان] است و عنوان كتاب را خود كندی انتخاب كرده و ابن ندیم نیز به آن اشاره كرده است.این رساله شامل تعدادی مقاله و فصول و بر‌ اساس تقسیم‌بندی معهود در دیگر رساله‌ها می‌شود. كندی در آن به بررسی ابعاد، اجناس، جموع، مقامات، انتقالات و تألیف‌ِ آهنگ پرداخته است.نسخه خطی این رساله در دنیا یكی بیش نیست. نیز این از مهم‌ترین رساله‌های كندی در موسیقی به شمار می‌رود. این رساله را دكتر روبرت لاخمان (شرق‌شناسی) و دكتر محمود حنفی با ترجمه آلمانی آن به چاپ رسانیده‌اند. استاد زكریا یوسف نیز آن را در ضمن مؤلفات موسیقی كندی به بغداد در سال ۱۹۶۲ انتشار داده است.
۲۲ـ‌‌ ‌ الكندی‌ (مختصر الموسیقی فی تألیف النغم و صنعه العود):
كندی این رساله را به جهت احمد بن معتصم نگاشته است. این رساله كوچك شامل ۶ صفحه به خط نسخ معمولی و غیرمضبوط می‌باشد و شامل بررسی الحان و صوت و فرق بین صوت / صدا و طنین و بین لحن و تلحین (آهنگ‌گذاری) می‌شود. (۲۰) این رساله، منسوب به كندی بوده و ترجیحا‌ً می‌‌توان گفت همان رساله‌ای است كه ابن ابی‌اصیبعه با همین عنوان از آن یاد كرده است.(۲۱)فارمر نوشته: این رساله برای مستشرقین تا سال ۱۹۲۶ ناشناخته بود. در همان سال بود كه این رساله كشف شده و به كندی منسوب شد.(۲۲) نسخه، عكسی از نسخه برلین به شماره ۵۵۳۱ است و زكریا یوسف در ضمن (مؤلفات الكندی الموسیقیه) آن را تصحیح و به چاپ رسانید.
۲۳ـ زین‌الالحان فی‌التألیف الاوزان:
از لاذقی (ت ۹۰۰ ه‍ / ۱۴۹۵ م) صاحب (الرسالهٔ الفتحیه). این كتاب كوچك، حاوی اطلاعاتی مهم در انغام و اصول آن است.
۲۴ـ شرح‌الادوار (المعروف به شرح مولانا مبارك شاه):(۲۳)
اثر علی ‌بن محمد بن علی، معروف به شریف جرجانی‌ ـ (۸۱۶ ه‍ / ۱۴۱۳ م)؛ فیلسوف و از كبار علمای عربیت و دارای تألیفات بسیار كه سخاوی بدانها اشاره داشته است.(۲۴) این كتاب شرح كتاب الادوار‌ِ صفی‌الدین ارموی بغدادی (ت ۶۹۳ ه‍ / ۱۲۹۴ م) بوده اما حاوی توضیحات و اطلاعات زیادی است. سخاوی به اهمیت این شرح، اشاره داشته است. (۲۵) وجه تسمیه آن به ‌شرح مولانا مبارك شاه (زنده به سال ۷۷۷ ه‍)، این بوده كه وی استاد جرجانی و شیخ او بوده است.(۲۶) مؤلف كتابش را به شاه شجاع (پادشاه شیراز) (ت ۷۸۸ه‍) تقدیم كرده است.(۲۷) فارمر از آن چنین گفته: «... در حقیقت بخش بزرگی از این رسالهٔ دلچسب، یافت نشده، جز كتاب الموسیقی الكبیر فارابی».این شرح شامل ۱۵ فصل می‌شود. چنان كه كتاب صفی‌الدین نیز چنین است اما آرا و افكار مبتكرانه زیادی ـ خاصه در قواعد صدا ـ به چشم می‌آید. این نسخه از نسخهٔ اصلی كتابخانه لندن فاكسیمیله شده و دارای خط زیبایی است. نسخه دیگر آن همان نسخه استانبول (كتابخانه سلطان احمد ثالث) به خط عبدالملك‌بن بدر العاصی البلخی مكتوب به سال ۸۳۸ ه‍جری می‌‌باشد.
۲۵ ـ شرح ارجوزه الانغام للاربلی: (۲۸)
اثر شیخ ابوعبدا... بدر‌الدین الاربلی (۷۲۹ه‍) كه اسم شارح آن معلوم نگردید. این ارجوزه به سال ۷۲۹ هجری‌ / ۱۳۲۸ میلادی به رشته نظم كشیده شده است. ذكر شیخ اربلی در متون عدیدهٔ تاریخی رفته است.(۲۹) این شرح پیرامون ارجوزه‌ای است با این مطلع:
الحمدلله علی انعامه
حمد یكافی الفضل فی‌اقسامه
ثم الصلاه والسلام التالی
علی‌النبی احمد و الآل
این شرح شامل مسائلی كه ناظم بدان پرداخته نیز می‌شود همچون:
۱ـ شناخت اصول نغمه‌ها / نغمه‌پردازی؛
۲ـ‌ تناسب بین اصول و اركان و اخلاط [چهارگانه]؛
۳ـ ذكر بحور نغمات اصولی چهارگانه؛
۴ـ ذكر بحور هشتگانهٔ منشعب از اصول چهارگانه؛
۵ـ ذكر ترتیب نغمات دوازده‌گانه؛
۶ـ ذكر اوزان ششگانه؛
۷ـ ذكر شواذ‌ِ سه‌گانه منشعب از اوزان ششگانه؛
۸ـ ذكر نغمات دوازده‌گانه‌ای كه صفی‌الدین بدان اشاره كرده؛
۹ـ‌ ذكر نغمات و زوائد؛
۱۰ـ بیان تأثیر نغمات در مزاجها؛
۱۱ـ توصیه‌ای به نوازندگان؛
۱۲ـ پایان رساله:
وعده المجموع من نظامی
بیت و مائه مع الختام
وكملت ارجوزه الانغام
و الحمدلله علی الانغام
۲۶ـ شرح ارجوزه النغمات:
از محمدبن ‌محمدبن احمد‌الذهبی (معروف به ابن صباح قرن ۸ ه‍)؛ آغاز نسخه: «ان فن الموسیقی یقتصر الی نغمات و ضروب فثبت ذلك فی‌كتابی هذا، و خرجت به من نغمات و طروب و جعلتها ابواب نهایه الطالب و المطلوب، فاول ما نذكر النغمات و دوائرالطرب...». این ارجوزه كه مورد شرح قرار گرفته با این بیت آغاز می‌شود:
دست عراق اوزهم فیروز
فروعها بینها مذكور
این نسخه به خط واضح نگاشته شده است.
۲۷ـ قصائد فی‌الذكر و المدائح النبویه:
از عبدالغنی النابلسی (متوفی ۱۱۴۳ ه‍ / ۱۷۳۱م)؛‌(۳۰) شاعر صوفی و كثیرالتصنیف.(۳۱) این نسخه شامل قصاید و مدایح در غزل صوفی و مدح نبوی می‌شود و حدیث الخط بوده و فاقد اسم كاتب و تاریخ كتابت است.۲۸ـ قصائد فی‌الغزل:
از جلال‌الدین السیوطی (۹۱۱ه‍/ ۱۵۰۵ م)؛ حافظ و مورخ و ادیب كه صاحب تألیفات زیادی بوده. آغاز این نسخه افتادگی دارد و این چنین آغاز می‌شود:
فكم حملوا وفد الحجیج و زودوا
الی ان أتی اوطانه لم یخف جهلا
اولئك قوم سید الخلق منهم
فقد احرزوا العلیا، و استكملوا المجدا
این نسخه به خط معمولی كتابت شده و اول و آخر آن ناقص بوده و شامل ۹ برگ / ورق می‌باشد.
۲۹ـ قول اقلیدس علی‌اللحون:
كتابی است در علم موسیقی كه به عناوین دیگری نیز آمده است. به اصل این مخطوط و نسبت و تاریخ تألیف آن وقوف نیافته‌ام. آغاز آن چنین است: «بسم‌ا... و ما توفیقی الا بالله، قول اقلیدس علی اللحون و صنعه المعارف، فی‌مخارج الحرف و مسالك الاحادیث و جداول الحكماء و نحوالنحویین و اقوال فیثاغورس». در این كتاب شناخت لحنها، به استقصا مورد بررسی قرار گرفته است. آخر این رساله ناقص بوده و به خط نسخ‌ِ لطیف، كتابت شده است.
۳۰ـ الكافی الموسیقی: (۳۲)
از ابومنصور الحسین بن زیله (متوفی ۴۴۰‌‌ ه‍) (۳۳) از خواص شاگردان ابن سینا و ریاضیدان و متخصص در صناعت موسیقی و دارای تألیفات فراوان. این نسخه عكسی است از نسخهٔ موزهٔ بریتانیا. آغاز آن چنین است: «بسم... كتاب الكافی فی‌الموسیقی لابی منصورالحسین بن محمدبن محمدابن عمربن زیله...». این نسخه مشحون از خطاهای نحوی و تحریفات لغوی است. استاد زكریا یوسف نوشته: «این نسخهٔ موزهٔ بریتانیا تاكنون در پندار شرق‌شناسان تنها نسخه شناخته ‌شده در دنیا بوده اما با تحقیقاتی كه در این موضوع به‌ عمل آوردم معلوم شد كه نسخه دومی از آن در خزانه رضا در رامپور هند موجود است.»
كتاب الكافی از مهم‌ترین آثار در تاریخ موسیقی عرب است زیرا مؤلف آن بر منابع عربی‌ای كه برخی از آنها از میان رفته‌اند تكیه و رجوع داشته است. در این كتاب نظرات و آرایی آمده كه با مطالب موجود در مؤلفات كندی و فارابی سازگاری ندارد.نسخه دیگر آن، نسخه لاهور است كه به خط فارسی واضح به سال ۱۰۷۳ كتابت شده و مقابله آن با اصل در همان تاریخ به انجام رسیده است.
۳۱ـ كتاب فی‌الموشحات:
نام مؤلف آن بر من پوشیده مانده اول آن «بسم... من فرط نار اشتیاقی و لهفتی و احتراقی، الفت حال التلاقی، موشحافی العراق...». این نسخه شامل ۷ ورق و به خط عادی كتابت شده است.
۳۲ـ كشف الهموم و الكرب فی‌شرح آله الطرب:
مجهول‌المؤلف. فارمر تألیف آن را ترجیحا‌ً در قرن پانزدهم میلادی (قرن ۹ هجری) و مؤلف آن را اهل مصر، دانسته است.(۳۴) این رسالهٔ مفصل كه پیرامون آلات موسیقی نگاشته شده مباحثی در مورد تركیب ارغن (ارغنون)، عود، چنگ، سنتور، دف و شبابه (نی / مزمار) همراه با عكسهایی از این آلات دارد. این نسخه، كامل بوده و واضح‌الخط و از نسخهٔ كتابخانه نور عثمانیه در استانبول عكس‌برداری شده است.
۳۳ـ كمال ادب‌الغناء:
از حسن ‌بن احمد بن‌علی الكاتب، زنده در سال ۶۲۵ هجری مؤلف به سال ۶۲۵ هجری از تألیف آن فراغت یافته است. كتاب از بهترین آثار تألیف ‌یافته در این دوره بوده و شامل ۴۳ فصل می‌باشد كه در آن از موسیقی، طرب، غناء، الحان، ایقاعات، اوتار و طرائق و ویژگیهای اخلاقی و فنی مغنی و نیز از آلات و الحان سخن رفته است. این نسخه كه دارای خط زیبایی بوده توسط استاد زكریا یوسف تصحیح و انتشار یافته است.(۳۵) ویژگی نسخه دیگر آن این است كه دارای تملكات زیادی بوده و فاقد تاریخ و به خط ثلث زیبا، كتابت شده است.
۳۴ـ كنزالطرب و غایه‌الارب:
از شمس‌الدین الصیداوی (قرن ۸ ه‍). اثری است در موسیقی و آلات همراه با اشعار و اراجیز. حاج محمد بن محمود دمشقی بیروتی این كتاب را از روی نسخه‌ای كتابت ‌شده به سال ۱۳۲۰ ه‍جری، استنساخ كرده است. این نسخه از آخر افتادگی دارد.
۳۵ـ‌ المجموع فی‌ علم الموسیقی و الطبوع:
اثر عبدالرحمن بن عبدالقادر (ت ۱۰۹۶ه‍). ارجوزه‌ای است در موسیقی كه به خط مغربی كتابت شده و فاقد اسم ناسخ و تاریخ ن‍َسخ می‌باشد. فارمر بخشی از آن را در قسمت اول از (مجموعه الكتاب الشرقیین عن الموسیقی) چاپ كرده و در همان منبع به زبان انگلیسی برگردان كرده است(۳۶).
۳۶ـ المدخل الی صناعه الموسیقی:
از فارابی (ت ۳۳۹ ه‍ / ۹۵۰ م). آغاز آن: «... ذكرت تشوقك النظر فیما تشتمل علیه صناعه علم الموسیقی المنسوبه الی القدماء و سألتنی ان أثبته فی كتاب أولفه و اتحری فیه شرحه و تكثیفه بما یسهل علی الناظر فیه...». فارابی این كتاب را به ‌عنوان درآمد كتاب (الموسیقی الكبیر) و جزئی از نگاشته است.(۳۷) از این كتاب تعدادی نسخه دیگر در كتابخانه‌های اروپا یافت شده است.‌(۳۸) این نسخه كه عكسی از نسخهٔ مجمع‌العلمی العراقی به شماره ۱۲۷۵ هجری است به خط معمولی جدید كتابت شده است.
۳۷ـ‌ ‌كتاب المصوتات الوتریه من ذات الوتر الواحد الی ذات العشره اوتار:
رساله كوچكی از كندی است در ۱۵ صفحه، مكتوب به خط نسخ نسبتا‌ً خوب، كاملاً مضبوط نشده و شامل ۵ فصل می‌باشد كه كاتب آنها را مقالات نامیده است. این نسخه حاوی مقالهٔ اول و دوم و بخشی از مقاله سوم است و در این صورت بخشی از آن از میان رفته است. كندی در این مقالات باقی‌مانده از این مباحث سخن رانده است(۳۹)
۱ـ دلایل فلسفی تعداد وترها در سازهای موسیقی؛
۲ـ تأثیر آهنگها در انسان و حیوان؛
۳ـ لوازم و مقدمات كاری یك موسیقیدان؛
۴ـ آهنگ‌سازی و تأثیر آن در روح؛
۵ـ ایقاعات و تأثیر آن در روح؛
۶ـ قوانین انتقال از یك ایقاع (ضرب) به ایقاع دیگر؛
۷ـ نغمات وترهای عود و هم‌سازی آنها با افلاك؛
۸ـ تركیب نغمات اوتار و تأثیر آن در طبایع انسان؛
۹ـ برخی اشعار و ایقاعاتی كه آهنگ‌گذاری شده‌اند.
۳۸ـ معرفه‌الرتب و المراتب:
مؤلف ناشناخته. آغاز آن: «باسم... كتاب فیه الرتب و له عقل نسب (كذا)» و انجام آن: «...‌ و لعن ا... من یعلم هذه الدائره لامره (كذا) اولاحمق و لعن‌الله لمن بخل به علی اهله و الحمدلله وحده...». این نسخه به خط نسخ زیبا، كتابت شده است.
۳۹ـ الملاهی:(۴۰)
از ابوطالب المفضل ‌بن سلمه ‌النحوی اللغوی (وفات ۲۹۰ ه‍ / ۹۰۲ م)(۴۱) از علمای لغت و صاحب تألیفات و استدراكات بر كتاب العین [خلیل]. این كتاب در میان آثار موسیقایی اثر ارزشمندی است. عباس العزاوی آن را در ضمن كتابش «الموسیقی العراقیه فی عهدا‌المغول و التركمان ص۷۱» همراه با حواشی به چاپ رسانید. این نسخه به یاقوت مستعصمی منسوب است و بر آن تملكات زیادی مندرج است.
۴۰ـ الموسیقی الكبیر:(۴۲)
از ابونصر محمد بن محمد بن طرخان الفارابی (ت ۲۳۹ه‍). این كتاب شاید از مشهورترین آثار فارابی بوده كه در آن تمامی ابعاد صناعت عملی و نظری موسیقی را مورد بررسی قرار داده است. فارابی كتاب را به دو بخش تقسیم كرده: بخش اول شامل درآمد صناعت موسیقی و بخش دوم شامل اصول صناعت موسیقی و ذكر سازهای مشهور و ایقاعات در الحان جزئی می‌شود. نسخه‌های دیگر این كتاب بدین قرار است:
۱ـ نسخه میلانو: واضح‌الخط؛ مكتوب به سال ۷۴۸ هجری
۲ـ نسخه لیدن [هلند]: با كتابتی دقیق به خط خلیل‌ بن احمد بن خلیل به سال ۹۴۳ ه‍جری
‌۳‌ـ‌ نسخه مادرید: كتابت مغربی؛ بدون تاریخ؛ به خط ابوالحسن بن ابی‌كامل الكردی؛
۴ـ نسخه استانبول: به خط نسخ واضح؛ وجود دو صفحه حاوی یك قصیده در آخر آن؛ كتابت آن به سال ۹۳۸ ه‍جری در قالب ۲ جزء و به خط عادی بوده است؛
۵ـ نسخه‌ای به قلم علی ‌بن رستم الكبشی به سال ۶۵۴ هجری
۴۱ـ المیزان فی علم الادوار و الاوزان:
مجهول المؤلف؛ از تألیفات قرن هشتم هجری؛ مكتوب به سال ۸۴۷ هجری ناقص المتن از باب هفتم تا آخر؛ حاوی فوایدی در علم موسیقی و اراجیز در آهنگها، مكتوب به خط معمولی و غیر واضح در برخی جاها.

پی‌نوشت :
۱ـ همه آنچه از این دست‌نوشته‌ها كه به زبان عربی نگاشته شده را نمی‌توان به تمام جزء میراث موسیقی عربی قلمداد كرد بلكه برخی از این دست‌نوشتها و به‌ویژه نسخه‌هایی كه در این مجموعه از آنها یاد شده، گرچه به زبان عربی به نگارش درآمده اما بسیاری از مباحث و اصول آن با حوزه موسیقی ایران زمین پیوند می‌خورد. از جمله كتاب معروف الادوار‌ِ صفی‌الدین ارموی‌ ـ كه نسخه‌هایی از آن در پی معرفی خواهند شد ـ یكی از تألیفات بسیار مهم در موسیقی ایران و اكثر سرزمینهای اسلامی به شمار می‌رود و به زبان عربی نگاشته شده است. (مترجم)
۲ـ برای آگاهی از این دست كتب و مصادر قدیمی بنگرید به: المخطوطات الموسیقیه العربیه، مصادرها و اثرها فی اورپا، عادل كامل الآلوسی، مجله القیثاره، بغداد، العدد ۵۵، تموز ۱۹۷۸.
۳ـ این كتاب به نامهای دیگری نیز شناخته می‌شود:
ـ الادوار فی معرفه النغم و نسب الابعاد و ادوار الایقاع؛
ـ الادوار فی معرفه النغم و الاوتار؛
ـ مختصر فی‌معرفه النغم؛
ـ الادوار و‌الایقاع؛
ـ الادوار فی حل‌ّ الاوتار
اما از آنجا كه احتمالا‌ً اقدم و اصلح نسخهٔ شناخته ‌شده همان نسخه كتابخانه نور عثمانیه (استانبول) به شماره ۴/۳۴۵۳ با تاریخ ۶۳۳ ه‍ / ۱۲۳۵ م با عنوان كتاب الادوار فی الموسیقی مشخص شده؛ اطلاق این عنوان نسبت به دیگر اسامی صحیح‌تر به نظر می‌رسد، رك: كتاب الادوار فی‌الموسیقی (ترجمه فارسی به انضمام متن عربی)، مترجم: ناشناخته، به اهتمام آریو برزین رستمی، تهران، میراث مكتوب، چ اول، پاییز ۸۰ ص سیزده. (مترجم)۴ـ برای شرح حال او نگر: فوات الوفیات ۲/۳۶؛ تاریخ العراق بین‌احتلالین ۱/۳۸۴ ‍[‌الادوار فی‌الموسیقی همان ص ۱۳‌ ـ ۱۸ مقدمه؛ نام نامهٔ موسیقی ایران زمین، مهدی ستایشگر، تهران: اطلاعات، چ اول ۱۳۷۶ ج ۳ ص ۳۴۵ به بعد؛ دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج ۷ صص ۳۶۵ ـ ۳۶۰] (مترجم).
۵ـ صفی‌الدین در كتاب الادوار اشاره‌هایی به طریقهٔ نگارش آهنگ نموده و «طریقه من نوروز فی‌ضرب الرمل» را با اسامی نغمه‌‌ها به صورت یح، یه، یب، ی، یب، ی، ح، ه‍‌ ، ج و تعداد نقرات آن ذكر نموده است. این ‌آهنگ توسط مرحوم حسین‌علی ملاح ولی به طور صحیح و كامل توسط فرهاد فخرالدین با خط نت به نگارش درآمده است. (رك نام نامه موسیقی ایران زمین همان ج ۳، ص ۳۴۸). (مترجم)
۶ـ به شرح حال مؤلف / ناظم، دسترسی پیدا نكردم.
۷ـ فارمر از او با نام «ابن سعید الاكفانی» یاد كرده (مصادرالموسیقی العربیه ص ۸۹).
۸ـ این رساله كه حدود سی سال پس از كتاب الادوار و در پنج مقاله ـ هر مقاله دارای چند فصل است ـ تألیف شده است دربردارندهٔ مباحث علوم نظری و عملی موسیقی می‌باشد. چنان‌كه از مقدمه رساله برمی‌آید مؤلف در رسالهٔ خود از شیوه حكمای یونانی پیروی كرده و ضمن بررسی نظرات ابونصر فارابی (۳۳۹ ـ ۲۵۹ ه‍ ق/ ۹۵۰ ـ ۸۷۲م) و ابوعلی‌سینا (۴۲۸ ـ ۳۷۳ ه‍ ق / ۱۰۳۷ ـ ۹۸۰ م) خود مطالب جدیدی بر آنها افزوده است... تصحیحی تحقیقی از رساله شرفیه در سال ۱۹۸۲ م (۱۴۰۳ ه‍ ق به اهتمام) الحاج هاشم محمد الرجب چاپ و منتشر شده همچنین نسخهٔ رساله شرفیه متعلق به كتابخانه سلطان احمد سوم به شماره ۳۴۶۰ به همراه نسخهٔ شماره ۳۶۵۳ كتاب الادوار از كتابخانه نور عثمانیه استانبول به ‌صورت عكسی در سال ۱۹۸۴ میلادی به زیور طبع آراسته گردیده و ترجمه فرانسه این رساله و كتاب الادوار در جلد سوم موسیقی عرب اثر درلائژه چاپ شده است. به پایه تحقیقاتی كه تاكنون صورت پذیرفته، اقدم نسخه‌های رساله شرفیه به شماره ۵۷۳ و تاریخ كتابت ۶۶۶ ه‍ ق (۱۲۶۷م) در كتابخانه دانشگاه ییل (آمریكا) قرار دارد. (به نقل از كتاب الادوار فی‌الموسیقی، همان صص هفده ـ هیجده مقدمه). (مترجم)
۹ـ‌ از آثار دیگر صفی‌الدین: كتاب (الادوار)، (الایقاع) به زبان فارسی، (الكافی من الشافی)، (العروض و‌القوافی و البدیع).
۱۰ـ در مورد تاریخ وفات وی اختلاف است؛ نگر: العزاوی، الموسیقی العراقیه فی عهد المغول و التركمان ص ۶۴؛ كشف الظنون ۱۲۳۶؛ الزركلی، الاعلام ۷/۵۹؛ كحاله، معجم‌المولفین ۱۰/۱۳۱.
۱۱ـ وی كتاب دیگری به نام الزین الالحان فی علم التألیف و الاوزان دارد.
۱۲ـ‌ پدر ‌انستاس كرملی، یكی از نسخه‌های این دست نوشته (یعنی نسخهٔ تكیهٔ خالدیه) را در مجله المشرق ۴ (بیروت ۱۹۰۱) صص ۴۷۶ ـ ۴۷۸ معرفی و شناسانیده است.
۱۳ـ العلوجی: رائدالموسیقی العربیه، ص ۵۸، بغداد ۱۹۶۴.
ـ‌۱۴ H.G. Farmer: Historical Faets for the Arabian Musical influence p. ۲۵۶ – ۲۵۷.
۱۵ـ زكریا یوسف [‌در كتاب مؤلفات الكندی الموسیقیه]، كندی را نخستین كسی می‌‌داند كه از گام عربی نام برده است و نظرات وی را پایه‌ای برای مباحث موسیقیدانان بعد از وی نظیر فارابی دانسته است. یوسف شوقی [در كتاب رساله الكندی فی خبرالصناعه التألیف] نیز كندی را نخستین كسی می‌داند كه نغمات را با حروف ابجد نامگذاری كرده و این روش در اروپا تا قرن دهم شناخته ‌شده نبوده است. علی‌رغم برخی پراكندگیهای مباحث و استفادهٔ وافر از یك یا چند واژهٔ خاص در معانی مختلف باز هم آنچه تا حد زیادی به چشم می‌خورد حضور مؤثر كندی در جهت تثبیت واژگان موسیقایی در تاریخ موسیقی عرب و به تبع آن بخش عمده‌ای از موسیقی نظری ایران است. (به نقل از: معرفی پنج رسالهٔ موسیقی از كندی، حمیدرضا پاسوار، فصلنامه موسیقی ماهور، شماره ۱۶، تابستان ۱۳۸۱ ص ۱۳۴). مترجم
۱۶ـ این تمرین، قدیم‌ترین سند موسیقایی در یك آهنگ تدوین‌یافته عربی است. این قسمت از رساله توسط استاد زكریا یوسف تحت عنوان (تمرین نواختن عود) به ‌طور جداگانه همراه با علامات جدید موسیقی و چاپ عكس متن‌ِ دست‌نوشته، انتشار یافته است.
۱۷ـ مؤلفات الكندی الموسیقیه بغداد، ۱۹۶۲ص ۲۹.
۱۸ـ رك: فهرست ابن الندیم (چاپ فلوگل)، ۲۵۵ ـ ۲۶۱؛ البیهقی، تاریخ حكماء الاسلام ۴۱؛ القفطی، اخبار الحكماء ۲۴۰.
۱۹ـ ابن ندیم همان.
۲۰ـ در مورد مقوله لحن و تلحین رجوع كنید به: نگاهی اجمالی به سیر تحول مفهوم لحن در موسیقی جهان اسلام، هومان اسعدی، فصلنامه موسیقی ماهور، شماره ۱۳، پاییز ۱۳۸۰ ص ۵۷ به بعد. (مترجم)
۲۱ـ طبقات الاطباء ۱/۲۲۳؛ زكریا یوسف: مؤلفات الكندی الموسیقیه ص ۲۷، بغداد ۱۹۶۲.
ـ ۲۲ H.G. Farmer: The influence of Music From Arabic sources, London ۱۹۲۶, p.۱۵.
۲۳ـ نام دیگری از این شرح كه به آن برخورد كردم: شرح المختصر فی‌الموسیقی است.
۲۴ـ الخونساری: روضات الجنات؛ الزركلی: الاعلام ۵/۱۵۹.
۲۵ـ الضوء اللامع: ۵/۳۲۸.
۲۶ـ همان منبع.
۲۷ـ در میان منابع و تراجم چیزی كه بیانگر پرداختن مبارك شاه به شرح مذكور باشد نیامده است.
۲۸ـ‌ نگر: مجله المشرق، الجزء ۱۲، ص ۸۹۷، این كتاب با نام جواهر النظام فی معرفه الانغام نشر یافته است.
۲۹ـ بنگرید به: الموسیقی العراقیه... همان، پیوست سوم ص ۱۰۳.
۳۰ـ تاریخ الجبرتی ۱/۱۵۴؛ زكی مبارك: التصوف الاسلامی ۲/۳۱۲.
۳۱ـ از تألیفات موسیقایی او: ایضاح الدلالات فی سماع الالات است كه به چاپ رسیده است.
۳۲ـ این رساله را استاد زكریا یوسف در قاهره به سال ۱۹۶۴ تصحیح و به چاپ رسانیده است.
۳۳ـ تاریخ الحكماء ص ۹۹؛ كشف الظنون / ۱/۸۶۲؛ عیون‌الانباء ۲/۱۹؛ الاعلام ۲/۲۷۸.
۳۴ـ فارمر: مصادر‌الموسیقی العربیه، ص ۱۱۱.
۳۵ـ مجله المورد البغدادیه،العددالثانی، المجلدالثانی، سنه ۱۹۷۳ ص ۱۰۱ـ ۱۵۴؛ نیز استاد غطاس عبدالملك خشبه در المكتبه العربیه به سال ۱۹۷۵ میلادی آن را انتشار داده است. همچنین دكتر حسین علی محفوظ شرحی بر این نسخه نوشته است، مجله القیثاره، العدد ۳۷، كانون الثانی ۱۹۷۷، ص ۱۲.
۳۶ـ منظومه دیگری در نغمات و طبایع آن كه مأخوذ از این كتاب است موجود می‌باشد كه فارمر آن را با ترجمه انگلیسی در مجله الجمعیه الملكیه الاسیویه، لندن (آوریل ۱۹۳۱) و (ژانویه ۱۹۳۲) به چاپ رسانده است. نیز رك به رائد الموسیقی العربیه. همان.
۳۷ـ كتاب موسیقی كبیر فارابی در سال ۱۹۶۷ در قاهره به چاپ رسید. استاد زكریا یوسف كار تصحیح این كتاب را نیمه تمام رها كرده است.
۳۸ـ العلوجی: رائدالموسیقی العربیه همان ص ۴۱ ـ‌۴۲.
۳۹ـ مؤلفات الكندی الموسیقیه همان ص ۲۰.
۴۰ـ جیمز روبینز این كتاب را به انگلیسی ترجمه كرده و آن را همراه با حواشی و تحقیقات هنری فارمر و تصحیحات ك‍ُرنكو در سال ۱۹۳۸ در مجله الجمعیه الاسیویه به چاپ رسانیده است. نسخه‌ای از این مطبوع در كتابخانه موزه عراق موجود است.
۴۱ـ معجم‌الادباء ۷/۱۷۰.
۴۲ـ تصحیح و نشر این نسخه در قالب مجلدی ضخیم توسط استاد غطاس عبدالملك خشبه تحت نظارت و مراجعه دكتر محمود احمد حنفی به انجام رسیده است. ‍[این كتاب به فارسی نیز ترجمه شده است: رك كتاب موسیقی كبیر، تألیف ابونصر فارابی، ترجمه دكتر آذرتاش، آذرنوش، چاپ اول پاییز ۱۳۷۵، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی] (مترجم).
نوشته:عادل کامل آلوسی / ترجمه:حسین علینقیان

وبگردی
نفت‌کش در تهران منفجر شده بود!
نفت‌کش در تهران منفجر شده بود! - شرکتی که یک‌شبه می‌توان آن را در اوج تحریم به استاد پیر و از نفس افتاده ترافیک رییس دولت قبل سپرد و بعد از آن، ناگهان در آزمون و خطایی دیگر به جوانی میدان داد.
دماوند،بزرگترین کشتی جنگی ایران در حال از دست رفتن است!
دماوند،بزرگترین کشتی جنگی ایران در حال از دست رفتن است! - دو هفته پس از بروز حادثه برای ناوچه دماوند بزرگترین کشتی جنگی ایران در دریای خزر، رسانه‌های روسیه با تفسیر تصاویر منتشر شده اخیر از وضعیت این شناور مدعی شده‌اند که بخش‌های زیادی از دماوند که سه سال پیش به ناوگان شمال نیروی دریایی ایران اضافه شده به زیر آب رفته و شکستگی آشکاری در قسمت پد بالگرد آن مشاهده می‌شود.
افشای راز یک ازدواج عجیب!
افشای راز یک ازدواج عجیب! - دو سال بعد، اخبار رابطه عاشقانه همسرش با یک نوجوان، مانند یک سیلی بر صورت اوزیر بود. بویژه آنکه، دخترشان لورنس، همکلاسی ماکرون بود.
تصاویر: ضرب و شتم چند روحانی توسط جوانی در قم
تصاویر: ضرب و شتم چند روحانی توسط جوانی در قم - یک جوان در حوالی چهارراه بیمارستان قم به چند روحانی حمله کرد و دو تن از آنها را زخمی کرد به گفته شاهدان ضارب یک خودرو را نیز به آتش کشید و متواری شد.
فیلم دیدنی از لحظه دستگیری باند سارقان مسلح/ شلیک پلیس به سمت سارقان
فیلم دیدنی از لحظه دستگیری باند سارقان مسلح/ شلیک پلیس به سمت سارقان - باند چهار نفره سارقان مسلح که قصد داشتند امروز از یک طلافروشی در یافت‌آباد سرقت کنند، ساعت 10 صبح امروز در یک عملیات غافلگیرانه توسط ماموران پلیس دستگیر شدند.
فیلم/ افشای پشت پرده کاسبی با خون ایرانیان
فیلم/ افشای پشت پرده کاسبی با خون ایرانیان - رئیس سازمان انتقال خون و مسئول سابق امور کارکنان شرکت پالایش و پژوهش خون با حضور مقابل دوربین فارس از برخی تخلفات در زمینه پلاسمای خون پرده برداشتند.
سلطان حاشیه از عکس مادرزنش رونمایی کرد!
سلطان حاشیه از عکس مادرزنش رونمایی کرد! - محسن افشانی بازیگر سینما و تلویزیون از جدیدترین عکس حاشیه ای خود با مادر زنش رونمایی کرد.
عباس عبدی به سردارسلیمانی : جانفشانی‌ها تبدیل به سرمایه ملی نشده‌اند
عباس عبدی به سردارسلیمانی : جانفشانی‌ها تبدیل به سرمایه ملی نشده‌اند - یکی از موارد پیش‌آمده در این اعتراضات آتش‌زدن پرچم کشور بود که واکنش و تاسف بسیاری را برانگیخت؛ به طوری که مقام رهبری نیز به آن اشاره کردند. در آخرین واکنش‌ها...
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس - 38 شرکت که جزء بزرگترین کارتل های اقتصادی کشور هستند، متعلق به آستان قدس است. بنابراین آستان قدس کنونی، آستان قدسی نیست که حضرت امام در نامه خود از آن سخن گفته‌اند.
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها - به‌جز وزارت ارشاد، هیچ‌یک از این 40 ارگان و نهاد در قبال میلیاردها تومان بودجه‌هایی که دریافت می‌دارند پاسخگو نبوده نیستند.
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار - ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی»
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی» - علی ربیعی وزیر کار، رفاه و امور اجتماعی در گفت‌وگوی تلفنی با خانواده یکی از خدمه نفتکش «سانچی» اظهار همدردی کرد.
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی - توقف عملیات خنک سازی و مهار آتش در شب گذشته، موجب رسیدن آتش به مخازن سمت چپ کشتی و انفجارهای شدید صبح امروز شد که در نهایت پس از چند ساعت به غرق شدن کامل نفتکش ایرانی انجامید.
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت - رسانه های مطرح یونانی با انتشار تصاویری از رابطه عاطفی ملی پوش ایرانی باشگاه المپیاکوس با یک میلیاردر یونانی - آمریکایی پرده برداشتند و مدعی شدند این دو تصمیم خود را برای ازدواج قطعی کرده اند.
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟ - بخشی از تکثر مسئولیت های بعضی چهره‌های سیاسی به بی‌اعتمادی نظام به افراد کارآمد برمی‌گردد و علت دیگر این موضوع، اعتماد غیرمعقول به این افراد است. با این حال این افراد هرچقدر هم که توانمند باشند، از نظر روان شناسی و انسان شناسی در بخشی از مسئولیت های خود ناموفقند.
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود!
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود! - فیلم - حسین عطایی ۱۰ سال دارد و در حوزه طراحی مفهومی خودرو فعالیت می کند. او ۶ اختراع ثبت شده دارد، مدرسه نمی رود و از دو شرکت تسلا و ولوو دعوت به همکاری شده است. او مشاور رییس سازمان برنامه و بودجه است. گفتگوی رضا رشیدپور با نابغه ١٠ساله طراحی خودرو را اینجا ببینید.
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت !
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت ! - تست برخورد جلوی خودرو با سرعت 50 کیلومتر در ساعت برای سمند TU5 ، توسط یکی از سازمانهای معتبر ارزیابی خودرو در انگلستان صورت گرفت.
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه - این فیلم حواشی زیادی را در فضای مجازی به همراه داشته است.
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم - اولین قسمت از برنامه هاردتاک کاکتوس را با صحبت های جذاب نیوشا ضیغمی در مورد خانواده و همسرش ، ماجرای صحبت های جنجالی یک هواپیما ، 8 سال احمدی نژاد و ...
    پربازدیدها