شنبه ۴ اسفند ۱۳۹۷ / Saturday, 23 February, 2019

ابراهیم مکی، نمایشنامه نویس و کارگردان فرهیخته ی تئاتر ایران


ابراهیم مکی، نمایشنامه نویس و کارگردان فرهیخته ی تئاتر ایران
برگزاری بزرگداشت اهل اندیشه و هنر در دوران حیات ، در روزگاری كه زندگان و تلاشگران فرهنگ و هنر و اندیشه ی كشورمان ایران، در اثر تنگ نظری و انحصار طلبی و ضدیت ماهوی حكام اسلامی با پدیده ی فرهنگ بمعنای سازنده و پویا و فرا ایدئولوژیك آن ، از صحنه ی عمل و توان حركت ، باز داشته می شوند ، یادآور این واقعیت است كه رد پای هنر و فرهنگ ، علیرغم حذف دوره ای، باقی می ماند.
ابراهیم مكی ، یكی از نمایشنامه نویسان، محققین و استادان تئاتر ایران است كه تاریخ نویسی تئاتر ایران ، هر چند دچار تحریف و كوته بینی های مرسوم زمانه باشد ، نمی تواند حضور او را نادیده بگیرد. نمایشنامه های آقای مكی ، بازتاب دهنده ی سر درگمی و بیگانگی انسان درگیر در روابط و ضوابط یك جامعه ی دیكتاتور پرور است . زبان ساده ی آثار مكی در بسیاری از موارد موفق می شود كه پیچیدگیهای شرایط را ملموس تر به مخاطب منتقل كند.
یكی از ویژگیهای آثار مكی در این است كه وی با ظرافت و دقت در روابط انسانی به نقد ناهنجاریهای سیاسی و اجتماعی كه به پریشانی روابط انسانها می انجامد ، می پردازد. طنز تلخ نهفته در بطن آثار مكی كه بسیار هنرمندانه پرداخته شده است ، پرهیز او از قضاوت در مورد فیگورهای نمایشنامه هایش ، باعث می شود تا مخاطب بدون اینكه حس كند ، نویسنده در پی تحمیل نظر خویش به اوست ، با فضایی كه نمایش ترسیم می كند ، متفكرانه درگیر شود.
ابراهیم مكی ، نه از موضع “دانای كل“ ، بلكه در ركاب حوادث و شرایط ، منتها در كمال هوش و تیز بینی ، موقعیتی را بازگو می كند.
ابراهیم مكی متعلق به نسلی از تلاشگران فرهنگی و هنری ایران است كه ماندگارترین و شكوفاترین دوران خلاقیت هنری (دهه ی چهل) را در تاریخ معاصر ایران رقم زده اند.
هر چند نسل امروز ایران ، بدلیل قطع ارتباط ناخواسته توسط خود او و خواسته توسط حكومت اسلامی ، در حال حاضر كمتر در مورد مكی می شنود و می خواند، اما حامل و میراث دار همان جرقه های زاینده و خلاق است كه مكی و نسل مكی در تئاتر معاصر ایران بر جای گذاشته اند.
ابرهیم مكی علاوه بر نقش مثبتی كه در زمینه ی هنری در تئاتر ایران ایفا كرده است، از یك شخصیت ویژه و خاص برخوردار است و آن تواضع اوست . رفتار و كردار بسیار انسانی و احترام برانگیز مكی ، رعایت انصاف او در قضاوت در مورد دیگران ، آلوده نبودن او به بیماری “خود مركز بینی“ ، جزو ویژگیهای شخصیت هنرمند فرهیخته ما ابراهیم مكی است كه می تواند و می بایست الگوی نسل جوان هنرمندان ایرانی باشد ، چرا كه تنها در این صورت است كه ایران رنگارنگ فردا و ایجاد فضا و دیدی گسترده برای رشد همه ی ژانرها و گونه گونیهای درك و ارائه ی اثر هنری و در نتیجه رشد و وسعت جامعه ی هنری ایران را تضمین می كند.
یكی از شخصیتهای نمایش“ شتر قربانی “ مكی ، شرایط امروز ما را اینچنین بازگو می كند:
“ این روزها خبرهای بد، همه جا، دهان به دهان می گردد. خون جلوی چشم همه را گرفته. برادر به روی برادر تیغ می كشد و پدر پسر را راهی مسلخ می كند. بوی سدر و كافور هوای شهر را سنگین كرده است. كلاغهایی كه معلوم نیست از كجا سر و كله شان پیدا شده، روی هره ی همه ی دیوارها و بلندی سردر هر خانه ای به كمین نشسته اند و وقتی به پرواز در می آیند، همه جا تاریك می شود. هیچ كس به فكر بغل دستی اش نیست. هر كس یك طعمه ای به نیش گرفته و دارد از یك گوشه ای می رود. آه كه چه زمانه ای شده !“
شاید ما می بایست به اوج سیاهی و تاریكی می رسیدیم تا یكبار برای همیشه روزنه ای بسوی روشنایی بیابیم و ابراهیم مكی یكی از آنهاست كه ضرورت گشودن روزنه ای و پرهیز از سپردن خویش بدست “قضا و قدر“ سالهاست به ما یادآور می شود. انگار ، امروز ، سرانجام صدایش شنیده می شود .

نیلوفر بیضایی

مطالب مرتبط

بهرام بیضائی یا روز می گذرد

بهرام بیضائی یا روز می گذرد
قبل از هر چیز :
نخواستم اینگونه بنویسم امّا حرفهایی بود که باید .
● اوّل
بهرام بیضائی در ریشه ی شعرِ شجره اش پرسید و شنید که پدر گفت :
" مدینه گفتی و کردی خرابم "
▪ ملّا محمّد فقیه آرانی جدِّ پدری استاد ذکائی بیضائی ( پدر بهرام بیضائی ) که شاعر بود و روح الامین در شعر تخلّص می کرد .
▪ میرزا محمّد رضا متخلّص به ابن روح ، پدر استاد ذکائی بیضائی ، که شاعر بود .
▪ ادیب علی محمّد بیضائی ، عموی بهرام بیضائی که از شعرای استاد و کم نظیر قرن اخیر ایران بودند .
▪ حسین بیضائی فرزند ارشد ادیب بیضائی که پرتو تخلّص می کرد و شاعر بود .
▪ پدرش ، استاد نعمت الله بیضائی که ذکائی تخلّص می کرد و حدود شش هزار بیت شعر دارند .. قریب دو هزار بیت آن در سال ۱۳۵۷ هجری شمسی به نام " ید بیضاء" چاپ و منتشر شده است :
تا نیفتد به سر کوی تو راه دل ما
ز معمّای جهان حل نشود مشکل ما
ننوشتیم بجز نام تو بر لوح ضمیر
که همین بود بس از لوح و قلم حاصل ما
▪ .. و از این خاندان ، بهرام بیضائی که بهرام بیضائی تخلّص می کند و به تسلّط ، شاعرِ صحنه و تصویر است .. ادبیّاتِ او ، هم آواز است و هم شعر .. و شاعری می کند آنگونه که به زعم خود ، پدرش دوست نداشت و بنام عواطفش می نویسد هر از چندی یادگویه ای که لطافتش الحق دوست داشتنی :
▪ " گهگاه خوابِ دخترکی می بینم کم سال
که قرار است روزی مادرِ من باشد . . ."
سالشمار زندگیِ ایشان را می خواندم .. چند مورد که شاید بیشتر از دیگر ظرایف ، جای تعمّق دارد ذکر می کنم .. استاد می بخشند که مابقی را نگفته می گذارم .. در آن میانه ها ایشان چند فیلم و نمایش ساخته اند که امرِ مسلّم است .. امّا ، این نکات درباره ی یکی از معدود پاسگویان تمدّن و فرهنگ ایران زمین گفتنی است و در عین حال رقّت بار :
▪ متولّد ۱۳۱۷
▪ ۳۷ـ۱۳۳۴ .. نگارشِ اژدهاک و آرش [ دو بر خوانی ] به زبانِ کهن پارسی ... ( زیر ۲۰ سال دارند )
▪ ۱۳۴۸ .. حضور بعنوان عضو اصلی و پایه گذار در کانون نویسندگان ایران
▪ سالها توقیف ، کارشکنی و کنارگذاشتنها !
▪ نگارش ، کلنجار ، نگارش !
▪ بن بستِ کامل تلاشهایش برای فیلمسازی و یافتن شغل
▪ ۱۳۷۵ .. اقامت در استراسبورگ به دعوت پارلمان بین المللی نویسندگان
▪ ۱۳۷۶ .. بازگشت به ایران برای کار بر صحنه پس از هیجده سال جلوگیری از کار صحنه ای !
▪ نگارش ، کلنجار ، نگارش !
▪ ۱۳۸۵ .. هزار افسان کجاست ؟[ پژوهش] در انتظار مجوّز !
شش طرح برای نساختنِ شش فیلم .
▪ ۱۳۸۶ .. نساخته شدن فیلم لبه ی پرتگاه ...
و بالاخره افرا ...
● دوّم
حدوداً اواسط خرداد ماه بود که به همراه آقای فیروز ملک زاده ( فیلمبردار سابق سینمای کشورمان ) برای مهمّی به محلّ کار استاد رفتیم .. و ایشان بود در محاصره ی کتابها و هر هزار کتاب منتهی می شد به عکسی سیاه و سفید یا پوستری که همه بوی خاطره می دادند .. و این دیوانِ بیضائی گویی در محاصره ی ذهن استاد ... دور میز چوبی که بر آن چای و توت و انجیر فراهم بود ، به رغم پذیرش استاد ، مرا قرار ماندن نبود .. مشغله و دغدغه ی بسیار بر میز کارش و اطراف پیدا بود و حسِّ مزاحمت و حضور گزاف در من پنهان .. حرف از چیزها و چیزکهای مختلف ، بسیار رفت امّا پس از هشت ماه هنوز غرق این پندار ِبی جوابم که تا کِی بر کاغذ چیز نوشتن ها .. نوشتن چیزهای دیدنی .. خوب است که می نویسد و از ساختنشان عقبش می دارند .. پنجم دی ماه ، تولّدش را بزرگداشت می گیرند و می ستایند هنری را که بسیارش ندیده ماند .. نگفته ماند .. هنر را به مطالب بی ربط ، شلّاق زدن .. تاریخ و فرهنگ را با مسائل دیگر در هم تنیدن و جریان اندیشه را ممیّزی کردن .. فکر و توان را دعوت به نشستن در لابلای دیوانِ خود کردن و به خلوت کشیدن .. گاهی قضیّه ی " مرگِ مؤلّف " جدا از کاربریِ خود در ادبیّات ، که به عدمِ فهمِ جانِ داستان می پردازد ، مفاهیم تازه ای میابد ..
▪ " های .. چه نشسته اید .. تَهَمتَن از تن گذشت ! "
اگر پسندِ رایجِ معاصر را سودا نمی کند یا پسندِ فرضی آیندگان را ، و به گویش از گذشته و ریشه ، زُمره ای میسازد که در آن بگنجد و صراحتِ باورهایش را بنگارد .. یعنی موج سواری نمی کند و وفادارِ اعتقادات و منظَرِ انتقادیِ خویش به شیوه ی خود مسلّط می شود ، بیضائی را « بیضائی » می کند . نَه گفتن به همسویی های قبیله وار و مقابله با گرایشهایی که "وظیفه" مینُماید ، ایشان را گویی به شمایلِ یک دِگَر&#۵۹۴۲۶;فرهنگ مبدّل ساخته در حالی که او مشغول روبیدنِ اثاثِ تمدّنِ همان دیگرگون گِرَویدِهاست .. او این مقابله را در آثار خود تعمیم می دهد و همواره بشکل ویژگیِ خاص ، وظیفه ی ادای این وفاداری را به عیّارهای تنهای خود می دهد تا نمادِ اشاره گری باشد بر وصفِ شبِ تاریک که زمانی در شعرها آمده است .. امّا چه اَسَفیست وقتی که شب ، تاریکتر از وصفِ شعرهاست و کسی حتّی فریادش را نشنید و نخواند و زین طُرفه چنان دلش نسوخت ، چندان که ایشان دلش شکست .
● سوم
نمایشنامه ی افرا در زبان ، گذشته روایت می شود .. وقایع روی داده است و ما حکایت آنرا می شنویم و حضور آقای بیضائی بعنوان کارگردان در تصویرگریِ کنونیِ وقایع گذشته است .. این ترکیب مسبِّب آنست که ما یک نمایشِ نیمه سورئال که دچار التقاط زمانیست ( بین حوادث صحنه و زمان رویداد آن ) روبرو شویم .. جدا از این شمایلِ مرکّب و هم نهاده که کارکردِ منحصر بفرد و اجرای جذّابی را از دید تکنیک و تعامل بین حرکت و بیان سبب می شود ، آیا جریانِ اندیشه و دغدغه چیزی نیست که در حال دوباره شدن است ؟! آیا این همان جریانهای طی شده نیست که بر فیلمساز یا دنیای فرهنگ و اندیشه گذشته و بشکل حال روایت می شود ؟! افرا ، تکرّر بیضائی در قلم خودش نیست ؟ شخصیّتی خویش مآب و خویش نقش که توسّط نویسنده ( که آنهم خودِ خویش است ) پدیدار می شود .. گویی بیضائی در افرا ، خود را می گشاید .. این نهایتِ انتحارِ هوشمندانه ی یک هنرمندِ تمام است که در خلوتِ خود ، جدا از هر وَر بیدادِ روشن و تاریک و موهومِ اجتماع ، به زیبایی های خود حتّی عاشق می شود ( علاقه ی نویسنده به اَفرا ) و قصّه تمام میکند .. چیزی که برای اجتماع خلق می شُد ..
البتّه الحق که بطن اجتماع ، هر شب با تشویق بی تردید و به جانِ خود لحظه ی حضور هر شبِ خالق چنین هنر را بر صحنه به جهت قدردانی از حضّار ، به باشکوهترین بخش نمایش مبدّل می کنند .. انفجار همراهی و تمنّای دوستدارانِ بیضائی که همانا دوستداران ِتاریخ و فرهنگِ کهنِ ایران زمین هستند ، ایجاد جوّی شگفت انگیز می کند . این شگفتی از چیزی میگوید که در پس هر هیجان و شوق نهفته است .. از ماندن .. از وسعتِ بی قید و شرط هنر و دانش .. از ستایشِ استادی مسلّم .. که هیچگاه مجالِ درخششِ چندانش که در خورِ اوست ، مهیّا نبود .
ما بَقی بُگذریم اگر تبحّر پرسوناژ بر صحنه ـ جدای از چیره دستیِ خودشان ـ نشان از شناخت انحصاری استاد در انتخاب بازیگر برای نقش و شیوه ی بازیگردانی ایشان دارد و بالاتر خرقه اندازی آن پیشکسوتان نزد استاد که در بازارِ تقدیر خود ، برای اجرای نقش ها بجان می کوشند . اِلِمانها و نقاطِ فرضیِ در هم&#۵۹۴۲۶; مَجاز و مدام متغیّرِ صحنه ، اشاره می کند به قواعد هر دم متفاوتِ زمان که اندیشه ی آدمی از هر طبقه را در می شکند و این گَردباد تیرگی ، چه متقارن همه را می تکاند اِلّا بیداد و بیضائی چه خوبش را نمایش می کند .
و بگذریم اگر استاد بیضائی بدلایلی آن تئاتری که می خواهد نمی سازد تا نهایتِ چربدستیش را نَنُمایانده باشد و در عوض از حرفهایی بگوید .. شایدم دیگر نخواهد که از قافله ی تفاخر و ساختن خوبترین هنرها که به سنگهای شاهوارش بیاراید ، نمایش بسازد .. در عوض ، چیزی تئاتر کند تا در آن نور ممتدِّ فالویش را در امتداد صحنه به درِ نا کجایی بتاباند و افرای درونش را در چنان مسیرِ هر چه هست&#۵۹۴۲۶; فرسا و سخت طولانی و نارسیدنیَش ، نمایش دهد ...
و بگذریم اگر پنج سال پیش حماقت چُلمن میرزاها و حسادت خانم شازده بدرالملوک ها نبود ، اگر می ساخت ، خوبتر هم می ساخت ..
و بگذریم اگر می شنویم هنوز عدّه ی کثیری از متأسّفانه هم حرفه ای ها ، چون دیده اند که نمی توانند چندان کنند و هرگزش نَرِسند ، مانند گربه ای که دستش به گوشت نمیرسد می گویند : بو می دهد ..
و بگذریم که " شاید دیگر دیر شده باشد " .. بگذریم .
درستِ سخن آنکه گفته اند آدمی در تلاش برای باز شناسائی جوهر خویش ، متعالی می شود و بگونه ای که بزرگان را دوباره می کند ، خود نیز شهیر می شود .. پس هم اوست که نام نیاکان به درستی و بزرگی زنده کرد و نیک نام شد .. هم اوست که رستم است و سهراب است و تهمینه .. هم اوست پهلوان دیار غربت و راویِ قصّه ی ماه پنهان .. آرش ، نگران زادگاه و زمین ، به تیر و کمان .. بهرام ، به جامِ جم مشغول میراث نیاکان .. این کم نیست و حتّی اگر کم ، کاش قدر این کم ، نیک دانسته می شد .. اکنون هم که بجای&#۵۹۴۲۶; نیامد این قدردانی ، ملالی نیست .. روز می گذرد .
● آخِر
واپسین بخشِ سهراب کشی ـ حرفهای بهرام بیضائی از زبانِ تهمینه ، مادر سهراب و همسر رستم ـ که در سوگِ مرگ فرزند به دستِ شوی ( مرگِ علایق و زیبایی ها ، بدست کسانی که تعلّّق به همان زیبایی ها دارند ) نمی داند فغان به کدامین درگاه ببرد .. پس با دشنه ای خود را به انتها میبرد :
تهمینه ـ پس گفتید این است آن دشنه ی خونخوار !
تهمتن هُنَر به پایان بَر !
کُشتن اگر نیک است پَس چرا یکی ؟
به یک زخمه چرا دو تا نزنی ؟
تو که پسر نشناختی ، کِی مرا بشناسی ؟
فرزند پس گرفتی ، مِهر از تو پَس می گیرم !
نه ـ دروغ نگویَم ؛
اینهمه از مِهر می کُنَم ،اگر نمی دانی !
این همان شبستان است ،
و همان جا که سُهراب را به من دادی !
[ زنان جیغ کِشان به سوی او پیش می کِشند و او پَس می راند ]
مویه کَم کُنید زنان !
پُشتِ دست مَکوبید و لب مَگِزید !
زاری مَکنید و پیش تر پا مَنِهید !
همان جا بمانید اگر پَس تر نمی روید !
آیا چنان شده ام که فرمانَم نَبَرند ؟
شرم کُنید ، و اگر رو نمی گردانید ، چراغ را بکُشید !
شاید به لرزه بیُفتَم !
شاید رنگَم از روی بگریزد !
شاید پا سست کُنَم !
به نامِ هر که می پرستید ، چراغ را بکُشید !
[ زنان مویان و ناگزیر پَس می کشند و روی می گردانند ـ ]
این شد!
[ بر سَرِ تنکِش می نشیند ـ ]
در آهِ من ، همه ی مادرانِ من هستند !
[ به دشنه می نگرد ] پس ـ اینَست آن دشنه !
[ یکباره به خود می زند ] آه !
[جیغِ زنان ؛لبخند بر لبِ تهمینه ـ ]
یک دَم و رَستی !
[ تاریکی اندک اندک همه را می پوشانَد ]

وبگردی
گاف حسین شریعتمداری با کامپیوتر 30 میلیونی آمریکایی
گاف حسین شریعتمداری با کامپیوتر 30 میلیونی آمریکایی - مدیر مسئول کیهان در حالی مدعی است که سیستم «مکینتاش» بیش از ۴۰ سال است که در کیهان مورد استفاده قرار می‌گیرد که این سیستم اساسا از سال ۱۹۸۴ یعنی ۵ سال پس از انقلاب تولید و نمی‌توانسته است زودتر از این تاریخ در کیهان مورد استفاده قرار گیرد.
آقای روحانی! نمی دانید یا تجاهل می کنید؟ /  دلار تک نرخی 4200 ! گوسفند بوئینگ سوار ! پراید ...
آقای روحانی! نمی دانید یا تجاهل می کنید؟ / دلار تک نرخی 4200 ! گوسفند بوئینگ سوار ! پراید ... - اخیراً رئیس جمهور حسن روحانی در توضیح علت قاچاق گفته است: علت قاچاق ارزانی است، وقتی جنسی در داخل ارزان است و در خارج گران، خود به خود قاچاق آن به خارج صورت می گیرد. به عنوان مثال چون الان گوشت در عراق گران تر از ایران است، از کشورمان به آنجا قاچاق می شود. درباره قاچاق بنزین نیز همین موضوع مصداق دارد.
راز میتوانیم موشک و نمیتوانیم خودرو در اقتصاد است
راز میتوانیم موشک و نمیتوانیم خودرو در اقتصاد است - مشکل تولید فقط به سطح فناوری مربوط نیست. ما می‌توانیم یک وسیله و کالای باکیفیت بالا را تولید کنیم، ولی با قیمت بسیار گران که خریداری نخواهد داشت. در واقع اگر بتوانیم چنین کالایی را وارد کنیم در مقایسه با تولید آن به شدت به‌صرفه است. ولی در جریان تولید موشک با وضعیت دیگری مواجهیم. اول اینکه موشک را بدون قید و شرط نمی‌فروشند یا برخی کشور‌ها به دلایل امنیتی علاقه ندارند که در تامین نیازشان به این کالا‌ها…
جمهوری اسلامی عمق حکمرانی اقتصادی ندارد
جمهوری اسلامی عمق حکمرانی اقتصادی ندارد - برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری شب گذشته با حضور عادل پیغامی اقتصاددان و سیداحسان خاندوزی عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد.
کپی‌برداری «عین‌به‌عین»
کپی‌برداری «عین‌به‌عین» - انتظار می‌رفت که علیخانی هم در قسمت اول برنامه «عصرجدید» به کپی بودن «عین‌به‌عین» برنامه‌اش و شباهت آن با برنامه مشهور «گات تلنت‌ آمریکایی» اشاره کند و در مقایسه‌ای از ویژگی‌های احتمالاً متفاوت نسخه ایرانی این برنامه بگوید؛ علیخانی اما ترجیح داد در این زمینه حرفی نزند!
اشتباه جالب در مراسم استقبال از رئیس جمهور در هرمزگان
اشتباه جالب در مراسم استقبال از رئیس جمهور در هرمزگان - مراسم استقبال از رئیس جمهور در سفر به استان هرمزگان.
توزیع عجیب کیک 40 سالگی انقلاب توسط یک روحانی!
توزیع عجیب کیک 40 سالگی انقلاب توسط یک روحانی! - در ویدیویی که در فضای مجازی داغ شده شاهد پخش کیک 40 سالگی جمهوری اسلامی
ادامه‌ی سکوت ضرغامی درباره‌ی انتقال آرشیو صداوسیما به شبکه من و تو
ادامه‌ی سکوت ضرغامی درباره‌ی انتقال آرشیو صداوسیما به شبکه من و تو - چند سالی است از جمله روزهای اخیر که با نزدیک شدن به مقاطعی از جمله دهه‌ی فجر، شبکه‌های تلویزیونی فارسی خارج کشور مانند بی‌بی‌سی و من‌وتو مستندهایی از زمان انقلاب پخش می‌کنند که جزو آرشیو صداوسیما بوده است ولی تا امروز مشخص نشده است که چطور و توسط چه کسانی به دست آنها رسیده است؟
جنجال شبیه‌سازی بیعت امام و همافران ارتش توسط علم‌الهدی در مشهد
جنجال شبیه‌سازی بیعت امام و همافران ارتش توسط علم‌الهدی در مشهد - دیدار و سلام نظامی فرماندهان نیروی هوایی ارتش به سیداحمد علم‌الهدی، امام جمعه مشهد انتقادهایی را در پی داشته است.