دوشنبه ۲۸ خرداد ۱۳۹۷ / Monday, 18 June, 2018

حافظ‏الاصوات


حدود صد سال پیش یعنی به سال ۱۳۲۳ق مطابق با سال ۱۹۰۵ میلادی فرمان جالبی از سوی مظفرالدین شاه صادر می‏شود که مضمون آن بیانگر ترویج و اشاعه دستگاه نوظهور گرامافون در ایران است. فرمانی که شاید نظیر آن از سوی هیچ پادشاهی به جز مظفرالدین شاه صادر نگردید. مردم به حفظ و نگهداری آثار گذشته و خصوصاً اصوات از قرنها قبل از صدور این فمران علاقه نشان می‏دادند چنانکه تا پیش از اختراع گرامافون در سال ۱۸۷۷ دستگاههای متنوعی برای پخش صدا ابداع گردیده بود که نواهای موسیقی را به شکل مصنوعی پخش می‏کرد ــ منظور همان جعبه‏های موسقی است ــ ولی بشر در حسرت ضبط صدای خود و شنیدن آن بود و این اصوات وی را راضی نمی‏کرد. با همت ادیسون به این آرزوی دیرینه جامعه عمل پوشانده شد و تا اوایل شروع قرن بیستم گرامافون با کوشش متخصصان فنی چنان اصلاح شده بود که قدم به خانه‏های مردم متوسط‏الحال گذاشت.
این محصول جدید شاید حدود ده سال پس از اختراعش به ایران وارد شد و طبق معمول نیز سر از دربار درآورد و ناصرالدین شاه اولین استفاده‏کننده آن بود که با چگونگی استفاده از آن آشنایی داشت. وی در سفرنامه‏اش به اروپا ــ سومین سفر ــ به سال ۱۸۸۹ نمایشی را که به منظور آشنایی وی با جدیدترین اختراعات قرن ترتیب داده بودند چنین شرح می‏دهد:
.... بعد یک شخص آمریکایی که صاحب فتوگراف است، آمد جلوی ما ایستاد و خطابهٔ مفصلی در تعریف فتوگراف خوانده ناظم‏الدوله ترجمه کرد. بعد فتوگراف را وسط مجلس حاضر نمود، معلوم شد این نوع فتوگراف غیر از فتوگرافی است که در طهران ما داریم. هم سهل‏تر و هم صدا را بهتر پس می‏دهد. اول صدای موزیکی که در او داده بودند پس داد خیلی خوب و واضح بود بعد حرف زدند همان طور پس داد. بعد به مهدی خان آجودان مخصوص فرمودیم که توی فتوگراف حرف بزن، دو بیت شعر حافظ خواند که این است:
چه باده فرح‏بخش و باد گلبیز است به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است
صراحیی و حریفی گرت به دست افتد به عیش کوش که ایام فتنه‏انگیز است
همه را همان‏طور جواب داد. صاحب فتوگراف وعده داد که یک دستگاه فتوگراف همین‏طور برای ما تقدیم نماید.در کتاب المآثر و الاثار محمدحسن اعتمادالسلطنه جزو وسایلی که در آن ایام به ایران وارد شد علاوه بر میزان الهوا، میزان الارتفاعات، میزان الحرکه از “حافظ الاصوات “ یا گرامافون هم یادی شده است. با شروع پادشاهی مظفرالدین شاه اندک اندک این دستگاه علاوه بر دربار در خانه‏های اعیان و اشراف نیز دیده شد.چنانکه در زندگی معیرالممالک در سالهای ۱۳۱۶ق آمده است وی در ایام استراحت در ملک خود واقع در مهرآباد علاوه بر پرداختن به علاقه‏های شخصی خود چون گلکاری با دو دستگاه گرامافون خود شبها به ضبط آثار اساتید موسیقی ایرانی آن زمان مشغول بود که نمونه‏هایی از آن تا این زمان حفظ شده است.البته باید در اینجا به این نکته اشاره کرد که گرامافونی که تا این زمان در ایران از آن استفاده می‏شد از گرامافونهایی که بعدها به وسیله عامه مردم استفاده می‏شد و متشکل از یک صفحه مدور که سوزنی روی آن می‏گشت و صدایی خارج می‏شد فرق می‏کرد زیرا آنها دستگاهی بودند ساده که متشکل از یک شیپور قیفی شکل و استوانه‏ای مومی که سوزنی روی آن حرکت می‏کرد. این دستگاه فتوگراف خوانده می‏شد هم قابلیت ضبط و هم پخش را داشت ولی گرامافونهای بعدی فقط قابلیت پخش صدا را داشتند. و از صفحاتی که در استودیوها ضبط شده و تکثیر می‏شدند استفاده می‏کردند. بدین لحاظ با استفاده از گرامافونهای قدیمی صدای افراد زیادی ضبط گردید. در سال ۱۳۲۴ که مظفرالدین شاه اولین مجلس شورای ملی را افتتاح کرد صدای وی به وسیله همین فتوگرافها بر روی استوانه مومی ضبط شد که هنوز هم قابل شنیدن است. پس از صدور فرمان اشاعهٔ گرامافون در ایران اولین شعبه فروش و تکثیر صفحات آن در سال ۱۳۲۴ (۱۹۰۶م) به وسیله شرکت گرامافون و ماشین تحریر در ایران تاسیس شد. پس از دایر شدن نمایندگی شرکت مذکور در تهران ضبط و تولید صفحه از اجرای هنرمندان ایرانی آغاز شد و صفحه ضبط شده اصلی جهت تکثیر به یکی از شعبه‏هایی که دارای امکانات تکثیر بودند به خارج از ایران ارسال می‏شد و پس از تکثیر در ایران توزیع می‏شدند.
گزارش اولین ضبط صدا در ایران چنین بود:
نوازندگان یا اجراکنندگان، به طور منفرد یا دسته جمعی، در اتاقی به نام استودیو حاضر می‏شدند و در مقابل دهنه فراخ شیپوری که انتهای باریک آن از درون پرده‏ای به اتاق ضبط منتهی می‏شد قرار می‏گرفتند و به اجرای برنامه می‏پرداختند. در بعضی موارد، عمل ضبط در خود استودیو انجام می‏گرفت و به همین دلیل، دستگاه ضبط کننده نیز در همان محل اجرا مستقر می‏گردید. در مواردی که تعداد اعضای همنواز بیش از حدود چهار نفر بود، عمل اخذ صوت در شیپور ضبط کننده به طور مطلوب انجام نمی‏گرفت و نه تنها صدای سازهایی که در نزدیکی دهنهٔ شیپور قرار داشتند قوی‏تر ضبط می‏شد، بلکه صدای مذکور صدای سازهایی را که دورتر قرار داشتند، تحت‏الشعاع قرار می‏داد و برخی از سازهایی که به‏طور طبیعی صدای قوی نداشتند، در جریان ضبط، تولید اشکال می‏نمودند. برای بهتر ضبط شدن صدا، به گوینده یا خواننده و نوازنده توصیه می‏شد که برنامهٔ خود را با صدای بلندتر از حد معمول اجرا کند تا صدا توانِ مرتعش کردن سوزن و دیافراگم ضبط را داشته باشد و ضبط و پخش امکان‏پذیر باشد. البته باید متذکر شد که کل عملیات فوق در ایران بدون برق و دستی انجام می‏شد.
فرمان را با هم می‏خوانیم:
چون انجمن ضبط اصوات در آمریک گرامافونهای بسیار ممتاز خودشان را با ماشینهای پسندیده از لحاظ نظر انور شاهانه گذرانده و مراتب مراقبات خود را در تکمیل و ترویج این صفت مشهود حضور همیون داشته بودند لهذا برای تسهیل فروش و حمایت مخصوصه ملوکانه از این سوسیته به موجب صدور این فرمان مبارک سوسیته آنونیم (۱) مزبور را به سمت فورنیسری (۲) مخصوص خودمان مباهی و سربلند فرمودیم که از شمول این مرحمت ملوکانه بین‏الامثال و الاقران سربلند بوده و در ترقی و تکمیل این صفت مراقبات کافیه به عمل آمدند. مقرر آنکه اولیای دولت علیه در پیشرفت مقاصد حقه و ترقی و توسعه این کارخانه مساعدت و همراهی به عمل آورده در عهده شناسند.

فی شهر ذی‏القعده الحرام ۱۳۲۳
مظفرالدین شاه

۱. سوسیته آنونیم société Anonyme به معنای شرکت سهامی است.
۲. فورنیسری Fournisseur به معنای فروشنده انحصاری است.
منابع :
تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران، ساسان سپنتا، موسسه فرهنگی هنری ماهور، تهران، ۱۳۷۷.
تاریخ موسیقی ایران، روح‏انگیز راهگانی، انتشارات پیشرو، تهران، ۱۳۷۷.

جلال فرهمند


منبع : ماهنامه بهارستان

مطالب مرتبط

این فصل را بسیار خواندم...

این فصل را بسیار خواندم...
▪ این فصل را با من بخوان
▪ طرح و کارگردانی: حسین پارسایی
▪ موسیقی: مجید انتظامی
▪ بازیگران : مریلا زارعی / مهتاب نصیرپور / حبیب رضایی
حسین پارسایی از زمان آغاز مدیریت خود در مرکز هنرهای نمایشی، بیشتر مشغول انجام کارهای مدیریتی بوده و از این رو زمان زیادی برای کار تئاتر و کارگردانی نمایش نداشته است. اجرای سوئیت سمفونی «این فصل را با من بخوان» با همکاری مجید انتظامی تنها نمایشی است که پارسایی طی این سالها کارگردانی کرده است. اجرای این سوئیت سمفونی سال گذشته و همزمان با آغاز هفته دفاع مقدس، با استقبال خوبی مواجه شد و به نظر می رسد همین موفقیت، انگیزه ای شده تا پارسایی و انتظامی بار دیگر و با انجام برخی تغییرات، این سوئیت سمفونی را برای اجرا در هفته دفاع مقدس آماده کنند. سوئیت سمفونی «این فصل را با من بخوان» این روزها در تالار وحدت در حال اجراست و با وجود اینکه برای دومین بار اجرا می شود انتظار می رود به واسطه حضور ارکستر سمفونیک مجید انتظامی، دوباره با استقبال مخاطبان همراه شود.
موسیقی و نمایش دو زبان هنری اند که به واسطه پرداخت و آرایش نشانه ها، مفاهیم را تولید می کنند و آنها را در ارتباط با دریافت کننده قرار می دهند. این دو حوزه، از منظر نشانه شناسی، باوجود تفاوتهایی که دارند، به هم نزدیک هستند و به اشتراک گذاشتن و همنشینی نشانه ها در میان آنها، می تواند به وحدت و کلیتی هدفمند و یکپارچه در عرصه اجرا منجر شود.اجرای ترکیبی موسیقی و نمایش در سوئیت سمفونی «این فصل را با من بخوان» با همکاری «مجید انتظامی» در مقام رهبر ارکستر سمفونیک و حسین پارسایی در مقام کارگردان بخش نمایشی، تجربه ای نسبتا تازه در زمینه اجرای نمایش موسیقایی است که این روزها و به مناسبت هفته دفاع مقدس در تالار وحدت به روی صحنه رفته است.
«این فصل را با من بخوان» را می توان نمایش موزیکالی مفهومی دانست که بر پایه اشتراکات نشانه شناختی مفهوم و اهداف موضوعی، روایتی یکپارچه و پیوسته ارائه می دهد. در این اجرا، تم «مقاومت و ایثار» در بستر موضوع جنگ تحمیلی مطرح شده و به نمایش گذاشته می شود.
مجید انتظامی و حسین پارسایی برای رسیدن به نتیجه ای تأثیرگذار و جذاب در ارتباط با موضوع و همچنین به بهانه درگیر کردن هر چه بیشتر مخاطب با هدف مورد نظرشان، داستانهایی آشنا را محور اجرا قرار داده اند که در پنج قطعه، پنج فیلم شاخص حوزه دفاع مقدس را با پرداختی نمایشی و موسیقایی، بستر روایت خود قرارمی دهند.
مهمترین ویژگی ای که در روایت این پنج قطعه رعایت شده، پیوستگی و امتداد زمانی بر پایه محوریت موضوعی است. در واقع، درکلیت اجرا، تم و موضوعی واحد انتخاب شده و در بستر چند روایت پیوسته، استمرار و گسترش پیدا می کند.
نخستین قطعه نمایشی/ موسیقایی این اجرا که با بخشهایی از موسیقی فیلم «روز واقعه» همراه است، با این جمله آغاز می شود:«کیست یاری دهنده ای که مرا یاری کند؟» و به قیام امام حسین(ع) و شهادت ایشان و یارانش در صحرای کربلا اشاره می کند که در پایان این بخش، اسارت اهل حرم حضرت اباعبدا...(ع)، به ورود زن راوی با یک کودک (ملهم از فیلم «سرزمین خورشید»)، در قطعه دوم، پیوند می خورد.
در واقع قطعه نخست، پشتوانه ارزشی، اعتباری و محتوایی است که اهمیت و ارزش رویدادهای فصلهای بعدی را تضمین می کند و به آنها اعتبار می بخشد. در فصلهای بعدی، اجرای نمایش بر اساس پیوستگی زمانی و محوریت موضوع؛ شروع جنگ تحمیلی تا آزادسازی خرمشهر(براساس فیلم «سرزمین خورشید»)، مجروحان بعد از جنگ(براساس فیلم «از کرخه تا راین»)، اسرا و آزادگان(براساس فیلم «بوی پیراهن یوسف») و بازماندگان جنگ تحمیلی( براساس فیلم «آژانس شیشه ای») را با همراهی موسیقی و حرکات مورد توجه قرار می دهد و به کشف جذابیتهای زیباشناسانه آن دست می زند.
هماهنگی و همراهی موسیقی با نمایش و در کنار هم قرار گرفتن نشانه های موسیقایی و نمایشی در کلیت اجرا، مهمترین ویژگی ای است که در سوئیت سمفونی «این فصل را...» به صورت پرشور و خوش ساخت نمود یافته است.
هر چند دو حوزه متفاوت اجرا(موسیقی و نمایش) در بخشهایی از کار ممکن است موقتاً از هم پیشی بگیرند و قابلیتها و ظرفیتهایشان را در مقایسه با حوزه دیگر به گونه ای شاخص تر به نمایش بگذارند، اما در هر صورت، مجموعه این سوئیت سمفونی به گونه ای است که نمی توان یکی از دو حوزه را مستقل از دیگری و بدون در نظر گرفتن ارزشهای آن بررسی کرد. در واقع اجرا حاصل هماهنگی، همراهی و همنشینی موسیقی و نمایش است. نمایش، موسیقی را معنا می کند و موسیقی به تعریف نمایش می پردازد.
در ضمن، صرف نظر از همه ویژگیها باید به این نکته توجه کرد که نمایش در زمینه همراهی با موسیقی و نشان دادن ارزش و اهمیت آن نسبت به موسیقی، کار به مراتب دشوارتری را در پیش دارد. حسین پارسایی، در مقام کارگردان نمایش، از طرفی با سبقه های ذهنی و پیشینه تصویری ذهن تماشاگر در مورد فیلمها مواجه است و باید نمایش خود را با همه این تصاویر جایگزین کند و از طرف دیگر در ارتباط با موسیقی که خواه ناخواه همچون عنصری مهم و مؤثر، از این تصاویر و داستانها آشنایی زدایی می کند نیز، باید کار ویژه نمایشی اش را داشته باشد.
شگرد مناسبی که پارسایی برای رسیدن به این نتیجه انتخاب کرده ، همراهی با داستانهای آشنا در ابتدای هر فصل است که در وهله نخست، موضع گیری تماشاگر به پیشینه های ذهنی را از بین می برد و همه این تصاویر ذهنی را در انطباق با نمایش به اشتراک می گذارد. بعد از این، اجرا، از قالبهای آشنا خارج شده و کلیتی متفاوت و نمایشی را به تماشا می گذارد. در واقع هر یک از دو حوزه موسیقی و نمایش، با اینکه تم و هدف مشترکی دارند، اما با کار ویژه و وظایفی متفاوت در کنار هم قرار گرفته اند. در ابتدای سوئیت سمفونی، موسیقی نقش حالت دهنده دارد و به صورت مقدماتی به فضا سازی نسبی اجرا براساس موضوع کمک می کند و در ادامه، فرم، حرکت و نمایش با موسیقی همراه می شود و با آشنایی زدایی از موضوع، تصویری ذهنی از حرکت و رفتار مورد نظر را به وجود می آورد.
هر چند تصاویر مربوط به موضوعات بلافاصله پس از آغاز موسیقی و آشنایی زدایی از آن در ذهن تماشاگر شکل می گیرد، اما حضور عناصر نمایشی در این محدوده، علاوه بر تقویت پیشینه های تصویری موجود، به جانشینی نشانه هایی جدید با آنها نیز منجر می شود. در هر فصل و پس از فضاسازی مقدماتی و سپس آشنایی زدایی و تقویت پیشینه های ذهنی تماشاگر، موسیقی و نمایش به گونه ای هماهنگ و هم جهت و در راستای هم قرار می گیرند. این دو شیوه همزمان با تکمیل فضاسازی، موضوع و حرکت رفتاری را تقویت می کنند و وسعت می بخشند.
سوئیت سمفونی «این فصل را با من بخوان» در زمینه برقراری ارتباط با مخاطب، اجرای موفقی است و هر چه بیشتر از زمان اجرا می گذرد، اشتیاق تماشاگر برای دخالت در رویدادهای صحنه افزایش و شرکت و درگیری مخاطب در هر قطعه سوئیت سمفونی نسبت به قطعه قبلی افزایش می یابد، تا آن جا که تلاش انتظامی و پارسایی برای این درگیرسازی و ارتباط موثر درقطعه پایانی، یعنی سوئیت سمفونی «ایثار»، به نتیجه می رسد.
نمایش، در ابتدای قطعه پایانی(ایثار) با اصرار بازیگرش(مهتاب نصیرپور)، تماشاگر را به پاسخگویی و واکنش در برابر سؤالها وادار می کند. در ادامه، ارتباط تماشاگر به صورت حسی و درونی و نیز با مشارکت بیرونی و همراهی اش با نمایش تکمیل می شود و گروه نمایش حسین پارسایی و گروه موسیقی مجید انتظامی، برای رسیدن به این همراهی مستقیم و مشترک، بارها و بارها وارد محدوده حضور تماشاگران می شوند. استفاده از بالکن، ردیف نخست صندلی ها و مقابل سن تئاتر، ورود و خروج بازیگر از درهای مختلف و... حضور گروه اجرایی در میان تماشاگران را به دفعات تکرار می کند و اشتراک حسی میان آنان را در سراسر اجرا به گونه ای هدفمند و تأثیرگذار وسعت می بخشد.

وبگردی
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان !
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان ! - لازم است ذکر شود جنبش عدالتخواه دانشجویی در صورت ادامه تعلل دستگاه‌های مربوطه در تخلیه ملک بیت‌المال، حق اقدامات انقلابی را برای اجبار فرد نامبرده به تخلیه ویلای لواسان، برای خود محفوظ می‌داند.
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور - دکتر حمید ابوطالبی مشاور سیاسی رئیس جمهوری معتقد است که ما یک بار برای همیشه باید مشکل مشروعیت و مقبولیت را در کشور حل کنیم. این درست نیست که بخشی از نظام هم مشروع باشد هم مقبول اما بخش دیگری که از دل همین نظام در آمده است فقط مقبول باشد.
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر - امام جمعه اهل سنت ایرانشهر : در ماه رمضان به ۴۱ دختر تجاوز شده که از این میان فقط ۳ دختر شکایت کرده اند.
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه - برنامه کامل خندوانه با حضور مهران مدیری مهمان ویژه برنامه عید فطر برنامه خندوانه بود و این قسمت از مجموعه خندوانه را خاص کرد.
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید!
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید! - بر این اساس، ورزشگاه‌های دستگردی، تختی، معتمدی، آزادی، شیرودی، بوستان‌های گفت‌وگو، طالقانی، ولایت، پردیسان، هنرمندان، پارک شهر و ضلع شمالی ساختمان مجلس شورای اسلامی به عنوان محل‌های مناسب تجمع در تهران تعیین شده‌اند و از این پس معترضان می‌توانند در این محل‌ها تجمع کنند.
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!