جمعه ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Friday, 27 April, 2018

پیشینه علوم قرآنی


پیشینه علوم قرآنی
بحث درباره قرآن و شناخت مسایل مختلف آن،از همان دوران نخست مطرح‏بوده و هم واره در طول تاریخ،بزرگان و دانش پژوهان در این زمینه به بحث وگفت و گو نشسته و آثار نفیس و گران‏بهایی از خود به یادگار گذارده‏اند و این‏مطالعات پیوسته ادامه دارد.
بر پایه مدارك موجود،اولین كسی كه درباره قرآن به بحث نشست و گفت و گو راآغاز نمود،یحیی بن یعمر شاگرد برومند ابو الاسود دؤلی(متوفای ۸۹)بود.نام برده‏كتابی در فن قرائت قرآن،در روستای واسط،نگاشت كه شامل انواع قرائت‏های‏مختلف آن دوره می‏باشد.سپس حسن بصری(متوفای ۱۱۰)كتابی در عدد آیات‏قرآن نوشت.نویسندگان و آثار دیگر موجود در این زمینه به ترتیب ظهور،عبارتند از: عبد الله بن عامر یحصبی(متوفای ۱۱۸)رساله‏ای در اختلاف مصاحف عثمانی ونیز رساله دیگری در وقف و وصل در قرآن نوشته است و شیبهٔ بن نصاح مدنی(متوفای ۱۳۰)كتاب‏«الوقوف‏»را نگاشت.آبان بن تغلب(متوفای ۱۴۱)نخستین‏كسی است كه پس از یحیی بن یعمر در فن قرائات كتاب نوشت.محمد بن سائب‏كلبی(متوفای ۱۴۶)اول كسی است كه در«احكام القرآن‏»كتاب نوشت.مقاتل بن‏سلیمان(متوفای ۱۵۰)نخستین نویسنده‏ای است كه درباره‏«آیات متشابهات‏»
یحیی بن زیاد فراء(متوفای ۲۰۷)كتاب‏«معانی القرآن‏»را در سه مجلد نوشت.
این نویسنده هم چنین كتاب‏«اختلاف اهل كوفه و بصره و شام در مصاحف‏»و كتاب‏«جمع و تثنیه در قرآن‏»را به تحریر در آورد. محمد بن عمر واقدی(متوفای ۲۰۷)
كتاب‏«رغیب‏»در علوم قرآنی و«غلط رجال‏»را نوشت.ابو عبیده معمر بن المثنی(متوفای ۲۰۹)كتاب‏«اعجاز القرآن‏»در دو جزء و«معانی القرآن‏»را نوشت.او اول‏كسی است كه در اعجاز قرآن كتاب نوشته است.ابو عبید قاسم بن سلام(متوفای ۲۲۴)كتاب‏های فراوانی در علوم قرآنی نوشته و او اول كسی است كه دراین زمینه به طور گسترده كتاب نوشته است.از جمله كتب او«فضائل القرآن‏»،«المقصور و الممدود»در فن قرائات،«غریب القرآن‏»،«ناسخ و منسوخ‏»و«اعجازالقرآن‏»و...،را می‏توان نام برد.علی بن مدینی(متوفای ۲۳۴)در«اسباب نزول‏»
كتاب نوشت.احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی(متوفای حدود ۲۵۰)كتاب‏«ناسخ و منسوخ‏»را نوشت.ابو زرعه عراقی(متوفای ۲۶۴)هزار بیت(الفیه)در«غریب الفاظ قرآنی‏»سرود.ابو عبد الله احمد بن محمد بن سیار(متوفای ۲۶۸)
«ثواب القرآن‏»و«كتاب القرائهٔ‏»را تالیف كرد.ابو محمد عبد الله بن مسلم(ابن قتیبهٔ)
(متوفای ۲۷۶)كتاب‏های:«تاویل مشكل القرآن‏»و«تفسیر غریب القرآن‏»و«اعراب‏القرآن‏»و«قرائات‏»را نوشت.ابو العباس محمد بن یزید مبرد نحوی(متوفای ۲۸۶)
كتاب‏«اعراب القرآن‏»را نوشت.ابو عبد الله محمد بن ایوب بن ضریس(متوفای ۲۹۴)كتابی در آن چه در مكه و مدینه نازل شده و نیز كتاب‏«فضائل القرآن‏» را نوشت.ابو القاسم سعد بن عبد الله اشعری قمی(متوفای ۲۹۹)رساله‏ای در انواع‏آیات قرآن نوشت.
محمد بن زید واسطی متكلم امامی(متوفای ۳۰۷)كتابی در«اعجاز قرآن‏»
نوشت و آن را در نظم و تالیف آن دانست.محمد بن خلف بن مرزبان(متوفای ۳۰۹)
كتاب‏«الحاوی‏»در علوم قرآنی در(۲۷)جزء نوشت.ابو محمد حسن بن موسی‏نوبختی(متوفای ۳۱۰)كتاب‏«التنزیه و ذكر متشابهات القرآن‏»را نوشت.ابو بكر بن‏ابی داوود عبد الله بن سلیمان سجستانی(متوفای ۳۱۶)كتاب معروف‏«المصاحف‏»
و«الناسخ و المنسوخ‏»و رساله‏ای در«قرائات‏»نوشت.ابن درید ابو بكر محمد بن‏الحسن ازدی(متوفای ۳۲۱)كتابی در«غریب القرآن‏»نوشت.ابن مجاهد ابو بكراحمد بن موسی(متوفای ۳۲۴)كتاب‏«السبعهٔ فی القراءات‏»را نگاشت.ابو البركات‏عبد الرحمان انباری(متوفای ۳۲۸)«البیان فی اعراب القرآن‏»و«عجائب علوم‏القرآن‏»را به نگارش در آورد.ثقهٔ الاسلام محمد بن یعقوب كلینی(متوفای ۳۲۹)
كتاب‏«فضائل القرآن‏»را تالیف كرد.ابو بكر محمد بن عزیز سجستانی(متوفای ۳۳۰)كتاب معروف‏«غریب القرآن‏»را نگاشت.ابو جعفر احمد بن محمدنحاس(متوفای ۳۳۸)كتب‏«اعراب القرآن‏»،«الناسخ و المنسوخ‏»و«معانی القرآن‏»
را تحریر نمود.ابو محمد قصاب محمد بن علی كرخی(متوفای حدود ۳۶۰)كتاب‏«نكت القرآن‏»را تقریر كرد.ابو بكر احمد بن علی رازی جصاص(متوفای ۳۷۰)
كتاب‏«احكام القرآن‏»را در سه جلد بزرگ تالیف كرد.ابو علی فارسی(متوفای ۳۷۷)
كتاب‏«الحجهٔ فی القراءات‏»را نگاشت.ابو الحسن عباد بن عباس(متوفای ۳۸۵)دراحكام القرآن كتابی نوشت.ابو الحسن علی بن عیسی رمانی(متوفای ۳۸۶)كتاب‏«النكت فی اعجاز القرآن‏»را نگاشت.محمد بن علی ادفوئی(متوفای ۳۸۸)كتاب‏«الاستغناء»در علوم قرآنی را در ۲۰ مجلد نوشت.ابو سلیمان حمد بن محمد بستی‏خطابی(متوفای ۳۸۸)كتاب‏«بیان اعجاز القرآن‏»را تالیف كرد.
ابو بكر محمد بن طیب باقلانی(متوفای ۴۰۳)كتاب‏«اعجاز القرآن‏»را تقریرنمود.ابو الحسن محمد بن الحسین شریف رضی(متوفای ۴۰۴)«تلخیص البیان‏»در مجازات قرآن و«حقائق التاویل‏»در متشابه قرآن را تصنیف كرد.ابو زرعه‏عبد الرحمان بن محمد(متوفای حدود ۴۱۰)كتاب‏«حجهٔ القرائات‏»را به رشته‏تحریر در آورد.هبهٔ الله،ابن سلامهٔ(متوفای ۴۱۰)كتاب‏«الناسخ و المنسوخ‏»رانوشت.ابو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان(شیخ مفید)(متوفای ۴۱۳)«اعجازالقرآن‏»و«البیان‏»را در انواع علوم قرآنی نگاشته است.ابو الحسن عماد الدین قاضی‏عبد الجبار(متوفای ۴۱۵)«متشابه القرآن‏»و«تنزیه القرآن عن المطاعن‏»را به تحریردر آورده است.ابو القاسم حسین بن علی مغربی(متوفای ۴۱۸)«خصائص القرآن‏»راتالیف كرد.ابو الحسن علی بن ابراهیم حوفی(متوفای ۴۳۰) «البرهان فی علوم‏القرآن‏»را نوشت.ابو محمد مكی بن ابی طالب(متوفای ۴۳۷)«الكشف عن وجوه‏القراءات السبع‏»را در دو جزء بزرگ تالیف كرد.ابو عمرو دانی(متوفای ۴۴۴)
«التیسیر»در قرائات سبع و«المحكم‏»در نقطه گذاری مصحف و«المقنع‏»را در رسم‏الخط مصحف تقریر نمود.ابو محمد علی بن احمد بن حزم ظاهری(متوفای ۴۵۶)
«الناسخ و المنسوخ‏»را نوشت.ابو الحسن علی بن احمد واحدی نیشابوری(متوفای ۴۶۸)«اسباب النزول‏»و«فضائل القرآن‏»را تالیف كرد.ابو بكر عبد القاهرجرجانی(متوفای ۴۷۱)«الرسالهٔ الشافیه‏»در اعجاز قرآن و«دلایل الاعجاز»را تقریرنمود.
ابو القاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی(متوفای ۵۰۲)«المفردات‏»در الفاظ‏غریبه قرآن را به تحریر در آورد.ابو بكر محمد بن عبد الله،ابن عربی(متوفای ۵۴۳)
«احكام القرآن‏»را در چهار مجلد نوشت.محمد بن حمزهٔ بن نصر كرمانی(متوفای حدود ۵۵۰)«اسرار التكرار فی القرآن‏»را تالیف كرد. ابو جعفر محمد بن‏علی بن شهر آشوب(متوفای ۵۸۸)«متشابهات القرآن و مختلفه‏»را تقریر نمود.ابو محمد قاسم بن فیره شاطبی(متوفای ۵۹۰)«حرز الامانی‏»قصیده معروف درقرائات سبع را انشاء نمود.ابو الفرج عبد الرحمان بن علی بن جوزی(متوفای ۵۹۷)
«فون الافنان فی عجائب علوم القرآن‏»و«المجتبی فی علوم القرآن‏»را تالیف كرد.
ابو البقاء عبد الله بن الحسین عكبری(متوفای ۶۱۶)«املاء ما من به الرحمان‏»دراعراب قرآن را نوشت.علی بن محمد سخاوی(متوفای ۶۴۳)«جمال القراء و كمال الاقراء»در قرائات سبع را تالیف كرد.ابو القاسم محمد بن عبد الله(متوفای حدود ۶۵۰) رساله‏ای در لغات قبائل عرب كه در قرآن آمده نوشت.ابن‏ابی الاصبع عبد العظیم بن عبد الواحد(متوفای ۶۵۴)«بدیع القرآن‏»را به رشته‏تحریر در آورد.ابو محمد عبد العزیز بن عبد السلام(متوفای ۶۶۰)«مجاز القرآن‏»راتقریر نمود.ابو شامه شمس الدین عبد الرحمان بن اسماعیل(متوفای ۶۶۵)
«المرشد الوجیز»را در علوم قرآنی تالیف كرد.محمد بن ابی بكر رازی(متوفای ۶۶۶)«اسئلهٔ القرآن المجید و اجوبتها»را نوشت.
در قرن هشتم جامع‏ترین كتاب در علوم قرآنی نوشته شد.این مهم بر دست‏توانای امام بدر الدین محمد بن عبد الله زركشی(متوفای ۷۹۴)انجام گرفت.كتاب او«البرهان فی علوم القرآن‏»نام دارد كه در چهل و هفت فن از فنون علوم قرآنی بحث‏كرده و در این باب استقصاء كامل نموده است.و نیز بدر الدین محمد بن ابراهیم بن‏جماعه(متوفای ۷۳۳)«كشف المعانی‏»در متشابهات قرآن را تالیف كرد.كمال‏الدین عبد الرحمان بن محمد حلی معروف به ابن العتائقی(متوفای ۷۷۰)«الناسخ‏و المنسوخ‏»را نوشت.
جلال الدین بلقینی شیخ و استاد جلال الدین سیوطی(متوفای ۸۲۴)«مواقع‏العلوم فی مواقع النجوم‏»را در انواع پنجاه‏گانه علوم قرآنی نوشت،كه ابتداجلال الدین سیوطی كتاب معروف خود را بر آن پایه گذاری نمود.سپس بر كتاب‏برهان زركشی دست‏یافت و آن را محور قرار داد.
در قرن نهم معروف‏ترین و جامع‏ترین كتاب در علوم قرآنی كتاب‏«الاتقان‏»فی‏علوم القرآن،بر دست‏برومند جلال الدین سیوطی(متوفای ۹۱۱)نوشته شد.البته‏این كتاب را باید از شاه كارهای قرن نهم به حساب آورد،زیرا فراغت از آن درسال(۸۷۲)بوده است.هم چنین وی كتاب معروف‏«معترك الاقران‏»را در اعجازقرآن در سه مجلد بزرگ نوشته است.در همین قرن ابو الخیر شمس الدین محمد بن‏محمد بن جزری(متوفای ۸۳۳)كتاب‏«النشر فی القراءات العشر»و كتاب‏«غایهٔ النهایهٔ‏»در طبقات قراء و كتاب‏«فضائل القرآن‏»را نوشت.
قاضی زكریا بن محمد انصاری(متوفای ۹۲۶)«فتح الرحمان‏»در رفع و دفع اشكالات و ابهامات قرآن را تحریر نمود.ابو عبد الله محمد بن احمد مكی(متوفای ۹۳۰)«الاحسان‏»را در علوم قرآنی نوشت.محمد بن یحیی حلبی(متوفای ۹۶۳)«القول المذهب‏»را در كلمات رومی معرب در قرآن تقریر كرد كه ازكتاب‏«المهذب‏»سیوطی گرفته شده است.
اضافه بر موارد فوق،كسانی كه در مقدمه تفسیر خود به مباحث علوم قرآنی‏پرداخته‏اند بسیارند،از جمله:
مقدمه جامع التفاسیر راغب اصفهانی كه شیواترین مباحث علوم قرآنی را دارااست.و مقدمتان فی علوم القرآن،كه مقدمهٔ كتاب‏«المبانی‏»و مقدمه كتاب تفسیرابن عطیه كه به نام‏«المحرر الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز»نوشته است،دو مقدمه‏بسیار نفیس در شؤون قرآن مجید است.مقدمه تفسیر قرطبی و تفسیر ابن كثیر وتفسیر طبری از مهم‏ترین مقدمه‏ها در این زمینه است. مقدمه تفسیر«آلاء الرحمان‏»
شیخ محمد جواد بلاغی،از جامع‏ترین مباحث علوم قرآنی برخوردار است.
«البیان‏»حضرت استاد آیت الله خویی،كه مقدمه‏ای بر تفسیر است و جامع‏ترین وكامل‏ترین مباحث مهم علوم قرآنی را شامل می‏شود.مقدمه تفسیر صافی فیض‏كاشانی و مقدمه تفسیر برهان نیز از مهم‏ترین مباحث در جنبه‏های نقلی علوم قرآنی‏می‏باشد. مقدمه مجمع البیان علامه طبرسی از متقن‏ترین مباحث علوم قرآنی‏برخوردار است.
از قرن یازدهم به این طرف،كتب فراوانی در تفسیر علوم قرآنی نگاشته شده كه‏ذكر آن‏ها موجب تطویل است.برای نمونه نام تعدادی از آن‏ها را در مقدمه‏«التمهید»آورده‏ایم كه می‏توان رجوع نمود.
از میان آثار موجود مهم‏ترین كتاب‏ها در زمینه علوم قرآنی اساسا دو كتاب‏البرهان و الاتقان می‏باشند.
البهان فی علوم القرآن،تالیف امام بدر الدین محمد بن عبد الله بن بهادر زركشی‏است.ایشان از برجسته‏ترین علما و دانش‏مندان قرن هشتم می‏باشد.ولادت او درقاهره مصر به سال ۷۴۵ بوده است.وی در همان دیار بزرگ شده و در رشته‏های‏مختلف علوم اسلامی به سر حد استادی رسیده است.وی طبق مذهب شافعی تدریس فقه می‏كرده و فتوی می‏داده است.او در سال ۷۹۴ بدرود حیات گفت.
كتاب وی‏«البرهان‏»زبده‏ترین كتاب در مباحث علوم قرآنی است.این كتاب شمول‏و گستردگی را با ایجاز و ایفاء در عبارت به هم آمیخته است.نام برده مباحث علوم‏قرآنی را تا ۴۷ نوع پیش برده و درباره هر یك آن چه لازم بوده گرد آورده است،درعین حال كه گوی سبقت از سابقین خود ربوده،برای لا حقین الگوی گران‏بهایی‏به جای گذاشته است.
دومین كتاب،«الاتقان‏»فی علوم القرآن،تالیف جلال الدین عبد الرحمان سیوطی‏است.ولادت او در اسیوط مصر به سال ۸۴۹ می‏باشد(متوفای ۹۱۱ در قاهره).اودر تمامی علوم حدیث و تفسیر و دیگر علوم اسلامی ید طولایی دارد و تالیفات‏گران‏بهایی از خود باقی گذارده است.او ابتدا كتاب استاد خود جلال الدین بلقینی(متوفای ۸۲۴)،«مواقع العلوم..»را محور قرار داده،تحریر و تهذیب نمود و بر اوافزود و به نام‏«التحبیر فی علوم التفسیر»تالیف نمود.وی در این كتاب بالغ بر ۲۰۲نوع از مباحث علوم قرآنی گرد آورد. سپس بر كتاب استاد استاد خود«البرهان‏»
تالیف زركشی دست‏یافت و آن را بهتر پسند كرد و بنای كتاب خود را بر آن نهاد.آن راتنقیح و تحریر نمود و مطالب بسیاری بر آن اضافه نمود و تا ۸۰ نوع از عناوین علوم‏اسلامی را در آن فراهم كرد.امروزه این منابع از گسترده‏ترین و جامع‏ترین علوم‏قرآنی است كه در اختیار محققین و پژوهش گران قرار دارد.
كتاب‏«مناهل العرفان‏»فی علوم القرآن،نوشته محمد عبد العظیم زرقانی،موسع‏ترین كتاب در علوم قرآنی در عصر اخیر است و مجلس اعلای از هر مصر این‏كتاب را برای تدریس در دانش‏گاه‏های از هر مقرر نموده است.مقدمه تفسیر«آلاء الرحمان‏»تالیف علامه بزرگ محمد جواد بلاغی(متوفای ۱۳۵۲)كه‏تحقیقی‏ترین نوشته‏ها در مهم‏ترین مسایل علوم قرآنی را شامل می‏گردد و به جهت‏اهمیت آن،مستقلا در مقدمه تفسیر مختصر شبر در مصر(قاهره)به چاپ‏رسیده است.این اثر بیش‏تر به دفع شبهات و به دفاع از مقام منیع قرآن‏پرداخته است.در مقدمه تفسیر صافی دوازده فصل به عنوان ۱۲ مقدمه در انواع‏مباحث علوم قرآنی سخن رانده شده است.مقدمه تفسیر«مرآت الانوار»كه به طور تفصیل از نظر حدیثی به مقدماتی پرداخته و با عنوان مقدمه تفسیر البرهان سیدهاشم بحرانی به چاپ رسیده است.مقدمه مذكور تالیف ابو الحسن عاملی اصفهانی(متوفای ۱۱۳۸)از شاگردان مرحوم مجلسی است.البیان فی تفسیر القرآن،نوشته‏استاد علامه سید ابو القاسم خویی رحمه الله تعالی مقدمه لطیف و جامعی است دربرخی مباحث علوم قرآنی و از تحقیقات عالیه در این زمینه برخوردار است.
مباحث فی علوم القرآن نوشته دكتر صبحی صالح،استاد علوم اسلامی در دانش‏گاه‏لبنان شامل برخی از مباحث علوم قرآنی به صورت فشرده است.


منبع : شبکه قرآن

مطالب مرتبط

گفت و گوی قرآنی بستری برای پویش اجتماعی

گفت و گوی قرآنی بستری برای پویش اجتماعی
● نگاهی به جایگاه و آداب گفت و گو در قرآن
انسانها فطرتاً اهل گفت و گو هستند. تاریخ شاید هیچ خصلتی را همپای رخ دادن جدال و گفت و گو میان انسانها از دورترین افقهای ممكن برای ما نقل نمی كند. البته، نباید پنداشت كه همیشه و در هر موقعیت، مجالی برای گفت و گویی اساسی در اختیار همگان بوده است، اما واقعیتی كه از پذیرش آن نمی توان سر باز زد آن است كه رد پای جدال و گفت و گو در تاریخ به چشم می خورد.
امروزه نیز انسان متأثر از فضای فرهنگی مستعدتری كه پیش روی خود یافته، به صورت گسترده تری به گفت و گو روی آورده است.
باید دید قرآن - كه به عمیق ترین لایه های فطرت انسانی و اثرگذارترین ویژگیهای زندگی بشر توجه نشان داده - با مسأله گفت و گو چگونه برخورد نموده و جایگاهی كه برای آن ترسیم و تعریف نموده، كدام است؟
نوشتار حاضر به این مهم پرداخته و مطالبی را در دو محور سامان داده است:
▪ جایگاه گفت و گو در قرآن
نگاهی به مجموعه نسبتاً گسترده گفت و گو در قرآن، نشان می دهد این مقوله در كتاب آسمانی مسلمانان نقشی فراتر از یك وضعیت موردی و محدود به شرایط خاص را ایفا می كند.
از نظر قرآن، گفت و گو بستری برای مناسبات انسانی و زمینه ای پرظرفیت برای معنویت است. قرآن گفت و گو را زمینه ای مشترك و همیشگی برای تكاپوها و پویشهای اجتماعی دانسته و آن را بستری فراگیر و اجتناب ناپذیر برای روابط و مناسبات اجتماعی تعریف می كند. به تعبیر دیگر، گفت و گو در قرآن از حد و مرز وضعیتی مطلوب و مورد درخواست تا سطح توصیف یك خصلت جدایی ناپذیر زندگی جمعی پیش رفته است. در واقع، قرآن در نگاه انسان شناسانه خود آدمی را موجودی «گفت و گو محور» معرفی می كند. از سوی دیگر، به وضوح میان سرنوشت معنوی انسان و گفت و گو پیوندی نزدیك و استوار برقرار می سازد.
بخشی از آیاتی كه از مجموع آنها می توان جایگاه انسانی و معنوی گفت و گو را دریافت، عبارت است از:
۱) روزی را كه هر كسی می آید در حالی كه از خود دفاع می كند، و هر كس هر چه كرده است به طور كامل به او داده می شود و بر آنان ستم نمی رود. (نحل، آیه ۱۱۱)
قرآن علاقه مندی و كوشش برای گفت و گو را از جمله خصلتهای بنیادین و ذاتی انسان می داند؛ خصلتی كه در سخت ترین و نفس گیرترین شرایط نیز در انسان وجود دارد. براساس این آیه، از جمله ویژگیهای انسان در قیامت آن است كه به مجادله می پردازد.
بدین سان، انسان حتی در قیامت به جدال روی می آورد. در قیامت خصلتهای عرضی انسان رنگ می بازند و چیزی از عوارض دنیایی و ویژگیهای این جهانی به آن جا كشیده نمی شود.
۲) به راستی در این قرآن برای مردم از هرگونه مثلی آوردیم، و انسان از هر چیزی جدال پیشه تر است. (كهف، ۵۴)
براساس این آیه، فطرت انسان برپایه جدل شكل گرفته است. جدل بخشی از وضعیتی فطری است كه به اقتضای آن در قبال حوادث و اوضاع به جستجو می پردازد. به تعبیر دیگر، انسان به اقتضای طبیعت خود می كوشد تا جریان حوادث را پیگیری و پیش بینی نماید و آنها را مطابق با تجارب، تصورات و علایق خود دوباره تصویر كند.
۳) و كسانی كه از پرستش طاغوت دوری می كنند و به سوی خدا باز می گردند، مژده برای آنان خواهد بود. پس به بندگانم مژده ده (زمر، آیه ۱۷).
برپایه این آیه، می توان جایگاه گفتگو را با ذكر نكاتی چند آشكار كرد:
در این آیه، سه عنصر «قول»، «استماع قول» و «اتباع قول احسن» مطرح شده است. بدین ترتیب، براساس این آیه باید سه مرحله شكل گیرد:
الف) شكل گیری فضای ارایه و تبادل سخن
ب) استماع سخن و آشنایی با نكته ها و گفته های احسن
ج) اتباع سخن
هر جا خداوند در بیان رابطه خود و انسان واژه «عبادی» و یا مثابه آن را به كار گرفته، پرمایه ترین و اصیل ترین اندیشه را ارایه داده است. با ملاك قرار دادن این قالب بیانی (ایجاد نسبت به صورت ویژه میان خدا و بندگان) به عنوان قالبی ممتاز و حاكی از پرمایگی و اصالت یك اندیشه و موقعیت، می توان به بلند مرتبگی جایگاه گفتگو پی برد، زیرا همین قالب بیانی در ارتباط با گفتگو (بشارت بده به بندگان من) به كار گرفته شده است.
از آن جا كه قرآن به اصیل ترین، واقعی ترین و مهمترین نعمت و موقعیت بشارت می دهد، به كارگیری واژه «بشر» درباره استماع و پیروی از بهترین سخن، از رفیع بودن سطح گفت و گو و برخورداری آن از جایگاهی ممتاز در زندگی معنوی و مادی انسان حكایت دارد.
▪ آیاتی كه گفت و گوها را روایت كرده اند
این كتاب ما را با مجموعه متنوعی از نمودهای گفت و گو رو به رو می سازد. این نمودها در رایج ترین شكل خود گفتگوهایی هستند كه میان پیامبران و مردم رخ داده و قرآن نیز به مثابه حادثه ای تاریخی به یادآوری آنها می پردازد.
در كنار این دسته از گفت و گو، قرآن نمودهای دیگری از گفت و گو را در خود دارد، گفت و گوی پیامبران با یكدیگر، گفت و گوی بنده با خدا در روز محشر، گفت و گوی خدا با پیامبران و گفت و گوهای مردم با یكدیگر.
با این توصیف در این جا به محورهای زیر می پردازیم:
۱) حجم «روایتگری گفتگو» در قرآن
این حجم را می توان بدین صورت بیان نمود:
الف) ذكر ۵۲۷ مرتبه كلمه «قال» در قرآن
ب) حوار خواه در قالب باب مفاعله و یا در قالب باب تفاعل سه جا در قرآن كریم آمده است: سوره مجادله، آیه ۱، سوره كهف، آیات ۳۴ و ۳۷.
ج) در قرآن كریم ۲۹ مورد ماده جدال وارد شده كه در بسیاری از موارد متضمن روایتگری یك گفت و گوست.
۲) شیوه «روایتگری گفت و گو» در قرآن
شیوه قرآن در روایتگری گفت و گو را می توان بدین صورت بیان نمود:
الف) طرح گفته ها و نكته های هر یك از طرفین گفت و گو با حوصله بسیار.
ب) قرآن تا آن میزان به گفت و گو محوریت می دهد كه به هنگام درماندن یك سوی گفت و گو از پاسخ و در پیش گرفتن شیوه هایی همچون اهانت یا ایذاء و... رویكرد تازه ای را در قالب یك پاسخ در زنجیره گفت و شنود آنها ارایه می كند.
قرآن این شیوه را در چند مورد به كار می گیرد:
▪ قرآن وضعیت قوم لوط را باز می گوید كه از پاسخ دهی منطقی در گفت و گو با او درمانده بودند:
«پس نبود پاسخ قوم او، مگر آنكه گفتند: بیرون نمایید آل لوط را از قریه خود» (نمل، آیه ۵۶)
▪ قرآن همچنین درماندن قوم ابراهیم را از پاسخ منطقی به او، چنین حكایت می كند: «پس نبود جواب قوم او مگر، آنكه گفتند: بكشید او را، یا بسوزانیدش...» (عنكبوت، آیه ۳۴)
طبرسی می گوید: در این تعبیر، نسبت سفاهت دادن به آنها نهفته است؛ چه آنكه به هنگام قطع شدن و به بن بست رسیدن دلیل، گفتند: با او محاجه نكنید، بلكه او را بكشید یا او را بسوزانید تا از او خلاص گردید.
▪ گفت و گو محوری در دعوت
از جمله نشانه های اهمیت گفت و گو آن است كه قرآن فضایی را كه دعوت پیامبران در آن شكل می گرفته، فضایی یك سویه نمی خواند بلكه خداوند از پیامبران می خواسته تا اولین گامهای خود را با گفت و گو آغاز كنند:
«پس با او سخنی نرم بگویید، شاید هشیار شود و یا بترسد.» (طه، آیه ۴۴)
▪ آداب گفت و گو در قرآن
گفت و گو براساس قرآن دارای آدابی است:
۱) گوش دادن به مدعیات مخاطب و دقت در آن: گفت و گو كننده باید ادعاهای مخاطب خویش را در مناظره با دقتی تمام فرایابد.
البته، به همان اندازه كه گوش دادن به سخنان طرف مناظره ضروری است، بیان نقدی موشكافانه و عالمانه در مقابل نارساییها یا ناكامیهای معنایی سخنان او نیز ضروری است.
۲) حكمفرمایی كردن فضایی علمی بر بحث و پرهیز از احساسی بودن: دو سوی بحث باید بكوشند فضایی علمی و نه احساسی را بر پرسشها و پاسخهای خویش حكمفرما سازند.
به این آیات بنگرید:
«بگو اگر راست می گویید، دلیل خود را بیاورید.» (بقره، ۱۱۱)
«كسانی كه در آیات خدا - بدون آن كه حجتی برای آنان آمده باشد - مجادله می كنند... .» (غافر، ۳۵)
۳) ضرورت انجام گفت و گو در هر شرایط: گفت و گو در هر شرایطی ضرورت دارد، به این دلیل كه قرآن حتی هنگامی كه به گفت و گو میان طرفداران ادیان توصیه می كند، طبیعتاً كسانی كه با شرایط فاصله های كمتر و برخورداری از نقاط مشترك بیشتر می توانند و باید به گفت و گو بپردازند.
۴) لزوم قرار گرفتن دو طرف مناظره در وضعیتی همسان
درست است كه ممكن است یك طرف گفت و گو در سطح علمی بالاتر و دیگری در مرتبه ای پایین تر قرار داشته باشد، اما از نظر قرآن، منطق و شرط گفت و گو آن است كه هر دو طرف بر اساس اصل مساوات، با ایجاد فضای استماع و پرهیز از سماجت، زمینه كشف و هویدا شدن حقیقت را فراهم آورند.
۵) ضرورت شناسایی نقاط مشترك و استوار ساختن مناظره بر آن:
از آیه «تعالوا الی» كلمه سواء استفاده می شود كه گفت و گو كنندگان ابتدا باید نقطه مشترك و كلمه سواء را بیابند و گفت و گو را بر پایه آن مبنای مشترك مورد قبول به انجام رسانند. كلمه، دستمایه گفت و گوست و گفت و گوها بر اساس تبادل كلمات شكل می گیرند.
۶) مجال دادن به اندیشه ها
برای اینكه اندیشه ها با مطرح شدن در فضای گفت و گو و با گشودن افق در برابر خود به آگاهی تمام برسد؛ چنانكه در آیه ای آمده: و بی شك ما یا شما، یا بر هدایتیم و یا در گمراهی آشكاری قرار داریم (سبأ آیه ۲۴) اسلام می خواهد انسان كاملاً آزادانه بیندیشد.
۷) بهره گیری از شیوه درست: یكی از محورهای مهم توصیه های قرآن درباره گفت و گو، بهره گیری از شیوه درست در گفت و گوست.
در این آیات می خوانیم: و به بندگانم بگو آنچه را كه بهترین (سخن) است، بگویند (اسراء، ۵۳) « و با مردم نیكو سخن بگویید...» (بقره، ۸۳)
از نگاه قرآن، طعنه زدن، تمسخر و تحقیر در تعامل و گفت و گو مردود است، در آیه ای آمده: و معبودانی را كه جز خدا می خوانند دشنام ندهید كه آنان هم از روی تعدی و جهل به خدا دشنام ندهند (انعام، ۱۰۸)

وبگردی
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده احتمالی خود هستید !
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده احتمالی خود هستید ! - به فرض محال که اطلاعات مردم مورد سوءاستفاده کشورهای دیگر قرار بگیرد، برای‌شان پیامد امنیتی مستقیمی ندارد. بسیاری از کاربران ایرانی در تلگرام به دریافتن و فرستادن اخبار و طیفی از جوک‌ها (از سیاسی گرفته تا خانوادگی) می‌پردازند. این مسائل هم برای کشورهای دیگر اهمیتی ندارد (البته اگر از تحلیل محتوا و کاربردهای بعدی‌شان بگذریم) و نمی‌تواند پیامد مستقیمی برای کاربر ایرانی داشته باشد. اما همین اطلاعات چنانچه…
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!