چهارشنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Wednesday, 25 April, 2018

مثلث طلایی موسیقی ایرانی


حدود یك قرنی كه از آغاز ضبط موسیقی در ایران می گذرد، گروه های اكثراً دونفره شاخصی از هنرمندان موسیقی اصیل ایرانی در دل علاقه مندان این هنر جا باز كردند. زوج هایی مانند قمرالملوك وزیری _ مرتضی نی داوود، ابوالحسن اقبال آذر _ علی اكبر شهنازی، روح انگیز _ كلنل علی نقی وزیری و... كه آخرین آنها مربوط به زوج محمدرضا شجریان _ محمدرضا لطفی در دهه پنجاه است. ساز و آواز این افراد به نوعی درهم تنیده و ملهم از یكدیگر است كه تصور هر هنرمند جدای از آن یكی برای شنونده بعید به نظر می رسد و به احتمال زیاد هر یك از این هنرمندان معرف و شاخص شدن خود را در هنر موسیقی تا حدود زیادی وابسته و مدیون دوستی و همنشینی با دیگری بوده است.«مثلث طلایی» اما یك فرق اساسی با همه این گروه ها دارد و علاوه بر تعداد یكی بیشترش به نسبت همه گروه ها دو نوازنده این گروه را به دلایل زیادی می توان شاخص ترین هنرمندان و استادان دو ساز تار و نی به شمار آورد.جلیل شهناز (متولد ۱۳۰۰ _ اصفهان) از بهترین و مهمترین نمادهای زنده موسیقی ایران است. او نواختن تار را نزد پدر و برادرش فرا گرفت و به جز آن با سازهای تنبك، ویولن و سنتور نیز آشنا است. شهناز بدون كمترین تردیدی بهترین استاد تك نواز در میان همه نوازندگان سازهای مختلف ایرانی در قرن اخیر به شمار می آید. او در نواختن تار به سبكی فاخر و منحصر به فرد رسید. ویژگی مهم این سبك علاوه بر ایجاد آرامش در شنونده و زنده كردن بار معنوی در عمق وجود او، غیرتكراری بودن تمامی جمله های سازی است. به این معنی كه شهناز با قریحه و نبوغی پایان ناپذیر حتی در دهه نهم عمر پربار خود هر بار كه دست بر ساز می برد، جمله و مطلب جدیدی را با آن برای شنونده عرضه می كند. او هر بار رنگی تازه از رنگین كمان بی انتهای موسیقی ایرانی را پیش چشم و گوش علاقه مندان می آورد و به آنان هدیه می كند.شهناز _ به جز تاج اصفهانی _ با بهترین خوانندگان ایرانی همكاری كرده است. همچنین آثار زیادی از او در آرشیو شخصی علاقه مندان موسیقی وجود دارد. به گواه تعداد زیاد نواخته های او در بازار با شمارگان مطلوب به یقین می توان گفت كه گوش دادن به تك نوازی هیچ استادی مانند شهناز برای مردم ما لذت بخش نیست. لذتی كه از جاذبه موسیقی و آهنگ شروع و به تفكر و تعمق درونی ختم می شود. نام نی و ضلع دیگر این مثلث _ استاد حسن كسایی _ چنان درهم آمیخته است كه امروزه همگان هر یك را به وسیله آن یكی می شناسند. بی تردید تاكنون هیچ كس به پاكیزگی و زیبایی كسایی صدای این ساز كهن و عرفانی را تولید نكرده است. نی سحرآمیز استاد، شنونده را با خود به سفری خیال انگیز می برد و با دردها و رنج ها آشنا می كند و در عین حال آرامش عجیبی در او پدید می آورد.كسایی در سال ۱۳۰۷ در اصفهان به دنیا آمد و در منزلی كه همواره مكان گردهمایی موسیقیدانان بود، پرورش یافت. او از محضر مهدی نوایی در فراگیری نی بهره برد و خود این ساز را به اوج رساند. كسایی همچنین نزد تاج اصفهانی و ادیب خوانساری در رشته آواز بهره ها برد و معلومات خود را نزد استاد بی بدیل موسیقی ابوالحسن صبا تكمیل كرد و به همین دلیل در نواختن سه تار و خوانندگی نیز متبحر است.از جمله آثار موجود كسایی سلسله نوارهایی است كه در آنها با سه تار و آواز خود جزئیات ردیف آوازی را تدریس كرده و درباره هر گوشه توضیحاتی داده است. در یك كلام كسایی یكی از معدود كسانی بود كه نی را به خانه های مردم آورد و این آشنای دیرینه را فرصتی مجدد برای گوش های تشنه علاقه مندان موسیقی بخشید.ضلع سوم مثلث «جلال تاج اصفهانی» (متولد ۱۲۸۲ و متوفی ۱۳۶۰) از شاخص ترین خوانندگان «مكتب آوازی اصفهان» است. این مكتب امروزه به لحاظ نفوذ، تاثیر و تعداد اجراكننده و مخاطب از دو مكتب دیگر - «تهران» و «تبریز» در جایگاه بالاتری قرار دارد. هر نوع شعرخوانی و تلفیق شعر و موسیقی و تحریرهای آن رواج بسیاری یافته است.«تاج اصفهانی» آواز را از ۱۰ سالگی نزد پدرش «شیخ اسماعیل» و سپس «سیدعبدالرحیم اصفهانی» آموخت. او همچنین محضر موسیقیدانانی چون «نایب اسدالله»، «ساعت ساز» و «حبیب شاطرحاجی» را درك كرد.او با داشتن صدایی بلند، رسا و مردانه در خوانندگی سبكی ویژه داشت و با تسلط بر شعر و ادای تحریرها و چهچهه های مفصل شنونده را به وجد می آورد. شاگردان تاج مانند «اصغر شاه زیدی»، «مرتضی شریف» و «علیرضا افتخاری» هر یك گوشه ای از هنر او را به ارث برده اند و آثار تاج نظیر آواز معرف همایون (با مطلع از تو با مصلحت خویش نمی پردازم) از بهترین نمونه های ضبط شده در سال های دور به شمار می روند. از تاج چند تصنیف مشهور به یادگار مانده است: «آتش دل»، «رنگ های طبیعت» و «به اصفهان رو».
در شناسنامه آلبوم «به اصفهان رو» ماجرای ساخته شده این تصنیف به این صورت روایت شده است: «در دوره تبعید ملك الشعرای بهار به اصفهان (!) (۱۳۱۲) وی تصمیم می گیرد شعری در وصف اصفهان بسراید. این تصمیم مقارن با سفر علی اكبرخان شهنازی به این شهر می شود. بهار از شهنازی سئوال می كند كه آیا آهنگی دارد تا بر آن شعری بسراید و شهنازی در جواب می گوید كه به تازگی رنگی در بیات اصفهان ساخته كه می شود آن را سنگین تر هم اجرا كرد. بهار هم می پذیرد و شعری با این مطلع روی آن می گذارد: به اصفهان رو كه تا بنگری بهشت ثانی /به زنده رودش سلامی ز چشم من رسانی
این دو با آماده شدن این تصنیف آن را در اختیار تاج اصفهانی می گذارند و این شاهكار اجرا می شود.»
پیش درآمد «به اصفهان رو» بسیار خیال انگیز است و ما را به سفری ذهنی در نصف جهان می برد. در میان سازهای اركستر از پیانو كه سازی فرنگی است به خوبی با رنگ و بوی ایرانی استفاده شده است. هرچند كه گروه نوازندگان به شیوه تصنیف نوازی در قدیم پاسخ خواننده را می دهند؛ به این صورت كه در پایان هر مصراع _ به جز بیت آخر- عین آن را پس از خواننده اجرا می كنند.«به اصفهان رو» هرچند یك تصنیف است اما امروزه به صورت نمادی از این شهر باستانی شناخته شده است. با پایان تصنیف، آواز تاج را در ادبیات اصفهان با مطلع «اگر آن عهدشكن بر سر میثاق آید» می شنویم كه تحریرها و تاكید او بر آخرین سیلاب «آید» نشان دهنده سبك ویژه او در آواز و شعرخوانی است.بخش دوم «روی الف» به آواز افشاری با ساز هنرمندانی چون حسن كسایی (نی)، عباس سروری (تار)، جهانبخش پازوكی (ویولن) و جهانگیر بهشتی (تنبك) اختصاص دارد.تاج درآمد افشاری را به دو صورت اجرا می كند. ابتدا با تحریر و شعر (رسید مژده كه آمد بهار و سبزه دمید) و سپس این مصراع را با آهنگی دیگر و ملودی پایین رونده در مصوت «ی» كلمه «رسید» به زیبایی می خواند. او به قدری شمرده و با طمأنینه آواز می خواند كه فهم هنرش برای همگان آسان است. اما وجود ملودی های تكراری در مصراع ها و بیت ها ویژگی تقریباً همیشگی آواز تاج است و او بیت های مختلف یا حداقل كلماتی از آنها را با ملودی ای كه چند لحظه پیش خوانده اجرا می كرده است.او همچنین _ به ویژه در صدای اوج- ابایی از خارج شدن صدایش نداشته و قلندرانه آن را رها می كرده است. ویژگی ای كه بعدتر خواننده خوش صدا «حسین خواجه امیری (ایرج)» منهای خارج خواندن از تاج به صورت غیرمستقیم گرفته و آن را به كمال رسانده است. در پایان آواز افشاری در این اثر یك چهارمضراب زیبا به شكل چندنوازی و مفصل اجرا شده و پایان بخش روی اول آلبوم است.روی «ب» با مثنوی همایون با نی كسایی و شعر سعدی (با مطلع پای سر و بوستانی در گل است، سرو ما را پای معنی در دل است) آغاز می شود. جاذبه این آواز در كمتر اجراشدن مثنوی در دستگاه همایون است چرا كه خوانندگان بیشتر ترجیح می دهند در آوازها و دستگاه هایی نظیر افشاری، بیات ترك و شور مثنوی خوانی كنند و نكته جالب اینكه این مثنوی مطابق یك سنت قدیمی به همراه ساز نی اجرا شده است (بشنو از نی چون حكایت می كند...)تاج لابه لای ابیات مثنوی را به تحریرهای زیبا و مفصل خود مزین كرده است. آخرین بخش آلبوم به اجرای آواز بیات ترك به همراه تار جلیل شهناز و شعر سعدی (با مطلع دو چشم مست تو كز خواب صبح برخیزند، هزار رفته به هر گوشه ای برانگیزند) اختصاص یافته است.این بخش علاوه بر پیش درآمد زیبای شهناز (به همراه تنبك) در میانه آواز چهارمضراب زیبایی در «فیلی» به همراه دارد و سپس با فرود ساز در همین گوشه تاج به اجرای آوازی «فیلی» و «شكسته» می پردازد و در نهایت با فرود بیات ترك آلبوم به پایان می رسد.اما اگر می خواهید یكجا هنر همنوازی شهناز و كسایی را به همراه آواز تاج بشنوید باید به اثر قبلی منتشر شده توسط «آوای نوین اصفهان» یعنی «یاران زنده رود» كه نام بسیار بامسمایی است را بشنوید.
علی شیرازی


منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

نگاهی به زندگی کورساکوف قبل از شروع به آهنگسازی

نگاهی به زندگی کورساکوف قبل از شروع به آهنگسازی
مارچ سال ۱۸۴۴، نیکلای ریمسکی – کورساکف در شهر کوچکی به نام تیخوین (Tikhvin) در ۲۰۰ کیلومتری سنت پترزبورگ متولد شد. خانواده او از نظر سن افراد کمی غیر طبیعی به نظر می رسید چرا که در بدو تولد پدرش ۶۰ ساله، مادرش ۴۲ ساله و برادرش یک افسر نیروی دریایی ۲۲ ساله بود. نیکلای کوچک نواختن پیانو را در تیخوین شروع کرد و والدینش متوجه پیشرفت شایان او وقدرت خوب شنوایی وی شدند اما هرگز توجه خاصی به آن نشان نداند. بنا به خواسته پدرو مادرش نیکلای در سن ۱۲ سالگی وارد مدرسه دریانوردی در سنت پترسبورگ شد تا مانند برادرش دریانورد شود. از آن پس او به کنسرت های اپرا و سمفونی می رفت و بتدریج علاقه شدیدی به موسیقی پیدا کرد.
معلم جدیدش کانیل (Canille) متوجه استعداد شاگردش در زمینه موسیقی شد و به او گفت که باید آهنگسازی را شروع کند. کانیل قواعد کلی آهنگسازی را به او آموزش داده و تمریناتی برای انجام دادن در منزل به او داد. همچنین او را به آهنگ سازی به نام میلی بالاکیرف (Mily Balakirev) که رئیس حوزه موسیقی در سنت پترزبورگ بود معرفی کرد.
در سال آخر تحصیلاتش در مدرسه دریانوردی (سالهای ۱۸۶۲-۱۸۶۱) نیکلا شروع به ساختن موسیقی سمفونیک کرد، خوشحال بود و آرزو می کرد که روزی آهنگ ساز بزرگی شود. پدرش در مارس ۱۸۶۲ از دنیا رفت و مادرو برادرش او را متقاعد کردند که شغل موسیقی هیچ تضمینی برای در آمد کافی در زندگی نیست و بنابراین او باید یک افسر دریانورد شود. برای این منظور او باید عازم سفری به دور دنیا می شد. در اکتبر ۱۸۶۲ نیکلا ریمسکی کورساکوف عنوان یک افسر مسئول آشپزخانه در کشتی آلماز (Almaz) عازم سفر شد. آهنگ ساز جوان با امید به اینکه می تواند در کشتی آهنگ سازی کند با والدینش موافقت کرد، اما حال و هوای موجود در کشتی برای ساخت موسیقی مناسب نبود. وظایف نظامی هیچ وقت اضافه ای برای فعالیت موسیقی باقی نمی گذاشت، نه پیانو و نه هیچ ساز دیگری در کشتی موجود بود و هیچ یک از خدمه کشتی به موسیقی علاقه ای نداشتند. و فقط توقف طولانی در انگلستان (زمستان ۱۸۶۳-۱۸۶۲) به او فرصت ساخت قسمت Andante از سمفونی مورد علاقه اش را به وی داد.
کم کم علاقه او به موسیقی از بین رفت و فکر می کرد که موسیقی هیچ نقش دیگری در زندگی او ایفا نخواهد کرد. سفر دریایی، دو سال و ۸ ماه طول کشید و در طول این مدت نیکلای از آلمان، انگلستان، ایالات متحده امریکا (هنگام سفر به آبشار نیاگارا)، برزیل، فرانسه و اسپانیا دیدار کرد. او بسیاری از مناظر طبیعی به خصوص دریاهای شمال، استوای و جنوب، اقیانوس های طوفانی و آرام، آسمان پرستاره نیم کره جنوبی و ... را مشاهده کرد. این تصاویر طبیعی تأثیرات قابل توجهی بر ذهن او گذاشت بگونه ای که بعدها با استفاده از استعداد فوق العاده اش، این تصاویر و آثار طبیعی را درموسیقی اش تفسیر کرد بطوریکه نگاهی گذرا به کارهای او بوضوح تاثیر این مسافرت ها را در موسیقی وی آشکار میکند.
پس از اینکه ریمسکی کورساکوف به روسیه بازگشت (می ۱۸۶۵) شروع به انجام خدمات دریایی در سنت پترزبورگ کرد وتصمیم گرفت به دانشگاه دریانوردی وارد شود. اما در آنجا به دوستان قدیمی که با آنها موسیقی کار میکرد بر خورد کرد، آنها او را مجبور کردند که به کار موسیقی بازگردد و پی گیر کار ساخت سمفونی اش باشد. در همان سال، در دسامبر هزاره دوم اولین سمفونی وی برای اولین بار با رهبری میلی بالا کروف (Mily Balakirev) اجرا شد و موفقیتی شگفت انگیز برای او به ارمغان آورد. بخصوص هنگامی که حاضرین متوجه شدند که سازنده این قطعه تنها یک افسر نیروی دریایی خیلی جوان است.
از این پس زندگی حرفه ای موسیقی او آغاز شد، اما هنوز مجبور بود برای امرار معاش در فعالیت های دریایی باشد و این کار را تا هشت سال در کنار آهنگسازی ادامه داد. او در ۲۷ سالگی استاد مدرسه هنرهای زیبا بود، به مدت هفت سال مدیر مدرسه آزاد موسیقی، ده سال دستیار آهنگسازی دربار و بیش از سی سال رهبر ارکسترهایی چون سنت پترز بورگ، مسکو، کیف، بورکسل و پاریس بود. نیکلای ریمسکی کورساکوف در سن ۶۴ سالگی پس از اتمام آخرین اپرای خود در خانه اش در گذشت.

وبگردی
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر از 30 فروردین با حضور فیلم سازانی از ایران و نمایندگانی ازسینمای 78 کشور جهان تا 7 اردیبهشت در پردیس سینمایی «چارسو» برگزار می شود.
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!