شنبه ۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Saturday, 21 April, 2018

مقدمه ای بر تاریخ نی


مقدمه ای بر تاریخ نی
بیزارم از آن گوش که آواز نی ا ُشنود
وآگاه نشد از خرد و دانش نایی "مولانا"
نی به عنوان قدیمیترین وسیله موسیقی ساخت دست بشر شناخته شده است. نتیجه کاوشهای بعمل آمده در این زمینه، تاریخ استفاده از گیاه نی را برای ساختن سازهای بادی در ارتفاعات امریکای جنوبی (در کشور پرو) به ده هزار سال قبل باز می گرداند. نقاشان ایرانی در مینیاتورهای خود از هزار سال قبل تصویر "نایی" را در جلسات سماع همراه با دف به تصویر کشیده اند.
نی در موسیقی دراویش ترکیه در استامبول و قونیه دارای اهمیت ویژه ای است و صدای نی همواره در مراسم ذکر در تکیه ها به گوش می رسد.
نزدیکی تاثیر صدای نی به صدای انسان و کیفیات صوتی این ساز، آنرا بصورت نمادی از روح بشر معرفی کرده است. چنانچه در پنج هزار سال قبل در مصر، نی را به همراه جسد نوازنده آن به خاک می سپردند! با این باور که روح نوازنده در ساز او باقی می ماند.
در ادبیات فارسی نیز نوازنده نی و نایی مورد توجه اکثر شعرای کلاسیک ایران بوده و در اشعار آنها دارای منزلت خاصی می باشد.
گیاه نی نسبت به شرایط اقلیمی و خاک نقاط مختلف کره زمین دارای تنوع بسیاری است و به صور مختلف برای ساختن سازهای بادی مورد استفاده بشر قرار گرفته است. اما بطور کلی هر ساز بادی از دو قسمت اصلی تشکیل شده یکی مولد صدا و دیگری لوله تشدید یا رزنانس. تفاوت در شکل لوله تشدید انواع نی ها خیلی کم می باشد در صورتی که مولد و نحوه تولید صدا در فرهنگهای مختلف دارای انواع گوناگونی است.
در سازهای بادی صدا یا در اثر برخورد ستونی از هوا به لبه تیز تیغه ای تولید می شود مانند تولید صدا در نی لبک و انواع نی ها یا صدا در اثر لرزش زبانه ای از جنس پوسته بیرونی نی تولید میشود مانند مولد صدا در سرنا و قره نی و یا در اثر لرزش لبهای نوازنده در ترومپت، سپس نسبت به طول های مختلف لوله تشدید، فرکانس ها و نت های مختلفی را میتوان تولید کرد.
در نی ایرانی سر تیز لبه نی، بین دندانهای فوقانی نوازنده قرار میگیرد و هوا از بین زبان سقف دهان گذشته و بوسیله زبان به سر تیز لبه نی هدایت میشود و صدا تولید میگردد.
در موسیقی محلی ترکمنستان نیز، نی را بر روی دندانها قرار می دهند و سرفلزی ساز با دندان نوازنده در تماس است، این تنها موردی می باشد که به تکنیک مورد استفاده در مکتب ایران و یا مکتب اصفهان تشابه دارد. در نقاشیهای موجود در یکی از موزه های اروپا اثر میرزا علی نقاش اوایل دوره صفویه یعنی اوایل قرن نهم هجری طرز قرار گرفتن نی در دست نایی را کاملا" متشابه با تکنیک امروز نشان می دهد.
توجه به این مینیاتور قدمت استفاده از دندان در نوازندگی نی و تولید صدا توسط زبان در ایران را احتمالا" از دوره قاجاریه و نایب اسدا…اصفهانی به دوره قبل از قاجار بر می گرداند یا شاید در دوره های قبلی این تکنیک متداول بوده ولی قبل از "نایب" فراموش شده و او مجددا" آن را احیا کرده است . چندین نسل نوازندگان نی ایران از شهر اصفهان برخاستند از جمله سلیمان، آقاباشی، نایب اسدا… اصفهانی، مهدی نوایی، حسین یاوری و استاد بزرگ زمان ما، استاد سید حسن کسائی.
امروز نیز آثار علاقه به این ساز و سنت نی نوازی در بین مردم اصفهان مشهود است. کم و بیش همه از چگونگی این تکنیک مطلعیم. تنها می توان اضافه کرد که استفاده از زبان، حجم داخل دهان و دندان و لب های نوازنده همگی رنگ و کیفیتی خاص به صدای نی ایرانی بخشیده که آن را از همه سازهای هم خانواده خود متمایز ساخته است.

متنی که در پیش رو دارید، مقدمه ایست از دکتر حسین عمومی، که در آغاز همایش "نگرشی نو به ساختار ساز نی" قرائت شد.
حسین عمومی

منبع : پایگاه اطلاع‌رسانی گفتگوی هارمونیک

مطالب مرتبط

موسیقی در بستر تجدد

موسیقی در بستر تجدد
مجموعه آثاری تحت عنوان چاوش و كانون موسیقی چاوش با موسیقیدانانی نظیر محمدرضا لطفی، حسین علیزاده و پرویز مشكاتیان به عنوان نقطه آغاز تغییر و تحولات موسیقی كلاسیك ایران در دوران اخیر، با ۱۷ شهریور خاطرات عدیده ای را زنده می كنند. قطعاتی نیز در قیام این روز خونین در چاوش ساخته و اجرا شده است. اما از سوی دیگر ۱۷ شهریور روز درگذشت یكی از تأثیرگذارترین موسیقیدانان و به واقع آغازكننده حركتهای تجددطلبانه در موسیقی ایران نیز هست. علینقی وزیری پس از ۹۲ سال زندگی روز ۱۷ شهریور سال ۵۸ چشم از جهان فروبست.
نوشتار حاضر نگاهی به حركت ها و تأثیرات این موسیقیدان و بازتاب تأثیرات او در دهه های اخیر دارد:
برای برخی موسیقیدانان، وزیر سمبل خلاقیت، ابتكار و توانایی های منحصر به فردی است كه او را چهره ای ممتاز و بی بدیل می شناساند. برای گروهی دیگر، وزیر آغازگر حركت های تجددخواهی در موسیقی و شروع كننده تغییر و تحولات در عرصه موسیقی است.
عده ای او را بنیانگذار بسیاری حركتهای اجتماعی و تأثیرگذار موسیقی می دانند.
در مقابل، پاره ای او را آغازگر تداخل موسیقی غرب و شرق و ندیده گرفتن بنیانهای موسیقی شرق و ایران به حساب می آورند. دسته ای او را باعث و بانی انحطاط در موسیقی و مسبب تغییرات اساسی در بنیانهای زیبایی شناسی موسیقی ایران به شمار می روند. هستند كسانی كه او را دشمن موسیقی ایرانی بدانند.
این نمای كلی در واقع دو طیف دارد. طیفی كه او را می ستاید و مرعوب شخصیت و آثار اوست. طیف دومی كه آثار و زحمات او را ندیده گرفته و تأثیرات منفی او را نكوهش می كند. در میانه این دوطیف، تنها عده ای قلیلی با آگاهی توانسته اند از ورای شخصیت او، با دقت و موشكافی به تحلیل، نقد و بررسی آرا، دیدگاهها و آثار او بپردازند.
به هر حال، علینقی وزیری این قدر در موسیقی ایران مهم است و سهم دارد كه طیف گسترده ای را به خود مشغول سازد.
۱- وزیری چند سالی را در پاریس و برلین به صورت آزاد تحصیل كرده است. او كه از دوران جوانی و پس از فراگیری مبانی موسیقی نواختن كار در مسیر آموزشهای خود مجذوب موسیقی غربی شده بود با حضور و سفر خود این جذابیت را شكل واقعی بخشید. در بازگشت به وطن با ذوق و شوق مدرسه موسیقی وزیری را تأسیس كرد. او اندیشه های بزرگی درسرمی پروراند. شیفتگی و ستایش موسیقی غرب سبب شده بود تا او راه چاره را در تدوین و طراحی سیستم آموزشی موسیقی ایران به همان شیوه پی ریزی كند و یگانه راه رشد و جهانی شدن موسیقی ایرانی را در اركسترنوازی بیابد. امروزه از ورای گذر زمان می توان نقدهای چندجانبه ای به این دیدگاه او وارد كرد. میزان آگاهی و درك ما از واقعیات زمان و شناخت ما از عناصر فرهنگی و جریانهای موسیقی جهان به گونه ای است كه این قبیل رویكردهای احساساتی را مورد نكوهش قرار دهیم. اما واقعیت آن است كه وزیری را در بستر زمانی خود باید مورد بررسی قرار داد. زمان، زمان تغییرات بنیادین سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است. بنیانهای فرهنگی غرب به سرعت در جامعه ایران رو به گسترش است و روشنفكران و نخبگان نیز رو به سوی غرب دارند. در این فضا شیفتگی و ستایش هنر و موسیقی غربی نه تنها امری بدیهی است كه رجوع و تأثیر از آن نیز یك امر اجتناب ناپذیر می نماید. سایر عرصه های فرهنگی و هنری نیز چنین رویكردی دارند. مدرنیته غربی قدرت خود را در تمامی عرصه ها به رخ همگان كشانده و جامعه حتی روشنفكران را مرعوب ساخته است. از این رو وزیری خواهان ترقی موسیقی ایران نیز همین سمت و سو را انتخاب كرده و بر او حرجی نیست. ضمن آنكه او در این عرصه متحمل زحمات، تلاشها و پرداخت بهای سنگینی از زندگی خود نیز شده است.
اما اگر بخواهیم از منظری دیگر او را مورد نقد قرار دهیم، شیوه و میزان درك او از موسیقی غربی و اتفاقات در حال جریان آن بوده است. در دورانی كه شوئنبرگ تئوری های موسیقی غربی را به هم ریخته و كسانی مثل البان برگ، وبرن و... بنیانها و زیرساختهای موسیقی غربی را تحت شعاع و مورد پرسش قرار داده اند، وزیری به تئوری ها و موسیقی های قرن ۱۷ دلخوش است. او حتی از كسانی نظیر مالو، دبوسی و حتی واگنر غفلت ورزیده است.
به نظر می رسد این سنت ایرانی است كه هر چیز را از گذشته و كهنه اش بپسندد. شیپور را از سر دمیدن نوعی سنت همیشگی ما است. این درست كه مبانی و پایه هر علم و دانشی اساس و بنیان به شمار می آید، اما در زمینه مورد بحث، جریانها و اتفاقات موسیقایی اواخر سده ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ چه از حیث فرم و ساختار، چه به لحاظ محتوا و حتی از نظر انطباق با موسیقی های مشرق زمین مواردی نیست كه به سهولت از آن بتوان گذشت.
منظور البته در زمینه خلق آثار اركسترال است.
۲- آثار وزیری نیز به نوبه خود حائز اهمیت است. آهنگسازی به معنای جدید در موسیقی ایرانی به نوعی با او آغاز می شود. هر چند درویش خان نیز در این زمینه سهم عمده ای دارد. وزیری اما با ساخت قطعات متنوع و متعدد در فرمهای مختلف، زمینه پیدایش آهنگسازی را بسیار گسترش داده است. او همچنین قطعاتی توصیفی نظیر بندباز و دخترك ژولیده را پدید آورد كه در این زمینه خود یك بدعت بود.
با این حال بسیاری از ساخته های او از زیبایی شناسی و ساختار موسیقی ایرانی بهره كمی دارند. قطعات گرچه دارای تكنیك بالا بوده و امكانات صوتی گسترده ای رادر سازی مانند تار به نمایش می گذارند، اما از جنبه زیبایی شناسی،از خصوصیات موسیقی ایرانی فاصله می گیرند. در زمینه آثار اركسترال، او با تشكیل اركستری متشكل از سازهای ایرانی و غربی و ابداع چندین ساز نظیر بم تار، در این زمینه بسیار كوشید.
نكته حائز اهمیت تأثیر این شیوه در سالهای بعد بود كه تا به امروز نیز ادامه داشته است. اركسترهای مشابه از زمان پیدایش رادیو (۱۳۱۹) با چنین نگرشی پدید آمدند. اما رویكرد اغلب آنها، موسیقی های عامه پسند بربستر یك هارمونی ساده و ابتدایی، استفاده از ملودی های ساده و تكراری و ریتم های بسیار ساده و مرسوم نظیر دو ضربی تركیبی با ضرب آهنگ سنگین بوده است. این رویه عامه پسندانه البته خواهان بسیار داشته و دارد و ردپای آن تا به امروز و در اركستری مانند اركستر ملی قابل ردیابی است.
۳- برخی از ستایش كنندگان امروز وزیری، نه ازخلاقیت و ابتكار وزیری چیزی می دانند و نه با دغدغه ها و دلمشغولی های او آشنا هستند. وزیری عمر، توان، انرژی و تمام زندگانی خویش را مصروف موسیقی كرد تا به این هنر اعتلا بخشد. تلاشهای چند وجهی او گرچه قابل نقد اما بسیار قابل ستایش و در خور سپاس است. به عنوان مثال، حذف فرهنگ مطربی در بستر جامعه رو به رشد ایران و تثبیت مقام و موقعیت اجتماعی هنرمند و پدیده ای نظیر اجرای كنسرت در یك سالن و اجرای موسیقی مستقل از اقدامات قابل توجه وزیری است. با این همه، امروزه استفاده بجا یا نابجا از عنوان، اسم و آثار وزیری در هر شرایطی اگر ناپسند نباشد، قدری ناپسند است. وزیری را بسیاری كسان درك نكردند. این گروه نیز با همه علاقه و میل به این هنرمند، نشان داده اند از وزیری چیزی نمی دانند. آنان نقد وزیری را برنمی تابند، اما خود در درك و تحلیل آثار و آرای وزیری بسیار درمانده اند.
ضمن آنكه آثار وزیری هرچه باشد، متعلق به دوره تاریخی و برآمده از شرایط خاصی است. تكرار این آثار و یا رویكرد دوباره سازی و رو آوردن به چنین فضاهایی به خصوص در قالب آثار اركسترال، با توجه به زحمات و تلاشهای صورت گرفته طی نیم قرن توسط موسیقیدانان بزرگی همانند حنانه، نشان از عدم شناخت پیرامون، مسائل مهم موسیقی و جامعه امروز دارد.این گروه در مدار بسته خویش با هیاهوی بسیار مجذوب جمعیت نسبتاً انبوهی می شوند كه هنوز محو و متحیر خاطرات خوش گذشته، عصر ویلن و اركستر گلها است!
محمد محبوب

وبگردی
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
زبان روسی به عنوان زبان دوم در مدارس !
زبان روسی به عنوان زبان دوم در مدارس ! - آخه قربونت برم اصلاً درکى از دلیل وجودى زبان دوم و فلسفه آموزشیش دارى که این پیشنهاد رو دادى؟ زبان دوم زبانیه که بر اساس میزان کاربرد و گسترش جهانى انخاب میشه، براى ایجاد ارتباط کلامى بیشتر. یعنى ربطى به رابطه سیاسى شما با آمریکا و انگلیس نداره.
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها - بررسی حضور زنان در ورزشگاه ها با حضور نرگس آبیار، لاله افتخاری، حمید رسایی، حجت الاسلام محسن غرویان و فائزه هاشمی.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!