دوشنبه ۴ تیر ۱۳۹۷ / Monday, 25 June, 2018

اعلم الدوله اولین شهردار مشروطه


اعلم الدوله اولین شهردار مشروطه
پس از استقرار مشروطیت، مجلس شورای ملی با حضور وزیران، نمایندگان سیاسی داخل و خارج كشور و تعدادی از علما و مجتهدین در روز یكشنبه ۱۸ شعبان سال ۱۳۲۴ هـ.ق در كاخ گلستان رسماً افتتاح شد. مهم ترین وظیفه این مجلس تدوین و تصویب قانون اساسی مشروطه بود. مجلس قانون فوق را كه ابتدا نظامنامه خوانده می شد در پنجاه و یك ماده تدوین كرد و در روز چهاردهم ذی القعده سال ۱۳۲۴ هـ.ق به امضای مظفرالدین شاه و محمدعلی میرزا ولیعهد رسانید. در قانون تصویبی از شهر تهران به عنوان پایتخت و محل انعقاد مجلس شورای ملی نام برده شده است كه در این زمینه با تصویب قانون بلدیه در همین مجلس ساماندهی و اداره امور خدماتی شهر تهران به این سازمان كه متشكل از اداره مركزی، صحیه و معاونت عمومی، ارزاق و احصائیه، ساختمان مهندسی و تنظیف و محاسبات بوده واگذار می شود. بعدها دكتر خلیل خان ثقفی (اعلم الدوله) به عنوان نخستین رئیس بلدیه (شهردار) تهران و بعد از استقرار مشروطه برگزیده می شود.
دكتر خلیل خان ثقفی ملقب به اعلم الدوله فرزند حاج میرزا عبدالباقی حكیم باشی معروف به اعتضاد الاطباء (از پزشكان صاحب نام عصر ناصرالدین شاه) در ماه شعبان سال ۱۲۷۹ هـ. ق در تهران به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی را در تهران شروع كرد. ریاضیات و هیئت و نجوم را نزد میرزامحمد علی خان شیرازی و مقدمات علم طب را نزد پدرش و آقامحمدرضا قمشه ای فرا گرفت و در سال ۱۲۹۳ هـ.ق وارد دارالفنون شد. پس از چهار سال ضمن ادامه تحصیل به عنوان معلم زبان فرانسه و جغرافیا با تعیین ۱۲ تومان حقوق سالیانه در همان مركز مشغول به تدریس گردید. در سال ۱۳۰۵ هـ.ق در رشته طب فارغ التحصیل شد.
سپس دانشیار دكتر آلبو (از اساتید رشته طب دارالفنون) و بعد از آن استاد رشته طب دارالفنون و معلم كلیه دروس جدید در مدرسه نظام ناصری شد. وی اولین شخصی است كه در ایران به عنوان دكتر معروف و شناخته شده است زیرا تا آن تاریخ این عنوان مخصوص پزشكان فارغ التحصیل از اروپا بوده است. دكتر ثقفی در سال ۱۳۱۲ هـ.ق به كوشش دكتر «طولوزان» از شاه اجازه یافت كه جهت ادامه تحصیل به فرانسه سفر كند. در پاریس به ادامه تحصیل در رشته طب پرداخت.
در سال ۱۳۱۶ هـ.ق از طرف دولت ایران در مجلس شورای بهداشت بین المللی پاریس سمت نمایندگی را بر عهده داشت و چند ماه پیش از آغاز سلطنت مظفرالدین شاه به ایران مراجعت كرد و در دستگاه شاهی مقامی عالی یافت. سپس به عنوان پزشك مظفرالدین شاه و رئیس اطبای دولتی مشغول به كار شد. پس از فوت مظفرالدین شاه نیز مدتی در دستگاه شاهزاده ملك منصور میرزا شعا ع السلطنه پسر دوم مظفرالدین شاه به عنوان طبیب وی و مدتی نیز به عنوان معلم دارالفنون به تدریس طب مشغول بود.
مرحوم اعلم الدوله گذشته از مناصب اداری و فرهنگی، شخصی روشنفكر بود. مردی بود فاضل و اهل تتبع و نویسنده ای با انشای بسیار روان و سلیس. با شروع نهضت مشروطه به مشروطه خواهان پیوست و از طرفداران این نهضت بود و رابطه نزدیكی با سران مشروطیت داشت. وی با توجه به نفوذ و آشنایی كه با خانواده شاهی به خصوص مظفرالدین شاه داشت اقدامات موثری در این زمینه انجام داد.
نقل است بعد از فوت مظفرالدین شاه و روی كار آمدن محمدعلی شاه و سپس به توپ بستن مجلس، محمدعلی شاه از اعلم الدوله خواست كه شهادت دهد در زمان صدور فرمان مشروطیت و فوت شاه به عنوان پزشك بر بالین بستر وی حضور داشته است و مشاهده كرده مظفرالدین شاه در زمان صدور فرمان مشروطه از لحاظ جسمی و عقلی در حال عادی نبوده است.
مرحوم اعلم الدوله از این كار امتناع می نماید و مورد غضب شدید محمدعلی شاه واقع می گردد.۱
وی در دوره مشروطیت و پس از خلع محمدعلی شاه در زمان نیابت سلطنت علیرضاخان عضدالملك به ریاست اولین بلدیه (شهرداری) تهران انتخاب شد و چندی نیز پست های قنسول ایران در لوزان سوئیس و رئیس كل معارف و معاونت آن وزارتخانه را نیز بر عهده داشت.
اعلم الدوله گذشته از مقام استادی در رشته طب و علوم وابسته، در رشته های دیگر نیز تبحر داشت و با برخورداری از قلمی شیرین و جذاب، نوشته های ادبی او نیز در روشنگری عصر مشروطه بی اثر نبوده است. چندین تالیف نفیس در موضوعات مختلف از خود به یادگار گذاشته است كه تعدادی از این آثار به چاپ رسیده است كه از آن جمله می توان به كتاب های هزار و یك حكایت، خردنامه جاوید، ۱۵۰ مقاله یادگار عصر جدید، ترجمه كنت مونت كریستو، ترجمه قسمت هایی از افسانه های لافونتن، واژه نامه فرانسه به فارسی و فرهنگ فارسی به فرانسه اشاره كرد.
وی آشنایی كامل به زبان فرانسه داشت و تعدادی از كتب منظوم و منثور فارسی را به فرانسه ترجمه كرد كه از آن جمله می توان به كتاب باغ سرور اشاره نمود كه مجموعه ای است از ترجمه چندین داستان شیرین شعرای فارسی زبان از جمله نظامی، امیرخسرو دهلوی و جامی كه چندین بار در پاریس تجدیدچاپ شده است.
اعلم الدوله علاوه بر نگارش مقالات و كتب ادبی و ترجمه، در زمینه علمی نیز جزوات و كتب زیادی جهت تدریس در دارالفنون و دیگر مراكز علمی نوشت كه از آن جمله می توان به رسالاتی در باب حساب، شیمی، فیزیك، مثلثات و لگاریتم، جراحی، تشریح، پاتولوژی و... اشاره كرد.
او در زمان حیات خود موفق به دریافت چندین نشان علمی، لشكری و كشوری از دولت ایران و كشورهای دیگر شد كه از آن جمله نشان «لژیون دونور» از فرانسه، نشان «استانیسلاس» از روسیه، نشان «تاج پروس» از آلمان، نشان «فرانسواژوزف» از اتریش و... به وی اهدا شد. مرحوم اعلم الدوله در روز دوشنبه هفتم فروردین ماه ۱۳۰۳ شمسی فوت كرد و در قسمت شمالی حیاط اصلی گورستان امامزاده عبدالله شهر ری در آرامگاهی كه متعلق به سعدالدوله یكی دیگر از چهره های سرشناس عصر قاجار و مشروطه است به خاك سپرده شد.

پی نوشت ها:
۱- نقل از مقالات اعلم الدوله كه نزد آقای دكتر جمشید ثقفی امانت است.
دكتر ثقفی در حال حاضر استاد دانشگاه در آمریكاست.
* كارشناس ارشد
مریم فریام منش*

منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

یک امریکایی مشروطه خواه

یک امریکایی مشروطه خواه
هاوارد باسکرویل در دهم آوریل ۱۸۸۵ میلادی در شهر نورث پلاتدر ایالت نبراسکای ایالات متحده امریکا متولد شد و در کالج این ایالت تحصیلات مقدماتی خود را به پایان رساند. باسکرویل دست پرورده یک مدرسه در پرینستون امریکا بود که پس از پایان دوران تحصیلات خود در ۲۳ سالگی به عنوان معلم در مدارس جدید به کشور ایران سفر کرد. در این برهه از زمان سابقه ذهنی ملیون و مردم ایران نسبت به متخصصین روسی و انگلیسی بسیار منفی بود و به همین دلیل مدارس جدید و تازه تاسیس امریکایی از اقبال بیشتری برخوردار بودند.
مدرسه «مموریال اسکول» در شهر تبریز که در سال ۱۸۹۱ میلادی تاسیس شده بود از اقبال خوبی در جذب علاقه مندان برخوردار بود و حدود صد نفر شاگرد جذب کرده بود. از جمله این شاگردان می توان از شاعر گرانقدر خانم پروین اعتصامی نام برد. باسکرویل آموزگار جوانی بود که به دلیل علاقه مندی به تفکرات و اندیشه های معنوی شرق در این مدرسه مشغول تدریس تاریخ عمومی بود. وی بعداً به موجب درخواست شاگردان ارشد و برخی از معلمان مانند مرحوم شریف زاده، کلاسی نیز برای تدریس حقوق بین المللی دایر کرد. پس از بمباران مجلس توسط محمدعلی شاه آزادیخواهان شهر تبریز به سرعت در مقابل این تعدی شاه جبهه گرفته و کانون مبارزاتی بزرگی علیه دیکتاتوری ایجاد کردند. در این مقطع باسکرویل در شهر تبریز مشغول تدریس بود.
آشنایی وی با آرا و عقاید آزادیخواهان و به خصوص سیدحسن شریف زاده (از اعضای مرکز غیبی) و شهادت وی در تبریز در هنگامه محاصره شهر تبریز توسط قوای دولتی(محمد علی شاه) در طول یازده ماه به منظور انهدام مجاهدین و اندیشه مشروطیت که منجر به بروز قحطی و مرگ و میر ناشی از آن شده بود تاثیر بسزایی در روحیات باسکرویل در همفکری و همکاری با مجاهدان مشروطیت داشت. ویسلن مدیر مدرسه مموریال و کنسول امریکا در تبریز با افکار و اقدامات باسکرویل مخالفت کرده و از ستارخان درخواست می کند که او را از این کار بازدارد ولی باسکرویل ستارخان را متقاعد کرده بود که به عنوان یک انسان باید این حق را داشته باشد که راهی را که انتخاب کرده، ادامه دهد.
عزم باسکرویل در مبارزه علیه ظلم و تجاوز جزم بود به طوری که «مری آن» نامزد باسکرویل نیز نتوانست او را از تصمیمش منصرف و با خود به امریکا بازگرداند. باسکرویل که دوره آموزش های نظامی را در امریکا سپری کرده بود دست به اقدامی مبتکرانه زد و «فوج نجات» را که متشکل از جوانان شجاع و دلیر تبریز بود پایه گذاری کرد و به آموزش نظامی آنها پرداخت. باسکرویل و جوانان فوج نجات عهد و پیمان بسته بودند که در دفاع از آزادی و شهر قحطی زده تبریز در مقابل قوای استبداد تا پای جان ایستادگی کنند.
با بحرانی تر شدن اوضاع تلاش مقامات امریکایی و حتی قوای مشروطه خواه و توصیه های شخص ستارخان در منصرف کردن باسکرویل شدت بیشتری گرفت ولی او بار دیگر بر تصمیم جدی خود پافشاری کرد.
باسکرویل در پاسخ به کسانی که می گفتند این جنگی است در ایران و مربوط به ایرانی ولی تو یک امریکایی هستی یادآور شده بود که «روح انسانی همه مردم جهان یکسان است و تنها فرق من با این مردم در این است که من در منطقه ای دیگر از مادر زاده شده ام که آن هم در تصمیم من مهم و تاثیرگذار نیست.»
فروردین ماه سال ۱۲۸۸ شمسی، تبریز روزهای سختی را می گذراند. شب و روز گلوله های توپ و تفنگ از هر سو بر سر مردم شهر می بارید و شهر از هر سو چنان در محاصره بود که گرسنگی و مرگ همه را پریشان خاطر کرده بود. نیرنگ های کنسول های روس و انگلیس ستارخان و باقرخان را برآن داشت که بار دیگر به جنگی بزرگ برخیزند و این بار غرب تبریز را برگزیده و برآن شدند که به یکی از مواضع صمدخان از قوای دولتی یورش برند و چون بسیج نیرو می کردند باسکرویل چنین خواست که فوج نجات در این حمله پیش قدم باشد.
باسکرویل آن شب از وجد گرفتن رخصت از سردار ملی که رهبری مقاومت را به عهده داشت به خواب نرفته و فوج خود را مهیای مبارزه می کرد. صبح دوشنبه ۳۰ فروردین ۱۲۸۸ شمسی مصادف با ۱۸ آوریل ۱۹۰۹ اولین کسی که قدم به میدان جنگ گذاشت و به فوج خود فرمان حمله داد، باسکرویل بود.
باسکرویل در میدان رویارویی حق و باطل با روحیه ای استوار و عزمی راسخ به نبرد پرداخت تا اینکه قلب پاکش آماج تیر دشمنان آزادی قرار گرفت و جان سپرد. مردم مبارز تبریز از کشته شدن جوان شجاع امریکایی در ۲۴ سالگی که حکم مهمان را برای آنها داشت به سختی غمگین شدند و پیکر بی جانش را به شهر منتقل و طی مراسمی باشکوه در گورستان ارامنه به خاک سپردند.
کسروی در شرح مراسم تشییع پیکر وی چنین نوشته است؛ «... شاگردان باسکرویل و دسته فداییان او و ارمنیان، گرجیان و امریکاییان و همه آزادیخواهان از بزرگ و کوچک با دسته های گل پیرامون جنازه را گرفته، روانه شدند. همه را اندوه گرفته، پژمرده و افسرده می بودند. میانه راه در چند جا پیکره برداشتند و چون جنازه بدین سان به گورستان امریکاییان رسید، در آنجا یک رشته گفتارهایی رانده شد و شور و خروش سترگی برخاست. از کسانی که به گفتار پرداختند بارون سدراک از آزادیخواهان ارمنی می بود و چنین گفت؛ من اکنون بی گمان شدم که مشروطه ایران پیش خواهد رفت زیرا خون پاک این جوان بی گناه در راه آن ریخته شد.»
سنگ مزار باسکرویل به دستور شیخ محمد خیابانی تهیه و بر مزار وی در قبرستان ارامنه در تبریز نصب شد.
پس از کشته شدن هاوارد باسکرویل انجمن تبریز برای قدردانی از وی دستور بافتن قالیچه ای به دست زنان تبریزی را صادر کرد، طرح آن لچک ترنجی و در ترنج وسط آن تصویر باسکرویل با مهارت و چیره دستی نقش بسته و همچنین در اطراف قاب ترنج به دو زبان عبارت زیر نوشته شده بود؛ تصویر باسکرویل یادگار قدرشناسی از طرف جمعیت خیریه مرکزی ایران- تبریز.
انجمن تبریز تصمیم گرفته بود تفنگ باسکرویل را به همراه قالیچه بافته شده برای مادر وی در امریکا ارسال دارد ولی این قالی متاسفانه هرگز به دست مادر باسکرویل نرسید.

وبگردی
ارز تک نرخی سیف / شوخی صدهزار میلیارد تومانی از جیب ملت
ارز تک نرخی سیف / شوخی صدهزار میلیارد تومانی از جیب ملت - سیاست‌های ارزی اخیر دولت بر اصولی استوار شد که از همان ابتدا تبعات اجرای آن قابل پیش‌بینی بود؛ به طوری که هیچ‌یک از اهداف اولیه سیاست‌های ارزی فروردین ماه تحقق ...
تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو
تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو - تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو در اعتراض به وضعیت ارز
قیمتهای روانی  / این آقایان عاقل / و بیجاره مردم
قیمتهای روانی / این آقایان عاقل / و بیجاره مردم - افاضات امروز معاون اول رییس جمهور، البته قبلتر نیز از زبان دیگر مقامات اقتصادی دولت از جمله نهاوندیان و نوبخت شنیده شده بود. یک اظهارنظر کلی و تاکید بر «عدم نگرانی مردم درباره وضعیت معیشتی» ! عجیب است این جملات شگفت انگیز از زبان جهانگیری که خود از منتقدان وضعیت مشابه در دوران احمدی نژاد بود. او حالا همان جملات را با همان ادبیات تکرار می کند! اما آقای جهانگیری! حقیقتاً این دلار و آن سکه و و قیمت های…
لادن طباطبایی در شبکه من و تو / فیلم
لادن طباطبایی در شبکه من و تو / فیلم - لادن طباطبایی، بازیگر شناخته شده سینما و تلویزیون ایران که برای درمان بیماری فرزندش مدتی است در خارج از ایران به سر می برد امروز مهمان شبکه «من و تو» بود و بدون حجاب مقابل دوربین این شبکه حاضر شد.
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی - مردم تهران برای اولین بار و برای تماشای مسابقه‌ی فوتبال ایران و اسپانیا در جام جهانی ۲۰۱۸ بهمراه خانواده‌های خود به ورزشگاه صدهزار نفری آزادی رفتند
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال - جواد یساری پس از ۴۰ سال با خواندن در فیلم «دشمن زن» دوباره به عرصه هنر بازگشت.این گزارش توسط تماشا تهیه و منتشر شده است. منبع
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!