شنبه ۲۴ آذر ۱۳۹۷ / Saturday, 15 December, 2018

مثلث طلایی موسیقی ایرانی


حدود یك قرنی كه از آغاز ضبط موسیقی در ایران می گذرد، گروه های اكثراً دونفره شاخصی از هنرمندان موسیقی اصیل ایرانی در دل علاقه مندان این هنر جا باز كردند. زوج هایی مانند قمرالملوك وزیری _ مرتضی نی داوود، ابوالحسن اقبال آذر _ علی اكبر شهنازی، روح انگیز _ كلنل علی نقی وزیری و... كه آخرین آنها مربوط به زوج محمدرضا شجریان _ محمدرضا لطفی در دهه پنجاه است. ساز و آواز این افراد به نوعی درهم تنیده و ملهم از یكدیگر است كه تصور هر هنرمند جدای از آن یكی برای شنونده بعید به نظر می رسد و به احتمال زیاد هر یك از این هنرمندان معرف و شاخص شدن خود را در هنر موسیقی تا حدود زیادی وابسته و مدیون دوستی و همنشینی با دیگری بوده است.«مثلث طلایی» اما یك فرق اساسی با همه این گروه ها دارد و علاوه بر تعداد یكی بیشترش به نسبت همه گروه ها دو نوازنده این گروه را به دلایل زیادی می توان شاخص ترین هنرمندان و استادان دو ساز تار و نی به شمار آورد.جلیل شهناز (متولد ۱۳۰۰ _ اصفهان) از بهترین و مهمترین نمادهای زنده موسیقی ایران است. او نواختن تار را نزد پدر و برادرش فرا گرفت و به جز آن با سازهای تنبك، ویولن و سنتور نیز آشنا است. شهناز بدون كمترین تردیدی بهترین استاد تك نواز در میان همه نوازندگان سازهای مختلف ایرانی در قرن اخیر به شمار می آید. او در نواختن تار به سبكی فاخر و منحصر به فرد رسید. ویژگی مهم این سبك علاوه بر ایجاد آرامش در شنونده و زنده كردن بار معنوی در عمق وجود او، غیرتكراری بودن تمامی جمله های سازی است. به این معنی كه شهناز با قریحه و نبوغی پایان ناپذیر حتی در دهه نهم عمر پربار خود هر بار كه دست بر ساز می برد، جمله و مطلب جدیدی را با آن برای شنونده عرضه می كند. او هر بار رنگی تازه از رنگین كمان بی انتهای موسیقی ایرانی را پیش چشم و گوش علاقه مندان می آورد و به آنان هدیه می كند.شهناز _ به جز تاج اصفهانی _ با بهترین خوانندگان ایرانی همكاری كرده است. همچنین آثار زیادی از او در آرشیو شخصی علاقه مندان موسیقی وجود دارد. به گواه تعداد زیاد نواخته های او در بازار با شمارگان مطلوب به یقین می توان گفت كه گوش دادن به تك نوازی هیچ استادی مانند شهناز برای مردم ما لذت بخش نیست. لذتی كه از جاذبه موسیقی و آهنگ شروع و به تفكر و تعمق درونی ختم می شود. نام نی و ضلع دیگر این مثلث _ استاد حسن كسایی _ چنان درهم آمیخته است كه امروزه همگان هر یك را به وسیله آن یكی می شناسند. بی تردید تاكنون هیچ كس به پاكیزگی و زیبایی كسایی صدای این ساز كهن و عرفانی را تولید نكرده است. نی سحرآمیز استاد، شنونده را با خود به سفری خیال انگیز می برد و با دردها و رنج ها آشنا می كند و در عین حال آرامش عجیبی در او پدید می آورد.كسایی در سال ۱۳۰۷ در اصفهان به دنیا آمد و در منزلی كه همواره مكان گردهمایی موسیقیدانان بود، پرورش یافت. او از محضر مهدی نوایی در فراگیری نی بهره برد و خود این ساز را به اوج رساند. كسایی همچنین نزد تاج اصفهانی و ادیب خوانساری در رشته آواز بهره ها برد و معلومات خود را نزد استاد بی بدیل موسیقی ابوالحسن صبا تكمیل كرد و به همین دلیل در نواختن سه تار و خوانندگی نیز متبحر است.از جمله آثار موجود كسایی سلسله نوارهایی است كه در آنها با سه تار و آواز خود جزئیات ردیف آوازی را تدریس كرده و درباره هر گوشه توضیحاتی داده است. در یك كلام كسایی یكی از معدود كسانی بود كه نی را به خانه های مردم آورد و این آشنای دیرینه را فرصتی مجدد برای گوش های تشنه علاقه مندان موسیقی بخشید.ضلع سوم مثلث «جلال تاج اصفهانی» (متولد ۱۲۸۲ و متوفی ۱۳۶۰) از شاخص ترین خوانندگان «مكتب آوازی اصفهان» است. این مكتب امروزه به لحاظ نفوذ، تاثیر و تعداد اجراكننده و مخاطب از دو مكتب دیگر - «تهران» و «تبریز» در جایگاه بالاتری قرار دارد. هر نوع شعرخوانی و تلفیق شعر و موسیقی و تحریرهای آن رواج بسیاری یافته است.«تاج اصفهانی» آواز را از ۱۰ سالگی نزد پدرش «شیخ اسماعیل» و سپس «سیدعبدالرحیم اصفهانی» آموخت. او همچنین محضر موسیقیدانانی چون «نایب اسدالله»، «ساعت ساز» و «حبیب شاطرحاجی» را درك كرد.او با داشتن صدایی بلند، رسا و مردانه در خوانندگی سبكی ویژه داشت و با تسلط بر شعر و ادای تحریرها و چهچهه های مفصل شنونده را به وجد می آورد. شاگردان تاج مانند «اصغر شاه زیدی»، «مرتضی شریف» و «علیرضا افتخاری» هر یك گوشه ای از هنر او را به ارث برده اند و آثار تاج نظیر آواز معرف همایون (با مطلع از تو با مصلحت خویش نمی پردازم) از بهترین نمونه های ضبط شده در سال های دور به شمار می روند. از تاج چند تصنیف مشهور به یادگار مانده است: «آتش دل»، «رنگ های طبیعت» و «به اصفهان رو».
در شناسنامه آلبوم «به اصفهان رو» ماجرای ساخته شده این تصنیف به این صورت روایت شده است: «در دوره تبعید ملك الشعرای بهار به اصفهان (!) (۱۳۱۲) وی تصمیم می گیرد شعری در وصف اصفهان بسراید. این تصمیم مقارن با سفر علی اكبرخان شهنازی به این شهر می شود. بهار از شهنازی سئوال می كند كه آیا آهنگی دارد تا بر آن شعری بسراید و شهنازی در جواب می گوید كه به تازگی رنگی در بیات اصفهان ساخته كه می شود آن را سنگین تر هم اجرا كرد. بهار هم می پذیرد و شعری با این مطلع روی آن می گذارد: به اصفهان رو كه تا بنگری بهشت ثانی /به زنده رودش سلامی ز چشم من رسانی
این دو با آماده شدن این تصنیف آن را در اختیار تاج اصفهانی می گذارند و این شاهكار اجرا می شود.»
پیش درآمد «به اصفهان رو» بسیار خیال انگیز است و ما را به سفری ذهنی در نصف جهان می برد. در میان سازهای اركستر از پیانو كه سازی فرنگی است به خوبی با رنگ و بوی ایرانی استفاده شده است. هرچند كه گروه نوازندگان به شیوه تصنیف نوازی در قدیم پاسخ خواننده را می دهند؛ به این صورت كه در پایان هر مصراع _ به جز بیت آخر- عین آن را پس از خواننده اجرا می كنند.«به اصفهان رو» هرچند یك تصنیف است اما امروزه به صورت نمادی از این شهر باستانی شناخته شده است. با پایان تصنیف، آواز تاج را در ادبیات اصفهان با مطلع «اگر آن عهدشكن بر سر میثاق آید» می شنویم كه تحریرها و تاكید او بر آخرین سیلاب «آید» نشان دهنده سبك ویژه او در آواز و شعرخوانی است.بخش دوم «روی الف» به آواز افشاری با ساز هنرمندانی چون حسن كسایی (نی)، عباس سروری (تار)، جهانبخش پازوكی (ویولن) و جهانگیر بهشتی (تنبك) اختصاص دارد.تاج درآمد افشاری را به دو صورت اجرا می كند. ابتدا با تحریر و شعر (رسید مژده كه آمد بهار و سبزه دمید) و سپس این مصراع را با آهنگی دیگر و ملودی پایین رونده در مصوت «ی» كلمه «رسید» به زیبایی می خواند. او به قدری شمرده و با طمأنینه آواز می خواند كه فهم هنرش برای همگان آسان است. اما وجود ملودی های تكراری در مصراع ها و بیت ها ویژگی تقریباً همیشگی آواز تاج است و او بیت های مختلف یا حداقل كلماتی از آنها را با ملودی ای كه چند لحظه پیش خوانده اجرا می كرده است.او همچنین _ به ویژه در صدای اوج- ابایی از خارج شدن صدایش نداشته و قلندرانه آن را رها می كرده است. ویژگی ای كه بعدتر خواننده خوش صدا «حسین خواجه امیری (ایرج)» منهای خارج خواندن از تاج به صورت غیرمستقیم گرفته و آن را به كمال رسانده است. در پایان آواز افشاری در این اثر یك چهارمضراب زیبا به شكل چندنوازی و مفصل اجرا شده و پایان بخش روی اول آلبوم است.روی «ب» با مثنوی همایون با نی كسایی و شعر سعدی (با مطلع پای سر و بوستانی در گل است، سرو ما را پای معنی در دل است) آغاز می شود. جاذبه این آواز در كمتر اجراشدن مثنوی در دستگاه همایون است چرا كه خوانندگان بیشتر ترجیح می دهند در آوازها و دستگاه هایی نظیر افشاری، بیات ترك و شور مثنوی خوانی كنند و نكته جالب اینكه این مثنوی مطابق یك سنت قدیمی به همراه ساز نی اجرا شده است (بشنو از نی چون حكایت می كند...)تاج لابه لای ابیات مثنوی را به تحریرهای زیبا و مفصل خود مزین كرده است. آخرین بخش آلبوم به اجرای آواز بیات ترك به همراه تار جلیل شهناز و شعر سعدی (با مطلع دو چشم مست تو كز خواب صبح برخیزند، هزار رفته به هر گوشه ای برانگیزند) اختصاص یافته است.این بخش علاوه بر پیش درآمد زیبای شهناز (به همراه تنبك) در میانه آواز چهارمضراب زیبایی در «فیلی» به همراه دارد و سپس با فرود ساز در همین گوشه تاج به اجرای آوازی «فیلی» و «شكسته» می پردازد و در نهایت با فرود بیات ترك آلبوم به پایان می رسد.اما اگر می خواهید یكجا هنر همنوازی شهناز و كسایی را به همراه آواز تاج بشنوید باید به اثر قبلی منتشر شده توسط «آوای نوین اصفهان» یعنی «یاران زنده رود» كه نام بسیار بامسمایی است را بشنوید.
علی شیرازی


منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

بازار به دنبال تو میاد , اما تو باید به زیرزمین برگردی

بازار به دنبال تو میاد , اما تو باید به زیرزمین برگردی
فرهنگ زیرزمینی یا زیرزمین واژه ای ست برای توصیف خرده فرهنگ های پیشرو .کسانی که سلایق وعلایق خود را به انواع دلایل به دور از فرهنگ جامعه می یابند یا می دانند. این لغت در ریشه به جنبش های مقاومت و رهایی گفته شده است که معمولا مخفی و به اصطلاح زیر زمینی حرکت می کنند
زیرزمینی, به عنوان صفت , در واقع به چیزی اتلاق می شود که پایین تر از سطح زمین یا بیرون از فرهنگ حاکمه بر اجتماع حضور دارد .به عنوان اسم خاص , زیرزمین به یک خرده فرهنگ , مترو یا برای مثال یک سالن کنسرت اتلاق می شود
جنبش های مقاومت اغلب از این واژه استفاده کرده اند .زیرزمین و فعالیت های زیرزمینی امروزه در جهان پدیده ای آشنا ست و یادآور جنبش مقاومت جنگ جهانی دوم است. این واژه به بسیاری از خرده فرهنگ هایی که در ادبیات , هنر و موسیقی دهه شصت به وجود آمده بود نیز اتلاق می شد.در همین زمینه “راه آهن زیرزمین ” در قرن نوزدهم نام جنبشی ضد برده داری بود که هدف و تمرکز فعالیتش کمک به بردگان برای فرار از ایالات متحده و رساندن آنها به کانادا بود
بیشتر جنبش های آندرگراند دهه شصت و هفتاد جنبش هایی خرده فرهنگی بودند .این جنبش ها به نوعی با جنبش “نسل بیت” شاعران , هنر مندان مقاومت و درنهایت اندیشه های ژان پل سارتر و البر کامو در سالهای اولیه بعد از جنگ جهانی دوم در ارتباط بودند.سارتر و کامو عضو کمبات(تاسیس ۱۹۴۲ توسط هنری فرنی) ,یکی از گروه های زیرزمینی در فرانسه , بودند. فرنی , سارتر و کامو هر سه متهم به فعالیت گسترده در انتشار خبرنامه های زیرزمینی سازمان مقاومت شدند
درباره هنر , واژه زیرزمینی به هنرمندانی گفته می شودکه بدون حمایت دولت و رسانه های فرهنگی جامعه شان فعالیت می کنند و اصولا میلی به چنین حمایت هایی ندارند . گروه های هنری زیرزمینی به خصوص در زمینه شعر و ادبیات فارسی در کشور ما رواج بسیار داشته و دارد .اما در زمینه هنر های تجسمی و هنر های جدید علی رغم گسترش فراگیری آن در تمامی دنیا , برای هنرمندان داخلی هنوز چندان منسجم و مشخص نگشته است .در دوران کنونی به علت وجود اینترنت و امکان دسترسی به اطلاعات آرشیو شده در تمامی نقاط جهان , نشریات و گروه های هنری زیرزمینی با اهداف و انگیزه های گوناگون گرد هم می ایند و فضای فرهنگی و ارتباطی خود را گسترش داده و تقویت می کنند . رسانه های هنر زیرزمینی معمولا مکانی برای بزرگداشت هنر نو و هنرمندان جوان ,جسور و تجربه گرا است . بدیهی است که ارا ئه چنین آثاری , در فضای عام جامعه و در میان رسانه های دولتی,مردمی یا کنترل شده, در هیچ کجای دنیا مورد حمایت قرار نگرفته و نمی گیرد واین بیشتر به علت ضدیتی است که اهداف این خرده فرهنگ ها با اهداف رسانه های جمعی و فرهنگ عمومی جامعه دارد.
سارتر می گوید :
هر موضوع یک هستی و یک وجود دارد.
هستی یعنی مجموع صفت ها.وجود یعنی حضور در جهان
اگزیستانسیالیسم عقیده دارد که … درمورد انسان - وفقط در مورد انسان-وجود مقدم تر است بر هستی .این موضوع بسیار ساده است و معنی آن چنین است :انسان در ابتدا وجود دارد و در مرحله دوم چنین و چنان “هست”.به عبارت دیگر,انسان مجبور است هستی خود را خود بسازد.برای این کار او باید با جهان درگیر شود, رنج بکشد ,پنجه نرم کند تا ذره ذره برای خود معنایی بیابد.واین معنا برای او همواره باقی خواهد ماند.شما نمی توانید پیش از مرگ یک انسان بگویید که او کیست, همانطور که نمی توانید پیش از فنای انسان بگویید که انسانیت چیست.
مشکل این جاست که آیا فرهنگی که خود را پیشرو می نامد به واقع پیشرو است؟ بسیاری از خرده فرهنگ هایی که خود را پیشرو می دانستند , نتایجی منفی را به ما نشان می دهند.می شود به هیپی ها نگاه کرد که با شعار های ضد مصرف گری و ضدسرمایه داری , خود مصرف کنندگان درجه اول ماشین فولکس واگن “تایپ ۲″بودند , یا می توان به تعداد بی شمار گروه های موسیقی زیرزمینی نگاه کرد که با لغزشی آنی ,به سرعت جذب بازی فدرت و پول می شوند و حاصل سالها انرژی خود و هواداران خود را , به امید پیشرفت , یک شبه به دست تهیه کننده گان سودجو می سپارند.
در زمان اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی , بر اساس قوانین رسمی , هنر مندانی را که خارج از سبک متداول رئالیسم اجتماعی کار می کردند وادار می کرد که کار هایشان را “در کارگاهشان نگه دارند” این آثار معمولا به سبک اکسپرسیونیسم , هنر مفهومی و یا هنر های نمایشی بود.چنین آثاری اجازه نمایش عمومی نداشته و به آنها زیرزمینی گفته می شد.
از جمله هنر مندان غیر عرفی روسیه در ان زمان می توان به ایلیا کاباکوف , کومار و ملامید , لئونید سوکوف ,بوریس سوشنیکوف , ولادمیر یاکوفلف تیمور نوویکوف و سرجی بوگائف اشاره کرد .
● موسیقی زیرزمینی
موسیقی زیر زمینی معمولا به موسیقی گفته می شود که بدون مجوز رسمی و در استودیوی خانگی یا اختصاصی ضبط یا خلق می شود.این موسیقی به علت انگیزه های غیر تجاری ,معمولا فضایی کاملا متفاوت از فضای موسیقی روز جامعه و حتی خرده فرهنگ های دیگر آن دارد.آنچه بیشتر در موسیقی زیرزمینی یا به قولی پیشرو مورد توجه قرار می گیرد , خلاقیت و تجربه هنر مفهومی و زیبایی شناسانه است .چنین موسیقی معمولا به راحتی به دست عامه مردم جامعه نمی رسد.
● نمایش های زیرزمینی
نمایش های زیرزمینی یکی از انواع خشن و به شدت معترض هنر زیرزمینی در جوامع امروزی به شمار می رود . به علت قدرت عیر قابل انکار نمایش در ادراک انسان , , تاتر و فعالیت های نمایشی زیرزمینی با به کار گیری بسیاری از هنر های دیگر , به عنوان یکی از پر خطرترین فعالیت های پیشرو , به خصوص در جوامع تحت کتنرل مورد برخورد قرار می گیرد. نمایش زیرزمینی برای اجرا در جمعی محدود و خودی آماده و اجرا می شود . و معمولا دکور و تمامی وسایل و تجهیزات صحنه تاتر زیرزمینی بدون پرداحت پول و بدون حرج سرمایه جمع و جور می شوند.
نمایش های زیرزمینی از جمله پیچیده ترین و هدفمند ترین فعالیت های زیرزمینی در جهان به شمار می رود , چرا که اجرا و تمرین آن در شرایط هنر زیرزمینی کاری است مستلزم هدفی منسجم و هماهنگی و همدلی انکار ناپذیر. بنا براین چنین فعالیت های به سرعت مورد دقت و توجه نیروهای دولتی واقع شده و مورد خمله قرار می گیرد.
● رسانه زیرزمینی
رسانه زیرزمینی رسانه ای است که شکل یا اشکال ارتباطی خود و مخاطبین خودرا با اهداف و قوانینی توافقی و معین تعریف کرده و به طور زمان مند و منظم مباحث و مطالبی که به نظر اعضای آن جذاب و قابل ارزش تلقی می شوندرا منتشر می کند .بدیهی است که هدف از چنین رسانه ای ارتباط و افزایش دایراه روابط میان هنرمندان و ایجاد ارتباط و اتحاد با سایر همنوعان و همفکران در دیگر نقاط جهان است پویایی هر رسانه زیرزمینی در سایه فعالیت و همکاری و بیان نظرات و چالش ها توسط بینندگان وخوانندگان این رسانه ها تامین می شود و نه از طریق تبلیعات دولتی و کسب در آمد و شهرت.

وبگردی
تیپ پسر الهام و فاطمه رجبی در آلمان!
تیپ پسر الهام و فاطمه رجبی در آلمان! - «شباهت عجیب علی الهام استاد هوا فضا در دانشگاهی در آلمان به غلامحسین الهام معاون رئیس جمهور سابق!
شبهای داغ مدیترانه !
شبهای داغ مدیترانه ! - «حسن کردمیهن» متهم آمریت حمله به سفارت عربستان به تازگی در کرج، مرکز استان البرز، رستوران راه انداخته است.
حاشیه تازه برای سید احمد خمینی / تصویر
حاشیه تازه برای سید احمد خمینی / تصویر - سید احمد خمینی، نتیجه امام خمینی که چند هفته پیش با ازدواجش خبرساز شده بود، بار دیگر با انتشار عکسی از او و همسرش در حین سوارکاری حساسیت نسبت به خود را برانگیخته است و باعث تحریک مخاطبان و کاربران در فضای مجازی شده است.
رفتار عجیب دو نفر از همراهان رئیس جمهور در زمان سخنرانی!
رفتار عجیب دو نفر از همراهان رئیس جمهور در زمان سخنرانی! - دو نفر از کسانی که همراه رئیس جمهور در سمنان حضور داشتند در هنگام سخنرانی روحانی رفتار غیر معمولی از خود نشان میدادند.
اظهارات جنجالی دو بازیگر زن درمورد فساد شدید در سینما
اظهارات جنجالی دو بازیگر زن درمورد فساد شدید در سینما - ظهارات جنجالی لیلا بوشهری و شقایق دلشاد درباره فساد در سینما: چرا دایرکت میدم فالو نمیکنید؟ ساعت یک شب چرا باید زوایای صورت منو ببینن؟
بخشی دیده نشده از رفتار سخیف مجری تلویزیون با فراستی!
بخشی دیده نشده از رفتار سخیف مجری تلویزیون با فراستی! - بخشی دیگر از برنامه «من و شما» با حضور مسعود فراستی و برخورد توهین آمیز مجری رسانه ملی را می بینید که در رسانه ها باز نشر نشد.
خلاصه داستان و بازیگران سریال بانوی عمارت +تصاویر
خلاصه داستان و بازیگران سریال بانوی عمارت +تصاویر - مریم مومن متولد دهه 70 می باشد و حضورش در بانوی عمارت اولین تجربه بازیگری است و به واسطه این سریال وارد دنیای بازیگری شده است . او در کلاس های تئاتر فعالیت داشته است .
شهردار سابق سلامت و مشغول زندگی جدید است !
شهردار سابق سلامت و مشغول زندگی جدید است ! - پس از اولین گفت وگوی رسمی میترا استاد (نجفی) و تایید ازدواجش با محمدعلی نجفی، حالا شهردار سابق، در نخستین واکنش به جنجال ها، عکس تازه ای از خود و میترا استاد در اینستاگرامش منتشر کرده است.
تصاویری از لحظه ربوده شدن مرزبانان ایرانی در مرز میرجاوه
تصاویری از لحظه ربوده شدن مرزبانان ایرانی در مرز میرجاوه - گروه تروریستی جیش العدل نخستین تصاویر از حمله به پاسگاه مرزی در میرجاوه ۱۴ مهر امسال را منتشر کرد؛
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران - سه نفر کنار هم حوالی میدان مادر ایستاده‌اند. زنی قد بلند که موهایش زمینه نسکافه‌ای دارد به هر ماشینی که بلندتر بوق می‌زند نزدیک می‌شود و قیمت را آرام و به سرعت بیان می‌کند. او می‌گوید: «... صد هزار تومان، تو ماشین ۷۰ هزار تومان، گروپ ۳۰۰ هزار تومان و جا هم داریم»، جملات کوتاه و بی‌تفاوت بیان می‌شود. جلوتر دختر کم سن و سالی که شاید ۱۶ سال هم نداشته باشد، ایستاده و از سرما نوک بینی‌اش قرمز شده است، با…
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»!
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»! - روز پنجشنبه تصویری در فضای مجازی منتشر شد که قابل تامل بود. زهرا تخشید نوه آیت‌ا... یزدی است که با انتشار تصویری که از دانشگاهش در نیویورک منتشر کرده بود، نوشت: «عکسی که دیروز عصر از دانشگاهم گرفتم با چراغ‌های همیشه روشنش».