شنبه ۳۰ دی ۱۳۹۶ / Saturday, 20 January, 2018

سوره‌ تکاثر


سوره‌ تکاثر
● نزول‌ سوره‌ تكاثر
سوره‌ تكاثر شانزدهمین‌ سوره‌ در نزول‌ می‌باشد كه‌ با ۸ آیه‌، ۲۸ كلمه‌ و ۱۲۰ حرف‌ در شهر مكه‌ بروجود مقدس‌ پیامبر(ص‌)نازل‌ شده‌ است‌.بعضی‌ها این‌ سوره‌ را مدنی‌ دانسته‌اند، اما با توجه‌ به‌ تاریخ‌ نزول‌ و دیدگاه‌ علمای‌ تفسیر، سوره‌ متكاثر مكی‌ است‌.
از مقاتل‌ و كلبی‌ نقل‌ است‌ كه‌ پسران‌ عبد مناف‌ بن‌قصی‌ و پسران‌ سهم‌بن‌عمرو بر یكدیگر به‌ تعداد مردم‌ قبیله‌ و اموال‌ تفاخر می‌كردند، حتی‌ تا آنجا كه‌ مردمان‌ یكدیگر را شمردند و تعداد قبیله‌ عبد مناف‌ بیشتر شد، اما پسران‌ سهم‌ گفتند:«بسیاری‌ از افراد ما در زمان‌ جاهلیت‌ كشته‌ شدند».سپس‌ به‌ قبرستان‌ رفتند و اموات‌ یكدیگر را نیز شمردند كه‌ در نتیجه‌ تعداد قبیله‌ بنی‌سهم‌، سه‌ خانواده‌ بیشتر از قبیله‌ عبدمناف‌ بود.آنگاه‌ خداوند این‌ سوره‌ را نازل‌ فرمود
● لهو به‌ كثرت‌ مال‌
‌لهو در لغت‌ به‌ معنای‌ سرگرم‌ ساختن‌ و مشغول‌ شدن‌ است‌ و خداوند خطاب‌ به‌ مردم‌ مكه‌ و قبایل‌ بنی‌ عبد مناف‌ و بنی‌ سهم‌ می‌فرماید:«تفاخر به‌ كثرت‌ افراد یكدیگر، شما را مشغول‌ و سرگرم‌ ساخت‌ تا این‌كه‌ حتی‌ به‌ سراغ‌ گورستانها و شمردن‌ قبرها رفتید تا این‌ تفاخر پوچ‌ به‌ كثرت‌ افراد را، حتی‌ با مردگان‌ ادامه‌ دهید.هرگز چنین‌ مباد كه‌ دلمشغولی‌ به‌ كثرت‌ نفرها فایده‌ای‌ داشته‌ باشد و به‌زودی‌ خواهید دانست‌ كه‌ تفاخر و تكاثر به‌ اموال‌ و افراد، سود و فایده‌ای‌ برای‌ آخرت‌ نخواهد داشت‌».
● خطای‌ تكاثر و آینده‌ وجود انسان‌
‌«انسان‌ در این‌ دنیا مال‌ بسیار جمع‌ می‌كند و از این‌ جمع‌ كردن‌ اموال‌ لذت‌ می‌برد و می‌خواهد به‌ دیگران‌ بفهماند كه‌ من‌ چقدر مال‌ دارم‌.او هرگز به‌ انفاق‌ به‌ همنوعان‌ ضعیف‌ نمی‌اندیشد و برای‌ این‌ گونه‌ اندیشه‌ ارزشی‌ قائل‌ نیست‌، اما شما به‌زودی‌ خواهید دانست‌ كه‌ آینده‌ وجود انسان‌، خواه‌ به‌صورت‌ فیزیكی‌ یا مجرد از ماده‌، با چه‌ واقعتی‌ مواجه‌ است‌».
زر بن‌ حبیش‌ از حضرت‌ علی‌(ع‌)نقل‌ می‌كند كه‌:ما همیشه‌ درباره‌ عذاب‌ قبر شك‌ داشتیم‌ تا این‌ كه‌ سوره‌ تكاثر نازل‌ شد و مراد از «كلا سوف‌ تعلمون‌»عذاب‌ قبری‌ است‌ كه‌ انسان‌ بعد از انتقال‌ به‌ علام‌ آخرت‌ و برزخ‌، در قبر با آن‌ مواجه‌ می‌شود و مراد از «ثم‌ كلاسوف‌ تعلمون‌»عذابی‌ است‌ كه‌ بعد از حشر و نشر در عالم‌ آخرت‌، با آن‌ مواجه‌ است‌ و این‌ عذابهای‌ قبر و هنگام‌ نشر انسان‌ در روز قیامت‌، ناشی‌ از عملكرد و گستاخی‌ او در دنیاست‌ كه‌ هیچ‌ توجهی‌ به‌ آموزه‌های‌ خالق‌ خود ندارد و اساس‌ وجود علمی‌ و فكری‌ پروردگار خود را انكار می‌كند، همان‌ طور كه‌ اصل‌ پیدایش‌ انسان‌ و سمت‌ و سوی‌ زیستن‌ او در دنیا با قدرت‌ خالق‌منان‌ شكل‌ یافته‌ است‌، عالم‌ پس‌ از مرگ‌ انسان‌ نیز در اختیار خالق‌ اوست‌ و آنچه‌ كه‌ خداوند از طریق‌ انبیا وعده‌ داده‌ است‌، بدون‌ شك‌ تخلف‌ناپذیر است‌.
● جحیم‌;فرجامی‌ دیدنی‌
‌اگر به‌ علم‌ یقین‌ می‌دانستید، هرگز چنین‌ نبود كه‌ به‌ زیادی‌ اموال‌ خود در برابر فقرا (به‌ تكاثر)تفاخر كنید، به‌ خدا سوگند كه‌ دوزخ‌ و جهنم‌ را خواهید دید (البته‌ آن‌ را به‌ عین‌ یقین‌، كه‌ همان‌ یقین‌ از روی‌ دیدن‌ است‌، به‌ هنگام‌ جان‌ دادن‌ یا هنگام‌ عرصات‌ محشر، خواهید دید).
ثروتمندان‌ كه‌ با ثروت‌ و اموال‌ خود در این‌ دنیا مورد امتحان‌ الهی‌ قرار می‌گیرند، چنانچه‌ از آنچه‌ كه‌ خداوند به‌ آنان‌ رزق‌ و روزی‌ داده‌ است‌، به‌ خلق‌ مستمند انفاق‌ كنند، از مومنان‌ خواهند بود، ولی‌ اگر به‌ جای‌ انفاق‌ به‌ همنوعان‌، به‌ تكاثر (جمع‌آوری‌ هر چه‌ بیشتر مال‌)و تفاخر (فخر فروشی‌ به‌ همنوعان‌ خود)و فساد روی‌ آورند، در فرجام‌ كار خود، به‌ جحیم‌ یا همان‌ جهنم‌ سوزان‌، خواهند رسید.
● پرسش‌ از نعمت‌ در آخرت‌
انسان‌ در دنیا از نعمت‌ حیات‌ و عمر برخوردار است‌، اما پرسشی‌ كه‌ در این‌ میان‌ پیش‌ می‌آید، این‌ است‌ كه‌ خداوند علاوه‌ بر عمر و زیستن‌ فیزیكی‌، برای‌ چگونه‌ زیستن‌ انسان‌، چه‌ نعمت‌ فكری‌ و اندیشه‌ای‌ داده‌ است‌؟
در احادیث‌ متعددی‌ از امام‌ صادق‌ (ع‌)نقل‌ شده‌ است‌:«مراد از نعیم‌ در آیه‌ شریفه‌، آب‌ و غذانیست‌;بلكه‌ مراد توحید، نبوت‌ و ولایت‌ حضرت‌ علی‌(ع‌)و فرزندان‌ معصوم‌ آن‌ امام‌ است‌، كه‌ امتداد تفكر نبوت‌ بعد از حضرت‌ نبی‌(ص‌)هستند».
از انسان‌ پرسیده‌ می‌شود:آنگاه‌ كه‌ در حیات‌ دنیوی‌ خود سلامتی‌ و امنیت‌ داشتید، تا چه‌ اندازه‌ به‌ توحید و نبوت‌، به‌عنوان‌ مبانی‌ چگونه‌ زیستن‌ خود، توجه‌ داشتید؟ یا این‌ كه‌ به‌ توحید و نبوت‌ و سپس‌ ولایت‌ حضرت‌ وصی‌(ع‌)و ائمه‌ معصومین‌(ع‌)هیچ‌ توجهی‌ نداشتید و آن‌ گونه‌ در دنیا زندگی‌ كردید كه‌ هوای‌ نفس‌ شما حكم‌ كرد و هیچ‌ عنایتی‌ به‌ احكام‌ الهی‌، كه‌ توسط حضرت‌ نبی‌(ص‌)، تبلیغ‌ و توسط حضرت‌ وصی‌(ع‌)و فرزندان‌ معصومش‌(ع‌)، تبیین‌ و تشریح‌ شد، نداشتید؟ پس‌ به‌ جحیم‌ و جهنمی‌ كه‌ بدان‌ وعده‌ داده‌ شده‌ بودید، در آید».
● ثواب‌ خواندن‌ سوره‌ تكاثر
از پیامبر (ص‌)روایت‌ شده‌ است‌:«هر كس‌ این‌ سوره‌ را بخواند، ثواب‌ كسی‌ را در نامه‌ او ثبت‌ كنند كه‌ هزار آیه‌ خوانده‌ باشد»و از امام‌ صادق‌ (ع‌)نقل‌ شده‌ است‌:«هر كه‌ سوره‌ تكاثر را در نماز واجب‌ قرائت‌ كند، حق‌تعالی‌ ثواب‌ صد شهید را به‌ او كرامت‌ نماید».


منبع : خانواده سبز

مطالب مرتبط

آسیب‏شناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان


آسیب‏شناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان
● شناخت پدیده خاورشناسی و منشأ آن
در تعریف استشراق گفته‏اند:
«العلم باللغات و الأدب و العلوم الشرقیهٔ.»(۱) و عالم به آن را مستشرق (خاورشناس) می‏گویند.
پدیده خاورشناسی یا استشراق، در اصطلاح، به مجموعه مطالعات مربوط به شرق اطلاق می‏شود؛ خواه این مطالعات به ملیتها و اقوام برگردد یا به ادیان و ادبیات. بدین‏سان مطالعات ایران‏شناسی، عرب‏شناسی، هندشناسی، چین و ترك‏شناسی و نیز اسلام‏شناسی، یا مطالعه ادیان و آیینهای كهن شرقی چون زرتشتی‏گری، بودیسم و ... همه در این مقوله می‏گنجد. البته اگر چه مصداق خاورشناسان فقط غربیها نیستند، امّا عادتا اكثر ایشان غربی‏اند.
ادوارد سعید در تعریف شرق‏شناسی می‏نویسد:
«شرق‏شناسی به رشته‏ای اطلاق می‏شود كه درباره شرق گفت و گو می‏كند، می‏نویسد و می‏آموزد. به عبارت دیگر، شرق‏شناسی رشته فعالیت كسی است كه در خصوص شرق مطالعه می‏كند و یافته‏های خود را در اختیار دیگران می‏گذارد... شرق‏شناسی علمی است كه درباره شرق قضاوت كرده و واقعیتهای آنها را بررسی و تفسیر می‏كند.»(۲)
● شرق در نگاه غربیان:
۱) مفهوم جغرافیایی؛ در این معنی، مراد از شرق همان آسیا، خاورمیانه باستانی و دنیای غیر اروپایی است.
۲) مفهوم ایدئولوژیكی؛ كه شرق مسلمان را در مقابل غرب مسیحی قرار می‏دهد.
۳) مفهوم سیاسی؛ به خطری اشاره دارد كه دنیای مسیحیت و غرب سرمایه‏داری را تهدید می‏كند.
● پیدایش خاورشناسی
زمان شروع مطالعات خاورشناسی از سوی غربیان دقیقا شناخته شده نیست. برخی رگه‏های آن را در یونان باستان جست و جو كرده و تاریخ «هرودت» را نوعی خاورشناسی دانسته‏اند. گاه خاورشناسی را میراث كنجكاوی‌ها و پژوهش‌هایی دانسته‏اند كه مسیحیان پس از پایان گرفتن جنگ‌های صلیبی در برابر فرهنگ اسلامی آغاز كردند...؛ ولی می‏توان گفت خاورشناسی به صورت جدی در قرن شانزدهم در اروپا شكل گرفت و در قرن هفدهم با اختصاص كرسی‌هایی به آموزش زبان عربی در فرانسه، انگلیس، آلمان، هلند، ایتالیا و ... آشكار گردید.(۳)
● انگیزه‏های خاورشناسان
یكی از صاحبنظران انگیزه‏های خاورشناسان را به سه دسته تقسیم می‏كند:
۱) انگیزه‏های تبشیری؛
۲) اغراض و اهداف استعماری؛
۳) انگیزه‏های علمی(۴).
این مطلب، یكی از موضوعاتی است كه نویسندگان مسلمان همیشه با تردید بدان نگریسته‏اند. گر چه برخی به این فعالیتها خوشبین بوده، امّا بیشتر ایشان بر تردید خویش پای فشرده و از آن تلقی بدبینانه داشته‏اند. تا آنجا كه به موضوع این مقاله مربوط است، مطالعات قرآنی و پژوهش در معارف آن توسط محققان و متفكران مسیحی، منحصر در خاورشناسان هم نبوده است. اگر چه جمع عمده‏ای از ایشان خاورشناسانی بوده‏اند كه بنا به طبیعت مطالعه فرهنگ شرقی و اسلامی باید به قرآن كتاب آسمانی مسلمانان توجّه می‏كردند، امّا گروه دیگر افرادی بودند كه اسلام‏شناسی یا دین‏شناسی رشته تخصصی آنان بوده و به این دلیل، به قرآن به عنوان یك كتاب مقدّس توجّه كرده‏اند و گاه بررسی معارف قرآنی توسط روحانیان رسمی كلیسا با هدف تقریب ادیان الهی و توجّه به جوهر ادیان انجام شده است كه البته این كار پرارزشی است ولی به ندرت كشیشان به آن پرداخته‏اند.
انگیزه‏ها هر چه باشد، نمی‏توان این پدیده را نادیده انگاشت و به بهانه مغرضانه بودن آنها، به تحلیل و پژوهش درباره آن نپرداخت؛ زیرا علاوه بر آنكه كنجكاویهای علمی انسانها ـ به هر انگیزه كه باشد ـ سهمی در بنای عظیم معارف بشری دارد، نگریستن در آنها باعث سود بردن از پژوهشهای عالمانه و توانایی بر تحلیل و پاسخگویی به موارد نادرست و غیر علمی می‏شود.
این مقاله، به صورت فشرده، به مسئله‏شناسی و آسیب‏شناسی روشهای مطالعات خاورشناسان در زمینه قرآن می‏پردازد.
● مسئله‏شناسی پژوهش‌های قرآنی خاورشناسان
مطالعات خاورشناسان در حوزه اسلام، ابعادی گسترده دارد و از میان آنها به قرآن، حدیث، تاریخ اسلام، فقه، فلسفه و سایر علوم می‏توان اشاره كرد.
خاورشناسان در هر زمینه آثار فراوانی منتشر ساخته‏اند كه آن آثار، بازتابهای گسترده‏ای در میان مسلمانان داشته و مورد نقد و تحلیل قرار گرفته است.مطالعات قرآنی آنان به دو محور قرآن و تفسیر برمی‏گردد. در مورد قرآن، شبهاتی پیرامون تاریخ و نیز علوم قرآن مطرح كرده‏اند كه از نقلش به رعایت اختصار صرف‏نظر می‏شود.
در مورد تفسیر می‏توان موضوعات مطالعاتی را به صورت زیر خلاصه كرد:
۱) شبهات آنها پیرامون تفسیر مأثور.
۲) تفسیر به رأی و دیدگاههای ایشان در خصوص آن.
۳) گاه آنچه از سوی خاورشناسان تفسیر نام گرفته، برداشتهای فرقه‏ای مثل تصوف و نظائر آن است.
تفصیل این موارد، مجال دیگری می‏طلبد.
● آسیب‏شناسی روش‌های خاورشناسان در روند مطالعات قرآنی
واقعیت آن است كه روش‏شناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان به دو دلیل امری دشوار است:یكی اینكه نحوه عملكرد آنها در مطالعات قرآنی هماهنگ نیست. دیگر آنكه دامنه این مطالعات از حیث موضوع و زمان بسیار گسترده است. از این‏رو هدف ما در این بخش، تنها شناسایی برخی عناصرِ غالبا مشترك مشكل‏زا در روش آنان است كه در موضوعات زیر خلاصه می‏شود:
الف) ذهنیت‌ها و پیش‌فرض‌های آنان؛
ب) مراجعه نادرست به منابع و مراجعه به منابع نادرست (خطای مراجعه)؛
ج) خطا در استظهار از متون، برداشت‌ها، استنباط‌ها و استنتاج‌ها (خطای فهم).● ذهنیت‌ها و پیش‌فرض‌ها
محقق به ویژه آن‏گاه كه در امری غریب و دور از فضای فكری و اجتماعی خویش به پژوهش می‏پردازد، باید بكوشد خود را از ذهنیتهای تأثیرگذار در مطالعاتش خالی كند، امّا برخی خاورشناسان در این زمینه چندان موفق نبوده‏اند و این ذهنیتها با جلوه‏های گوناگون استنتاجات آنان را جهت داده است:
۱) تردید وسیع و همه جانبه در سنت و تاریخ، به ویژه سیره نبوی
از آنجا كه این مطالعات غالبا از سوی كسانی انجام شده است كه با فرض وحیانی نبودن قرآن و گاه با نگرش نه چندان مثبت به پیامبر اسلام، مشغول این گونه پژوهشها شده‏اند، دامنه شك و تردید در آنها بسیار گسترش یافته است. یكی از جلوه‏های بارز این شك پراكنی، ایجاد تردیدهای گسترده در سیره نبوی و قرآن است، به گونه‏ای كه حتی نام پیامبر هم از سوی برخی خاورشناسان مورد تردید قرار گرفته است. به اعتراف «امیل درمینگهام» گروهی مانند مویر، نولدكه و ماگولیوس با همین روش شكاكانه تأثیراتی منفی در آثار خود به جای نهادند. او دراین باره می‏گوید:«من المؤسف حقا ان غالی بعض هؤلاء المتخصصین من امثال مویر... فی النقد احیانا فلم تزل كتبهم عامل هدم علی الخصوص...»(۵).
به عنوان نمونه، برخی از آنان این روایت تاریخی را نادرست می‏دانند كه جنگ با یهودیان «بنی نضیر» به دلیل تلاش ایشان برای ترور پیامبر صورت پذیرفت و دلیلشان بر نادرستی این خبر، آن است كه در سوره «حشر» كه پس از بیرون راندن بنی نضیر نازل شده، ذكری از این واقعه نیست.
۲) بازگرداندن قرآن و سیره پیامبر به مبانی نصرانی و یهودی
برخی خاورشناسان این اندیشه را رواج می‏دهند كه پیامبر شاگرد دانشمندان یهودی و مسیحی بوده است. آن‏گاه قضایای اسلامی را به ریشه‏های یهودی و نصرانی باز می‏گردانند. علت این اصرار، آن است كه بسیاری از خاورشناسان مردان كلیسا و یا علمای دین و روحانی بوده‏اند؛ ازاین‏رو می‏كوشند هر خیری را به تورات و انجیل نسبت دهند. به ویژه بعد از تشكیل دولت اسرائیل تلاش بسیاری صورت پذیرفته است تا هر میراث اسلامی و عربی به ریشه‏ای یهودی بازگردانده شود. البته برخی خاورشناسان خود به ردّ این نظریه پرداخته‏اند. دكتر موریس بوكای ـ كه مدتی به مطالعه تطبیقی قرآن و تورات و انجیل مشغول بوده است ـ اظهار می‏دارد كه جوانب علمی قرآن كاملاً منحصر به فرد است و بسیاری از مطالب آن چنان دقیق و استوار است كه هرگز نمی‏توان تصور كرد در آن روزگار كسی به آنها وقوف داشته است، و این در حالی است كه مثلاً تورات دارای خطاهای علمی شگفت‏انگیزی است(۶).
۳) تلاش برای اثبات و ارائه استدلال بر طبق فكر و نظر خود
گلدزیهر می‏پنداشته است كه «حدیث» مجموعه‏ای است كه در قرن سوم شكل گرفت و قول پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله نیست و نیز فكر می‏كرده كه احكام شریعت در صدر اسلام نزد جمهور مسلمین معروف و شناخته شده نبوده است. آن‏گاه برای این ایده‏ها به برخی روایات متهافت و غیر معتبر تمسّك كرده است.
بدین‏سان بعضی از خاورشناسان پیش از آنكه به بررسی و نقد اسلام بپردازند، تصویری خود ساخته و مبتنی بر احساسات و باورهای خویش می‏آفرینند و سپس در مطالعات خویش به دنبال همان تصاویر می‏گردند و هر روایت ضعیف تاریخی را كه با آن موافق باشد، پذیرفته جز آن را كنار می‏نهند.
۴) مقایسه احكام اسلام و رخدادهای تاریخی و عادات و اخلاق اسلامی با اسلوب اندیشه غربی
ای امر به تفسیر مادی و دنیاگرایانه بسیاری از رخدادهای صدر اسلام و نیز بسیاری از رفتارهای پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله انجامیده است؛ مثلاً علت فتوحات اسلامی را سیطره بر منابع مالی سرزمینهای فتح شده ـ به سبب نیاز مالی مسلمانان ـ قلمداد كرده‏اند، چنان كه كتاب الاسلام قوهٔ عالمیهٔ متحركهٔ بر این مطالب اصرار دارد(۷).
● خطای مراجعه
علاوه بر ضوابط عمومی مراجعه به منابع در هر تحقیقی، قراردادهای رایج میان دانشوران و اهل فن فرهنگِ مورد مطالعه، تقدم و تأخر منابع از حیث قدمت، اهمیت یا صحت و اعتبار و جز آن، ضوابط ویژه‏ای برای مطالعه فراهم می‏آورد. بی‏توجهی به این ضوابط عام یا خاص ـ به دلیل ناآگاهی یا هر دلیل دیگر ـ پژوهش را به سوی اشتباهات بزرگ می‏لغزاند. پژوهشهای قرآنی خاورشناسان از این بی‏توجهیها بی‏نصیب نیست كه به جمله‏ای از آنها اشاره می‏شود:
۱) اعتماد به شماری معین و محدود از مصنّفات علوم قرآنی
شمار منابع علوم قرآنی كه مورد مراجعه خاورشناسان است، محدود می‏باشد و این حصر و محدودیت به صورت تقلیدی به نسلهای بعدی خاورشناسان منتقل شده است. و حتی اگر منابعی جدیدتر مورد استفاده خاورشناسان بعدی بوده باشد، معمولاً نتایج به دست آمده، همان نتایج قبلی است؛ به عنوان مثال، گلدزیهر در مذاهب التفسیر الاسلامی، روشهای تفسیری را می‏شمارد، امّا بسیاری از تفاسیر موجود در دسته‏بندی او از روشهای تفسیری، مندرج نیست و این ناشی از ضعف و محدودیت منابع مورد مراجعه وی است. البته اینكه بعضی از نویسندگان این محدودیت منابع را نوعی تغافل و تجاهل وی بنا به اغراض خاص دانسته‏اند، از نظر نگارنده قطعی نیست(۸).
۲) انتخاب روایات ضعیف و منقطع از مصادر علوم قرآنی
گاه دیده‏می‏شود خاورشناسان در عرضه روایات به‏بعضی دیگر، تناقض و تعارض آنها را دریافته، به‏این ترتیب در مصداق آنها شك می‏نمایند و در این مورد به‏روایات منقطع اعتماد می‏كنند؛ مثلاً در قضیه جمع قرآن، كاتب ماده قرآن «ویلش» در دایرهٔ‏المعارف اسلامی می‏نویسد:
«حسب بعض الأحادیث المرویهٔ یكون عمر قد سأل عن آیهٔ من كتاب اللّه‏ فقیل له: كانت مع فلان فقتل یوم الیمامهٔ، فقال عمر: انا للّه‏، و أمر بالقرآن فجمع كان اول من جمعه فی المصحف» و از نظر او، این روایت را روایت كتاب المصاحف ابن ابی داوود نقض می‏كند.
ابن حجر این روایت را جدا ضعیف دانسته و عبارت «كان اول من جمعه» را به معنای «اول من اشر بجمعه» حمل كرده است(۹). همچنین با استناد به بعضی روایات ضعیف، گروهی از خاورشناسان نتیجه گرفته‏اند كه از قرآن چیزی افتاده است.
۳) به دست آوردن نصوص و شواهداز كتابهای ادبی و تاریخی
در برخی موارد اتفاق می‏افتد كه اگر خاورشناس نتواند برای تأیید رأی خود از منابع علوم قرآن چیزی به دست آورد، به كتابهای ادبی و تاریخی متوسل می‏شود؛ به عنوان نمونه، گلدزیهر به كتابهای مروج الذهب مسعودی، الأغانی اصفهانی، فهرست ابن ندیم، احیاء العلوم غزالی و ...، در بررسی علوم قرآن و تفسیر اعتماد كرده است(۱۰). و نیز بلاشر در كتاب در آستانه قرآن، در تعداد سوره‏های مكی و مدنی به بعضی حواشی الاتقان ارجاع می‏دهد و سپس می‏گوید: بر اساس روایاتی كه ابن ندیم (در الفهرست) آورده است عدد سوره‏های مكی ۲۸ و مدنی ۸۵ است و بنابراین، مجموع آنها ۱۱۳ سوره می‏باشد.در حالی كه با توجّه به اجماع مسلمانان بر ۱۱۴ بودن عدد سوره‏های قرآنی، نقل الفهرست را می‏توان ناشی از خطای نسخه و ضبط ۸۵ به جای ۸۶ دانست!
۴) اعتماد بر داستانهای ساختگی
در این زمینه به عنوان نمونه قصه غرانیق و سجود حضرت محمّد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله برای بتهای قریش را می‏توان ذكر كرد كه عقل و روایات صحیح تاریخی آن را رد می‏كنند و در رد آن كتابها نوشته شده است.
۵) توجّه نكردن (یا تجاهل) به تفاوت ارزشی میان مصادر
خاورشناسان گاه منابع دست دوم و غیر موثق را به كتابهای موثّق و مورد اعتماد ـ كه خودشان نیز می‏شناسند ـ مقدم می‏كنند؛ مثلاً بلاشر بارها در مورد جمع قرآن و غیر آن به كتاب نولدكه ارجاع می‏دهد(۱۱).
● خطای فهم
در فهم نصوص و برداشت از آنها، خاورشناسان گاه روشهایی به كار می‏برند كه به دستیابی به نتایج نادرست می‏انجامد.
۱) خطای در نقل و فهم كه به خطا و اشتباه در حكم منجر می‏شود
خاورشناسان گاهی در نقل از مصادر، چیزی را می‏اندازند، البته این امر تا زمانی كه به اشتباه در حكم استنتاج شده نینجامد، امری عادی است، امّا نتیجه‏گیری اشتباه از نقل ناقص، روشی نادرست است؛ مثلاً هنگام بررسی تاریخ جمع قرآن در زمان عثمان، اتفاق دارند كه این زمان، سال ۳۰ بوده است و این چیزی است كه برخی از كتب تاریخی ذكر كرده‏اند(۱۲)، امّا آنچه صحیح‏تر به نظر می‏رسد، آن است كه این زمان، سال ۲۵ بوده باشد. ابن حجر پس از انجام تحقیق دقیقی در این مسئله گفته است:«و كانت هذه القصهٔ (ای جمع القرآن) فی سنهٔ خمس و عشرین فی سنهٔ الثانیهٔ او الثالثهٔ من خلافهٔ عثمان.»(۱۳) این اندازه اختلاف طبیعی است، امّا مبنا قرار دادن این امر برای استنتاج بعدی غلط است.
او هنگامی كه افرادی را نام می‏برد كه در زمان عثمان عهده‏دار جمع قرآن بودند، اظهار می‏كند در این قضیه اضطراب شدیدی است، چون ابن ابی داوود ـ مثلاً ـ اسم ابیّ بن كعب را مقدم كرده، در حالی كه او دو سال قبل از سال ۳۰ مرده بود(۱۴). حكم به این اضطراب به دلیل آن است كه وی سال واقعه را قطعا سال سی‏ام پنداشته، در حالی كه اگر آن را سال ۲۵ در نظر می‏گرفت به هیچ وجه چنین حكمی نمی‏كرد. همچنین در مورد سعید بن عاص می‏گوید: او در سال سی‏ام والی كوفه بود و محال است كه دست‏اندر كار جمع قرآن بوده باشد(۱۵).۲) اعتماد بر تأویل ضعیف و توجّه نكردن به تمامی متن مورد استفاده
یكی از عناصر رایج در روش مفسران و نویسندگان مسلمان از دیرباز مقدم ساختن تتبع بر تحقیق است، به این صورت كه در هر مسئله ابتدا اقوال را نقل می‏كنند، آن‏گاه به تحقیق آنها پرداخته قول مختار را با ادله و شواهد تقویت كرده، سایر اقوال را مورد مناقشه قرار می‏دهند. بعضی از خاورشناسان ابتدا حكمی را در نظر می‏گیرند، آن‏گاه در منابع اسلامی به دنبال چیزی می‏گردند كه این حكم را تقویت كند؛ اگر چه این چیز قولی باشد كه صرفا نقل شده و از نظر صاحب كتاب مرجوح باشد؛ به عنوان نمونه، اعتقاد اكثر خاورشناسان بر این است كه رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ، امّی ـ به آن معنی كه مسلمانان معتقدند ـ نبوده است و معنای امّی بودن در قرآن، ناتوانی نسبت به قرائت و كتابت نیست، بلكه مراد از «امیّون» كسانی‏اند كه وحی و كتابی را تلقی نكرده و نپذیرفته‏اند. پس آنان نسبت به شرایع الهی نادانند (نه خواندن و نوشتن). بلاشر برای تقویت این رأی در كتاب خود، به طبری ارجاع می‏دهد و می‏نویسد: طبری در این باره روایات متعددی آورده است؛ از جمله این روایت كه از ابن عبّاس آورده، می‏گوید: «الامیون قوم لم یصدّقوا رسولاً ارسله اللّه‏ و لا كتابا انزله اللّه‏ فكتبوا كتابا بایدیهم ثم قالوا القوم سفلهٔ جهال (هذا من عند اللّه‏)».آن‏گاه می‏نویسد: خداوند خبر داده كه آنها می‏نویسند و به جهت جحودشان نسبت به كتاب آسمانی و پیامبران اُمّی خوانده شده‏اند.
این در حالی است كه طبری به دنبال این قول آورده است: «و هذا التأویل تأویل علی خلاف ما یعرف من كلام العرب المستفیض بینهم و ذلك ان الأمّی بین العرب هو الذی لا یكتب».آن‏گاه قول خود را با این حدیث تقویت می‏كند كه پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمود: «انّا أمهٔ أمیهٔ لا نكتب و لا نحسب». سپس می‏گوید: «پس در این صورت معنای امی در كلام عرب همان است كه گفتیم و اولی در تأویل آیه، آن است كه نخعی گفته است كه معنای «و منهم امّیون» این است: «و منهم من لا یحسن ان یكتب»(۱۶).
خوشبینانه آن است كه بگوییم اینان به دنباله كلام طبری توجّه نداشته‏اند، حتی در این صورت هم این خطای فاحشی در فهم از منابع است.
۳) اختراع علل برای احكام و قضایای اسلامی
دریافت حكمت و مصلحت احكام امری پیچیده است. از چیزهایی كه اصولیان مسلمان همواره بر آن پای فشرده‏اند این است كه: «ما را به فهم ملاكات (مصالح و مفاسد) احكام راهی نیست». به دست آوردن حتی بخشی از علت و فلسفه احكام ـ جدای از آن بخش كه در نصوص به آنها تصریح شده است ـ احاطه به منابع و بصیرت نسبت به مذاق شارع و روح شریعت و چهارچوب قانونگذاری شارع را می‏طلبد. حال اگر خاورشناسی كه یقیناً اكثر این تواناییها را فاقد است، بكوشد با معلومات ناقص خود، یا ظن و تخمین و تخیّل، حكمت یا علت حكمی را دریابد، احتمال خطا رفتنش زیاد است.
در كتاب دراسهٔ عن الاسلام فی افریقیهٔ السوداء، نوشته فلیپ فونداسی، تفسیر یكی از خاورشناسان در خصوص دیدگاه اسلام نسبت به مال ذكر شده است؛ تفسیری كه از تصور اسلام نسبت به مال بسیار دور است! در فهم آیه شریفه: «خُذْ مِنْ اموَالِهِم صَدَقَهٌٔ تُطَهِّرُهُم وَ تُزَكِّیهِم بِهَا»(۱۷) می‏گوید: «اموال مادی ـ در نظر اسلام ـ از اصل شیطانی و نجس است و استفاده از این اموال به شرطی بر مسلمان جایز است كه آن را با برگرداندن اموال به خدا پاك كند» و دیگران نیز بر این فهم اصرار ورزیده‏اند(۱۸).
بی‏گمان اسلام نسبت به مال چنین دیدگاهی ندارد، بلكه اموال پاك و پاكیزه بر مسلمانان مباح و استفاده از آنها جایز و یكی از ابزارهای نیل به كمالات است. مصالح فردی و اجتماعی انفاق و صدقه هم تا حدی معلوم است. ـ در منابع روایی ما هم ـ به فرض صحت، اگر مذمتی از مال آمده باشد، برای آن نیست كه از اصل شیطانی و نجس است، بلكه به جهت مشكلات نفسانی و روانی است كه بستگی و علاقه بیش از اندازه به مال، در انسان ایجاد می‏كند. بدین سان آشكار می‏شود كه امثال این‏گونه تعلیل و تفسیرها با دیدگاه واقعی اسلام بیگانه است.
۴) گزینش كردن نصوص و تفسیر دلخواه آنها
عهده‏داران ثبت و ضبط میراث هر مذهب و فرهنگی می‏كوشند تا با ضبط دقیق مطالب به ویژه در حوزه سیره و تاریخ، راه فهم و تحلیل درست آن را برای آیندگان بگشایند و اگر در نقل مثلاً یك واقعه تاریخی، حادثه پیشین حذف و آن‏گاه اتفاق پسین آورده شود، تحلیل پدیده و جهت‏گیری نسبت به آن كاملاً متفاوت خواهد بود. از اموری كه در مطالعات قرآنی و اسلامی خاورشناسان وجود دارد، نقل گزینشی و تفسیر دلخواه رخدادهاست كه كاروان مطالعات اسلامی را به بیراهه خواهد برد؛ مثلاً بروكلمان، به نقش یهود در فتنه احزاب در مدینه اشاره نمی‏كند و نیز متذكر این امر كه یهود بنی قریظه با پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله پیمان‏شكنی كردند نشده، تنها می‏گوید: «سپس مسلمانان به بنی قریظه كه رفتار آنها همواره غامض بود، هجوم بردند.»(۱۹)
۵) استنباط امر كلی از حوادث جزئی
این مسئله سبب اشتباهات بزرگی در داوریهای خاورشناسان نسبت به قرآن شده است؛ به عنوان مثال می‏دانیم در قرآن لغاتی وجود دارد كه ریشه غیر عربی دارند، مسلمانان خود به این امر واقف بوده و در كتب علوم قرآنی خود برای این امر جایی گشوده‏اند. امّا این هرگز به معنای غیر عربی بودن قرآن نیست، چه اینكه وجود كلمات و واژگان وارداتی از زبانهای بیگانه، در هر زبانی امری طبیعی و لازمه تعاملهای اجتماعی بشر است؛ امّا این امر باعث شده كه بعضی خاورشناسان معتقد باشند كه قرآن عربی نیست و ریشه‏اش زبانها و فرهنگهای بیگانه است. همین نتیجه‏گیری خلاف واقع سبب شده است كه منكر موضوعیت زبان عربی در متن قرآن شوند و به رها كردن زبان عربی قرآن و نوشتن آن به زبان لاتینی دعوت كنند، با این بهانه كه این برای اجنبی آسان‏تر از فراگیری آن به عربی است.(۲۰) در حالی كه ما می‏دانیم از نظر اسلام قرآن باید به زبان عربی باشد ـ كه البته برای اهداف خاصی ترجمه آن جایز و بلكه لازم است ـ امّا قرآن با حفظ عربیتش قرآن است و قرائت آن در نماز به عربی واجب است و ترجمه آن ـ به هر زبانی كه باشد ـ ترجمه قرآن است نه خود قرآن.
اصولاً در هر گونه فهم و استظهار از متون، توسعه و تعمیم، ضابطه می‏خواهد و قرآن از این قاعده مستثنی نیست در حالی كه خاورشناسان رعایت آن را نمی‏كنند، و كتابی كه خود آن را "عربی مبین" خوانده و پایه‏گذار قواعد نحوی و بلاغی عرب است غیر عربی خوانده‏اند!
۶) بزرگ و فربه كردن اشتباهات كوچك
این امر به طور كلی در مطالعات اسلامی و به ویژه در مطالعات قرآنی، سبب زشت شدن چهره اسلام می‏شود. وجود اشتباه و خطا در تاریخ مسلمانان مثلاً در جنگ و بروز فتنه میان آنان یا اختلاف نظر نسبت به موضوعی در خصوص قرآن، امری طبیعی و در هر فرهنگ و آیینی جاری است؛ امّا اگر این امر بزرگ‏نمایی شود، برای صاحبان آن ایده مخاطره‏آمیز خواهد بود؛ مانند اینكه این‏گونه القا شود كه مسلمانان در هیچ یك از امور مربوط به قرآن اتفاق نظر ندارند كه نمونه‏های این قبیل موضع‏گیریها در آثار خاورشناسان بسیار است.
● سخن پایانی
شبهه را به طور كلی می‏توان امری پسندیده و بایسته و ضامن پیشرفت كاروان علم و دانش و روند پیشرفت و پژوهش دانست. از امام صادق صلی‏الله‏علیه‏و‏آله سؤال نمودند، اگر در برخی مسائل برای ما شبهاتی ایجاد شود، چه باید كرد؟ ایشان می‏فرماید: «شبهه اگر در حد شبهه باشد، جایز است؛ امّا اگر این شبهه‏ها ما را به جهل رهنمون شوند اشكال دارد».
شبهات درباره قرآن كریم را از منظری دیگر می‏توان به دو دسته كلی كهن، مانند آنچه در آثار فخر رازی و عبد الجبار معتزلی دیده می‏شود و شبهات جدید، مثل تشكیك در وحیانی بودن تركیب لفظی قرآن و ... تقسیم كرد.زمینه‏های ایجاد شبهه نیز به دو گروه داخلی و خارجی تقسیم می‏شوند:
۱) زمینه‏های خارجی، مانند دیدگاههای مستشرقان كه قرآن را اساسا به عنوان وحی آسمانی باور ندارند و آن را برخاسته از هوش و نبوغ و روشن اندیشی و سایر ویژگیهای برجسته پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏دانند. لذا تضادهای خیالی قرآن با تاریخ یا علم را به دلیل اشتباه پیامبر می‏دانند، كه اگر وحی بودن آن را می‏پذیرفتند از اشتباه خالی می‏شمردند.
۲) زمینه‏های داخلی شبهات كه به دلیل همگام نبودن برداشتهای مفسران از قرآن، با روند پیشرفت علوم پدیده آمده است.
به طور كلی با این گونه شبهات به یكی از سه صورت زیر می‏توان برخورد كرد:
الف) برخورد تكفیرآمیز و مرتد پنداری؛
ب) مواجهه تحقیرآمیز؛
ج) برخورد متین و مبتنی بر استدلال در فضای آكنده از عطوفت و رأفت.
شیوه معمول اهل بیت علیهم‏السلام در احتجاجات خود با دیگران، همان روش سوم است. در این باره می‏توان به برخورد امام حسن عسكری علیه‏السلام با اسحاق كندی فیلسوف مشهور مسلمان اشاره كرد. او كه تفكرات الحادی داشت، شش ماه درس خود را تعطیل كرده بود تا تناقضات قرآن را گردآوری كند؛ امام توسط یكی از شاگردانش به او پیام داد كه: آن كه قرآن سخن اوست، اگر بگوید آنچه تو به عنوان اختلاف و تناقض می‏فهمی برداشت توست و من آن را قصد نكرده‏ام چه می‏كنی؟
كندی با شنیدن این سخن تكان‏دهنده همه كاغذهایی را كه در آن مدت گرد آورده بود به آتش كشید.به عنوان تأیید شیوه سوم، می‏توان به سخن یكی از قرآن‏پژوهان معاصر اشاره كرد:
«كسی كه سؤال دارد همانند فرد مریض است. آیا می‏توان به مردم گفت نباید مریض شوید. شبهه یكی از دردها و علتهاست، طبیب نباید فرد را به دلیل ابتلا به مرض شماتت كند، بلكه باید به دنبال درمان او باشد. به همین دلیل كسی را كه شبهه دارد نباید معاند پنداشت.»(۲۱)
روشن است اگر كسی كه در فضای آزاد و بدون وابستگی به آیینی می‏اندیشد، با بسیاری از ابهامات مواجه شود و بر مسائل زیادی خرده گیرد و حتی اگر در انتخاب و استفاده از منابع و اطلاعات به خطا نرفته باشد، در دریافت و تلفیق و استنباط و استنتاج، به نتایجی مطابق آنچه شخصِ ملتزم و معتقد به آنها می‏رسد، دست نیابد، چنان كه اگر ما نیز به مطالعه فرهنگها و آیینهای دیگر بپردازیم، همین گونه خواهد شد.
همان گونه كه پیشتر اشاره شد، نویسندگان مسلمان اگر چه غالبا از پدیده خاورشناسی تلقی بدبینانه داشته‏اند، امّا بعضی در فضای بدون تعصب با بذل حوصله و دقت، به بررسی و پاسخگویی به این شبهات پرداخته‏اند. با نگاهی اجمالی به برخی شیوه‏های مطالعات قرآنی خاورپژوهان، پژوهشی كه بایسته انجام است، بررسی شیوه‏های پاسخگویی به این مسائل از سوی قرآن‏پژوهان مسلمان ـ به ویژه كسانی كه به‏طور تخصصی به حل شبهات پیرامون قرآن پرداخته‏اند ـ می‏باشد كه البته طبیعتا در فرآیند بررسی تخصصی و جزئی شبهات، ناهنجاریهای شیوه مطالعات قرآنی ـ كه به تولید شبهه می‏انجامد ـ بیشتر آشكار خواهد شد.

وبگردی
کشتی قرآن مطلا و واقعیت جامعه
کشتی قرآن مطلا و واقعیت جامعه - خبر «قرآن مطلا» در روزهای اخیر احساسات بسیاری را جریحه­ دار کرده است. اگربه جامعه و واقعیت ­های آن سری بزنیم چه می توانیم بگوییم؟ گیریم که قران مطلا کار درستی است. آیا با توجه به وجود فقط 100 خانوادۀ زیر فقر در جامعه، باز هم باید برخلاف سیره رسول خدا و امیرمومنان(علیهما السلام) آنان را نادیده گرفت و به کاری ازین دست پرداخت؟ در آن صورت، آیا قرآن مطلا با سیره و سنت رسول...
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس - 38 شرکت که جزء بزرگترین کارتل های اقتصادی کشور هستند، متعلق به آستان قدس است. بنابراین آستان قدس کنونی، آستان قدسی نیست که حضرت امام در نامه خود از آن سخن گفته‌اند.
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها - به‌جز وزارت ارشاد، هیچ‌یک از این 40 ارگان و نهاد در قبال میلیاردها تومان بودجه‌هایی که دریافت می‌دارند پاسخگو نبوده نیستند.
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار - ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی»
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی» - علی ربیعی وزیر کار، رفاه و امور اجتماعی در گفت‌وگوی تلفنی با خانواده یکی از خدمه نفتکش «سانچی» اظهار همدردی کرد.
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی - توقف عملیات خنک سازی و مهار آتش در شب گذشته، موجب رسیدن آتش به مخازن سمت چپ کشتی و انفجارهای شدید صبح امروز شد که در نهایت پس از چند ساعت به غرق شدن کامل نفتکش ایرانی انجامید.
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت - رسانه های مطرح یونانی با انتشار تصاویری از رابطه عاطفی ملی پوش ایرانی باشگاه المپیاکوس با یک میلیاردر یونانی - آمریکایی پرده برداشتند و مدعی شدند این دو تصمیم خود را برای ازدواج قطعی کرده اند.
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟ - بخشی از تکثر مسئولیت های بعضی چهره‌های سیاسی به بی‌اعتمادی نظام به افراد کارآمد برمی‌گردد و علت دیگر این موضوع، اعتماد غیرمعقول به این افراد است. با این حال این افراد هرچقدر هم که توانمند باشند، از نظر روان شناسی و انسان شناسی در بخشی از مسئولیت های خود ناموفقند.
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود!
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود! - فیلم - حسین عطایی ۱۰ سال دارد و در حوزه طراحی مفهومی خودرو فعالیت می کند. او ۶ اختراع ثبت شده دارد، مدرسه نمی رود و از دو شرکت تسلا و ولوو دعوت به همکاری شده است. او مشاور رییس سازمان برنامه و بودجه است. گفتگوی رضا رشیدپور با نابغه ١٠ساله طراحی خودرو را اینجا ببینید.
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت !
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت ! - تست برخورد جلوی خودرو با سرعت 50 کیلومتر در ساعت برای سمند TU5 ، توسط یکی از سازمانهای معتبر ارزیابی خودرو در انگلستان صورت گرفت.
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه - این فیلم حواشی زیادی را در فضای مجازی به همراه داشته است.
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم - اولین قسمت از برنامه هاردتاک کاکتوس را با صحبت های جذاب نیوشا ضیغمی در مورد خانواده و همسرش ، ماجرای صحبت های جنجالی یک هواپیما ، 8 سال احمدی نژاد و ...
    پربازدیدها