پنج شنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Thursday, 26 April, 2018

مدیریت قرآنی


مدیریت قرآنی
در این حرف كه ما در كشورمان نیاز به اصلاح روش های مدیریت داریم، شك نكنید، اما مسأله مهم تر یافتن یك الگوی صحیح برای حل این مشكل است. آیا باید حتماً سراغ ایسمهای غربی برویم و نگاهمان به ۴ كشور به اصطلاح توسعه یافته باشد یا این كه اسلام عزیز برای حل این مشكل، راه حل دارد؟ آیا مفهومی به نام «مدیریت اسلامی» وجود خارجی دارد؟
نحوه «مدیریت اسلامی» توسط «مدیران اسلامی» از بحث هایی است كه تبیین آن و در نهایت عمل كردن طبق آن از ضروریات دوران ماست، خصوصاً با روی كار آمدن دولت جدید و شعار به حق و كلیدی «دولت اسلامی». ما اكنون در مرحله دولت سازی قرار داریم، از بحث های ضروری این دوره تبیین منش و روش صحیح مدیران دولت اسلامی است. دولت اسلامی، مدیر اسلامی و مدیریت اسلامی می خواهد. به عقیده بعضی دانشمندان می توان تمام اصول مدیریت و حكومتداری را حتی از همان ۱۰ سال حكومت پیامبر (صلوات الله علیه) در مدینه به دست آورد. «دولت اسلامی» صرفاً یك شعار نیست، واقعیت دارد. دولتی كه بنیانها و روش های اداره آن، ویژگی های مسئولانش و نحوه ارتباطش با ملت از دل اسلام بیرون می آید. با رجوع به قرآن كریم و احادیث ائمه بزرگوار(ع)، می توان به وضوح اهتمام و توجه جدی قرآن عزیز و همه اهل بیت عصمت را به این مسأله مشاهده كرد. در این مقاله ۱۰ خصوصیت از خصوصیاتی كه یك «دولتمرد دولت اسلامی» باید واجد آنها باشد، بیان شده است.
۱) صداقت و امانتداری
فراگیر شدن دروغ، خیانت، دورویی و نفاق در جامعه آثار و تبعات منفی و ناشایستی دارد و لازم است كه در عزل و نصب های مدیران، این ویژگی ها به طور جدی پیگیری شده و تشویق و تنبیه افراد به طور شفاف با این معیارهای پسندیده انجام شود. افراد چاپلوس، دروغگو و خیانت پیشه طرد و انسان های امین و درستكار شناسایی شوند و در مصدر امور قرار بگیرند.
امام صادق(ع) در بیان معیار انتخاب افراد می فرماید: «به نماز و روزه افراد فریفته نشوید چه بسا كه شخصی به نماز و روزه عادت كرده و ترك آن برایش وحشت آور و آزار دهنده است اما در گزینش افراد، راستگویی و امانتداری آنان را مورد توجه قرار داده و معیار سنجش شخصیت او به حساب آورید.»
پست های دولتی در حكومت اسلامی امانت هایی حساس و ارزشمند هستند و خداوند متعال در قرآن كریم فرموده است: «خداوند متعال به شما فرمان می دهد كه امانت ها را به اهلش بسپارید.» (نساء-۵۸)
بنابراین ویژگی امانتداری و راستگویی باید در اوصاف مدیران جامعه اسلامی با تمام وجود دنبال شود و منصب های حكومتی به عنوان امانت هایی گرانسنگ به اهلش واگذار شود. امام صادق(ع) درباره انتخاب حضرت علی(ع) به عنوان جانشین رسول خدا و پیشوایی امت اسلام به این ۲ صفت اشاره كرده و به یار وفادارش عبدالله بن ابی یعفور پیام می دهد كه « ای عبدالله! جعفربن محمد به تو سلام می رساند و یادآور می شود كه به ویژگی های علی دقت كن! كه كدام خصلت از حضرت، مقام او را در نزد رسول خدا بالا برد و تو هم خود را به آن اوصاف بیارای! همانا كه علی به آن مقامات عالی و جایگاه ارزشمنددر منظر رسول خدا با ۲ ویژگی مهم اش نائل شد: راستگویی و امانتداری.» (كافی، باب امانت و صدق) در احادیث ما برای امانتداری ۳ مرحله بیان شده و كسی را نمی توان امین به حساب آورد مگر این كه در این ۳ مرحله امانتداری خود را ثابت كند: «در حفظ اموال، حفظ اسرار و راز های پنهانی و پاسداری از ناموس مردم.» اگر فردی ۲ مورد را رعایت كند، اما در یكی دیگر از عهده برنیاید او امین نخواهد بود. (مستدرك سفینهٔ البحار، ج۱)
۲) عدالت محوری
واژه مقدس عدالت كه در قرآن كریم و متون روایی اسلامی به طور گسترده مطرح و برفراگیر بودن آن تأكید شده است، مفهومی پربار، امید آفرین و نشاط انگیز دارد. خداوند با تأكید فراوان به گسترش عدالت اجتماعی و سیاسی در لایه های گوناگون جامعه اسلامی، عنایت ورزیده و به اهل ایمان فرمان می دهد: «ای كسانی كه ایمان آورده اید برای خدا قیام كنید و از روی عدالت گواهی دهید، دشمنی با گروهی شما را به گناه ترك عدالت متمایل كند. عدالت پیشه كنید كه به تقوا و پاكدامنی نزدیك است.»(مائده - ۸)
امام صادق(ع) درباره الگوی مدیران حكومت اسلامی، پیامبر اعظم(ص) می فرمایند: «آن بزرگوار چنان عدالت را در برنامه های مدیریتی خود به مرحله عمل درآورده بود كه حتی لحظات خود را در جلسات عمومی، در میان حاضران تقسیم می كرد و در نگاه خودش تبعیض بین افراد قائل نبود.» (وسایل الشیعه، ج۱۲) رسول بزرگوار ما همواره می فرمود: «من مأمور شده ام كه در میان شما عدالت را برقرار سازم.» (شوری ۱۵)
این نظر امام معصوم است كه می فرماید: «یك ساعت حكومت رهبر عادل، از عبادت ۷۰ سال بهتر است.»(وسایل الشیعه، ج۲۸)
اساساً یك مدیر عادل همزمان با اجرای عدالت در تمام ابعاد آن، ناچار است كه برای اجرای عدالت با مفسدان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، مروجان فساد و فحشا و بی بند و باری، بر هم زنندگان عزت و استقلال كشور و سایر موانع عدالت مقابله كنند. امام صادق(ع) در این رابطه می فرمایند: « عدالت اجتماعی را در میان مردم بدون شمشیر و اقتدار كامل هرگز نمی توان استوار ساخت و عملی كرد.» (كافی، ج۵) آری در سایه مدیریت مدیران عدالت محور باید اهل تقوا و ایمان و انسان های پاكدامن در آسایش و راحتی زندگی كنند و خائنان و افراد آلوده دامن در ترس و هراس به سر برند. حضرت جعفربن محمد (علیهماالسلام): «اجرای حدود الهی و مجازات خطا كاران و مفسدان بهتر از باریدن چهل روز باران مفید و پرثمر خواهد بود.» (وسایل الشیعه، ج ۲۸) این سخن مولاعلی است كه به یكی از مدیران حكومت كه از جاده صداقت و عدالت خارج شده و به بیت المال خیانت كرده بود عتاب می كند و می فرماید: «به خدا سوگند! اگر حسن و حسین چنان می كردند كه تو انجام دادی از من روی خوش نمی دیدند تا آن كه حق را از آنان بازپس ستانم.» (نهج البلاغه، نامه ۴۱)
۳) شوق به خدمت
دولتمردان دولت اسلامی همواره خود را در مقابل مشكلات مردم مسئول دانسته و برای رفع نیازها و گرفتاریهای اهل ایمان با تمام وجود تلاش می كنند. آنان ریاست و منصب دولتی را هرگز به عنوان یك طعمه چرب و نرم حساب نمی كنند بلكه یك فرصت و وسیله ای برای احقاق حقوق محرومان و مستضعفان جامعه می شمارند، تلاش می كنند تا زمانی كه مشكل برادر دینی و ایمانی خود را حل نكرده اند به آسایش و راحتی خود نیندیشند.
روزی مردی از شیعیان امام صادق(ع) به حضورش شرفیاب شد و امام با او به گفت وگو پرداخت. امام صادق(ع) از احوال و اوضاع شیعیان هموطن آن مرد سؤال كرد. او نیز ایمان، اخلاق و رفتار همشهریان خود را شرح داد و از آنان تمجید كرد. امام صادق(ع) فرمود: طبقات مرفه و توانگران به فقیران و بینوایان چگونه رسیدگی می كنند؟ عرض كرد: خیلی اندك و كم اتفاق می افتد كه توانگران به بینوایان سر بزنند. امام فرمود: «آنان با این وضع چگونه خود را شیعه ما می دانند؟» (كافی، باب حق مؤمن بر برادرش، حدیث ۱۰)
دولتمردان و مدیرانی كه كانون مهر و محبت و رحمت بوده و با گشاده رویی و اشتیاق تمام به خدمت مردم می پردازند در قلب جامعه و در دل انسان ها جای دارند، آنان با عمل پسندیده خود بر روح و جان مردم نفوذ می كنند و پیوسته در اثر لطف الهی از پشتیبانی مردم برخوردار بوده و عزت و احترام خواهند داشت. امام صادق(ع) در پیام ارزشمندی به مدیران و آحاد جامعه اسلامی توصیه فرمود كه: «بر مسلمانان شایسته است كه در پیوستن و یاری كردن و خدمت نمودن به همدیگر با مهر ورزی و مواسات و عطوفت گام بردارند و چنان باشند كه خداوند متعال در قرآن كریم فرموده است: در میان خود مهربان و انیس یكدیگرند.» (كافی، باب تراحم و تعاطف) در حقیقت خدمت به برادران دینی بالاترین عبادتی است كه هیچ امر خیری به درجه آن نمی رسد.
۴) ساده زیستی
مدیران شایسته در حكومت اسلامی ساده زیستی را یك خصلت خداپسندانه و موجب رسیدن به كمالات روح و ارتقای كیفی در انجام كارهای جامعه و خدمت به مردم می دانند. آنان همواره این اندیشه خداپسندانه را در ذهن خود می پرورانند كه مهمترین راز و رمز توفیق رسول گرامی اسلام(ص) و ائمه هدی(ع) در جذب دلهای مشتاق سعادت، خصلت ساده زیستی و تواضع در برخورد با مردم بوده است. آنان می دانند كه : «خداوند بزرگ بر پیشوایان عادل واجب كرده است كه خود را با مردم ناتوان برابر قرار دهند تا تنگدستی، مستمندان را به طغیان و سركشی وادار نكنند.» (كافی، ج۱) امام صادق(ع) درباره ضرورت زندگی ساده و بی آلایش مدیران و رهبران جامعه اسلامی می فرمایند: «خدا می داند كه من می توانم به بهترین صورت زندگی كنم و از امور خوراكی درجه یك برای خانواده ام تهیه كنم، اما دوست دارم خداوند مرا در حال برنامه ریزی صحیح زندگی ببیند.» (كافی، ج۵) دلبستگی به دنیا علاوه بر این كه مانع كمال انسان و موجب بدبینی عموم مردم است بلكه موجب می شود تا یك مدیر در لذت های زود گذر دنیا غوطه ور شده و از انواع محرومیت های طبقات نیازمند جامعه غافل باشد. كارگزاران پیرو اهل بیت هرگز این سخن گهربار امام صادق(ع) را فراموش نمی كنند كه فرمود: «اگر دوست داری كه در درگاه الهی با خدا همنشین شوی و در بهشت در جوار حضرت باریتعالی مسكن گزینی باید دنیا و [مظاهر فریبنده آن] در نظر تو پست و خوار باشد و مرگ را همیشه نصب العین خود قرار بده و برای خود در این دنیا چیزی ذخیره نكن و بدان آنچه قبلاً از اعمال نیك در این دنیا برای جهان آخرت تقدیم داشته ای به حال تو سودمند خواهد بود و از كارهای نیك كه انجام آن را به تأخیر انداخته ای ضرر خواهی كرد.» (تحف العقول، ص۳۰۴)، یك مسلمان با ایمان، با زندگی ساده، بی پیرایه و دل كندن از علایق دنیوی و زرق و برق آن سعادت خود را در هر دو جهان تضمین می كند.
امام خمینی(قدس سره) درباره ضرورت ساده زیستی مسئولان حكومتی می فرمایند: «مصیبت هایی كه ملت ها می كشند از این است كه متصدیان امور شان از قشر مرفه و از اشراف و اعیان جامعه بوده و به دنبال این هستند كه ثروتشان را زیاد كنند.» (صحیفه امام، ج،۱۶ ص۴۴۳)
آن بزرگوار در فراز دیگری از سخنانش خطاب به دولتمردان و روحانیون صاحب منصب كشور می فرماید: «اگر روزی از نظر زندگی از مردم عادی بالاتر رفتید بدانید كه دیر یا زود مطرود می شوید.» (صحیفه نور، ج ،۱۷ ص۴۵۳)
«شما گمان نكنید كه اگر با چندین اتومبیل بیرون بیایید وجهه تان پیش مردم بزرگ می شود آن چیزی كه مردم به آن توجه دارند و موافق مذاق عامه است این است كه زندگی شما ساده باشد، همان طوری كه سران اسلام و پیغمبر اسلام و امیر المؤمنین و ائمه ما زندگی شان ساده و عادی بود، بلكه پایین تر از عادی.» (صحیفه نور، ج،۱۹ ص۳۱۸)۵) توكل به خدا
«انما المؤمنون الذین اذا ذكرالله و جلت قلوبهم و اذاتلیت علیهم آیاته زادتهم ایمانا و علی ربهم یتوكلون» (سوره انفال ۱۵‎/)؛ (مومنان كسانی اند كه هر گاه نام خدا برده شود، دلهای آنان می ترسد و هرگاه آیات او بر آنها خوانده شود، ایمانشان بیشتر شده و بر پروردگار خود توكل می كنند.)
از مظاهر بارز یاد خدا كه موجبات قدرت روحی و معنوی را فراهم می آورد؛ توكل است و مفهوم آن، اعتماد، اتكاء، و اعتصام به خداوند است. به دلیل این كه فراز و نشیب ها و شكست و ناكامی ها از خصایص كارهای مدیریتی بوده و اجتناب ناپذیر است، توكل و اعتماد به ذات لایزال الهی اثرات متعالی دارد، كه به دو مورد از آنها اشاره می كنیم:
الف) توكل و جرأت بر قدرت استفاده از توان موجود: «و من یتوكل علی الله فهوحسبه» (سوره طلاق۳‎/) هنگامی كه انسان ضمن استفاده از مقدورات خود، در انجام امور به خدا توكل می كند، این اتكال به قدرت الهی موجب توفیقات بیشتر دركار شده و توان خود را برای برداشتن موانع موجود مضاعف می كند و مشكلات آسان می شود.
ب) توكل موجب افزایش قدرت روحی و معنوی می شود:
قال النبی: «و من احب ان یكون اقوی الناس فلیتوكل علی الله و من احب ان یكون اغنی الناس فلیكن بما فی یدالله اوثق لما فی یده» (تحف العقول‎/ص۲۷) (هركس بخواهد نیرومند ترین مردم باشد، باید به خدا توكل كند؛ و هر كس دوست دارد از همه مردم توانگر تر باشد، باید اعتمادش به آنچه در ید قدرت الهی است، بیش از آنچه در دست خود اوست، باشد.)
با این اوصاف، وقتی یك مدیر مسلمان تكیه گاهش به ذات اقدس ربوبی باشد- كه منشأ و رأس همه قدرت هاست- در فعالیت های جاری خود نشاط و دلگرمی و امید خاصی یافته و همواره چون مسئولیتش را امانت الهی می داند، خود و مسئولیتش را به خدا می سپارد و ضمن تلاش و فعالیت، نگرانی واضطرابی نخواهد داشت. سخن حضرت علی(ع) نیز تأكید این مدعی است:
«اصل قوه القلب التوكلی علی الله» ریشه قدرتمندی قلب، توكل به خداوند است.
۶) شور و نشاط و عدم خستگی
حضرت نوح(ع) پس از ۹۵۰ سال دعوت با مشقت، به درگاه خدا عرضه می دارد: «رب انی دعوت قومی لیلا و نهارا فلم یزدهم الافرارا» پروردگارا! من شب و روز قومم را دعوت كردم؛ اما دعوت و پندم جز به فرار و اعراض آنها نیفزود. سپس از سرخستگی و نومیدی می گوید: خدایا طوری اینان را از بین ببر كه حتی یكی از آنها هم روی زمین نماند؛ اما جواب می شنود: «و ما علی الرسول الاالبلاغ المبین» (سوره نور۵۴‎/)؛ تو به كارت ادامه بده، تو مأمور ابلاغی، اهداف و آرمان ها در مدیریت ها سهل الوصول نیستند؛ زمان و توان زیادی می طلبند و از پای نباید ایستاد تا بتوان به هدف مطلوب دست یافت. هر قدر همت و آرمان بلند تر باشد، باید خود را برای خستگی ناپذیری بیشتر آماده ساخت.
امام حسین(علیه السلام): «احتیاج مردم به شما، نعمت خداست برشما، از نعمت خدا خسته نشوید.»
در بیابان گر به شوق كعبه خواهی زد قدم
سرزنش ها گر كند خار مغیلان غم مخور
مدیر موفق كسی است كه خستگی های روحی او را از پای در نیاورد و ناكامی ها او را خسته نسازد.
۷) مهربانی با زیر دست
«فبما رحمه من الله لنت لهم ولو كنت فظاً غیظ القلب لا نفضوا من حولك فاعف عنهم و استغفر لهم...» (سوره آل عمران۱۵۹‎/)؛ (براثر رحمت ویژه الهی است كه نسبت به امت مسلمانان مهربان هستی و اگر سخت دل و خشن بودی، از پیرامون تو پراكنده می شدند. پس آن رأفت خاصه را اعمال كن و آنها را عفو نما و برایشان طلب آمرزش كن...)
همان گونه كه از محتوای آیه در می یابیم، نبی مكرم اسلام (علیه آلاف التحیه و الثناء) با آن همه براهین و بیانات كه از طرف خداوند به وجود شریق حضرتش وحی می شود، توفیق او موكول به برخورد از سر رحمت و الفت و شفقت با مردم شده. این، خود گویای جایگاه والای رفتار عالی انسانی در برخوردهای مدیر با دیگران است. مدیر مسلمان باید نسبت به زیر دستان، اطرافیان و مراجعان بسیار مهربان بوده و به آنها مهر و محبت ورزد؛ آنان را چون فرزندان و برادران و خواهران خود بداند؛ راحتی آنان را از خود بداند؛ در رنج و غم آنان شریك باشد؛ در حد امكان در فكر رفاه و آسایش آنان باشد و چون پدری مهربان و دلسوز با آنان عمل كرده و از این طریق دل آنان را به دست گرفته و در قلب جانشان نفوذ كند و دلگرمشان سازد تا با زیر مجموعه اش بتواند در محیط كار و ... شرایط صفا و صمیمیت و روح تعاون و برادری به وجود آورد. در مواجهه با اشتباه آنان در كار و وظیفه، ابتدا با برخورد عاطفی و ارشادی متنبه و متوجه شان سازد و اگر تنبه ایجاد نشد، بر خورد قاطع و قانونی و اصلاحی كند، نه اینكه حالت انتقام به خود بگیرد.
۸) جاذبه و دافعه؛ هر دو با هم
مدیر مسلمان باید قوه جذب و دفع مناسب داشته باشد و به مقتضای شرایط و موقعیت عمل كند. جذب و یا دفع مطلق در مدیریت اسلامی مردود است و معیار در جاذبه و یا دافعه نباید سلایق شخصی و یا میل فردی باشد؛ بلكه باید جذب برای خدا و دفع هم برای خدا باشد.
امام صادق(ع) در این باره می فرماید: «من احب الله و ابغض الله و اعطی فهوممن كمل ایمانه» (اصول كافی‎/ج‎/۳ص۱۹۸)؛ (هر كه برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد و برای خدا عطا كند، از كسانی است كه ایمانش كامل است.)
همانگونه كه در كلام امام(ع) می بینیم، ملاك و معیار در جاذبه و دافعه، خدای متعال است. البته در این جا باید مراقب بود تا فرصت طلبانی كه به تناسب شرایط رنگ عوض می كنند در حریم جذب راهشان نداد؛ مگر توبه و رجعت آنان محرز شود و باید مراقب بود كه مبادا تعاریف كاذب و یا احیاناً غلو و اغراق افراد، مدیر را به اشتباه بیندازد و مقام و مرتبت اعتباری خود را گم كند و میدان فعالیت را به اشخاص شایسته ندهد و از خیر و خدمات آنها بی بهره ماند.
رسول خدا(ص) فرمودند: «ود المؤمن فی الله من اعظم شعب الایمان، الاو من احب فی الله و ابغض فی الله و اعطی فی الله و منع فی الله، فهومن اصفیاءالله» (همان منبع)؛ (دوستی مؤمن با مؤمن برای خدا بزرگ ترین شعبه های ایمان است. همانا هر كه برای خدا دوستی كند و برای خدا دشمنی كند و برای خدا عطا كند و برای خدا دریغ كند؛ از برگزیدگان خداست.)
۹) مردمی بودن
از دیگر ویژگی های مدیر موفق این است كه در كنار مردم و در میان آنان قرار داشته باشد و پرده و حجابی بین او و مردم نباشد. مدیر موفق آن است كه همان گونه خود با مردم سخن می گوید؛ اجازه سخن گفتن به آنها و موقعیت شنیدن حرف های شان را برای خود فراهم آورد و از مشكلات و گرفتاری های آنها آگاهی یابد و از انتقادهای شان در مسیر سازندگی بهره مند شود.
سخن مولی الموحدین علی(علیه السلام) نیز گویای اهمیت این ادعاست: «فلا تطولن احتجابك عن رعیتك فان احتجاب الولاه عن الرعیه شعبه من الضیق و قله علم بالامور و الاحتجاب منهم بقطع عنهم علم ما احتجبوا دونه، فیصغر عندهم الكبیر و یعظم الصغیر و یقبح الحسن و یحسن القبیح ویشاب الحق بالباطل.... ثم ان للوالی خاصه و بطانه فیهم استثناء و تطاول...» (نهج البلاغه، ترجمه دشتی نامه ۵۳‎/)؛ (پس از این همه فراوانی خود را از رعیت خویش پنهان نكن كه پنهان شدن والیان از رعیت نمونه ای است از تنگخویی و كم اطلاعی در كارها و نهان شدن از رعیت، والیان را از داشتن آنچه بر آنان پوشیده است، باز دارد. پس كار بزرگ نزد آنان خرد به شمار آید و كار خرد بزرگ كند. زیبا زشت شود و زشت زیبا و باطل به لباس حق درآید... و نیز ولی را نزدیكان و خویشاوندانی است كه خوی برتری جستن و سروری را دارند.)
(دوری از مردم موجب انحراف فكر مدیر از حقیقت گشته و تدریجاً موجب یأس و بدبینی و دلسردی می شود)
۱۰) اخلاص
قال الصادق(ع): «... والعمل الخالص الذی لاترید ان یحمد ك علیه احداً الا الله تعالی و النیه افضل من العمل ...» (كتاب چهل حدیث حضرت امام خمینی(ره))؛ (وعمل خالص آن است كه نخواهی كسی تو را بر آن ثنا كند؛ مگر خدای تعالی، و نیت برتر از عمل است.)
حضرت امام خمینی(ره) در ذیل این حدیث می فرمایند: «در توضیح این روایت گفته شده كه عامل آن، عوض و پاداشی در دو دنیا نخواهد؛ «ان لایرید عامله علیه عوضا فی الدارین». مدیر مسلمان باید همه اعمالش (قبل از عمل، حین عمل و بعد از عمل) مخلصا لوجه الله باشد. اهل بیت عصمت (علیهم السلام) به واسطه چند قرص نان جوین كه در راه خدا می دهند، خداوند در مدح و عظمت آنها آیه می فرستد «انما نطعمكم لوجه الله لانرید منكم جزاء ولاشكورا» بنابراین اهمیت كار آنها در نیت خالصشان است.
امام محمدباقر(ع) به جابر جعفی در همین زمینه فرموده است: «بدان هرگز از طرف ما والی و حاكم نخواهی بود، مگر آن كه اگر همه اهالی شهر به تو بگویند تو مرد فاسدی هستی، تو را محزون نسازد؛ و اگر همه اهالی شهر بگویند تو مرد شایسته ای هستی، این سخن تو را مسرور نگرداند. تو باید خود را به قرآن عرضه كنی؛ اگر دیدی راه قرآن می پویی و زهد تو زهد قرآن است و میل و رغبت تو مطابق قرآن است، پس استوار و ثابت بوده و به خود بشارت ده و از آنچه در رد و زیان تو گویند، بردل هراسی راه مده و اگر روش تو با قرآن مباینت دارد، پس به چه دلخوشی!؟»

علیرضا معاف

منبع : روزنامه ایران

مطالب مرتبط

صعود از لفظ به معنا

صعود از لفظ به معنا
امامان معصوم علیهم السلام هم چنان که مردم را به تدبر و تعمّق در آیات قرآن سفارش اکید میکنند، خود نیز در آیات آن به تدبر و دقت نظر میپرداختند و در این راه از خداوند منان، توفیق طلب میکردند.
امام صادقعلیه السلام قبل از قرائت قرآن، وقتی که آن را در دست میگرفتند به خداوند عرض میکردند:
«خدایا! من شهادت میدهم این، کتاب توست که از نزد تو بر رسولت محمد بن عبداللّه نازل شده است. و کلام توست که بر زبان پیامبرت جاری شده است. آن را هادی به سوی خلقت قرار دادهای و ریسمان متصل بین خود و بندگانت قرار دادهای. خدایا! من عهد و کتابت را باز میکنم.
خدایا! نظر کردنم در قرآن را، عبادت و قرائتم را، فکر و فکر کردنم در آن را عبرتپذیری قرار ده. مرا از کسانی قرار ده که به وسیله بیان مواعظ تو در قرآن، موعظه میپذیرند و از نافرمانی تو پرهیز میکنند. و هنگام قرائت کردنم، برگوش (دل) من مُهر (غفلت) و بر دیدگانم (قلبم) پرده (جهالت) نکش. و قرائتم را قرائتی که بدون تدبر در آن باشد، قرار نده، بلکه مرا طوری قرار ده که در آیات قرآن و احکام آن تدبر کنم به گونهای که شرایع دینت را اخذ کنم و نظرم را در آن، نظر غفلت و قرائتم را، بیهوده گویی قرار نده. به درستی که تو مهربان و رحیم هستی.»
در روایت آمده است که امام سجاد علیه السلام هر وقت آیه شریفه «مالک یوم الدین»را قرائت میفرمود، آن قدر آن را (باتوجه و تأمل بسیار) تکرار میکرد که گویی نزدیک است بمیرد (و با مالک حقیقی روز جزا ملاقات کند)‎/
در سیره امام رضاعلیه السلام نوشتهاند که آن حضرت، شبها در بستر خواب مقدار زیادی قرآن میخواند و هنگامی که به آیات یادآور بهشت یا جهنم میرسید، بسیار میگریست و از خداوند بهشت را مسئلت میکرد و از آتش جهنم به او پناه میبرد.همان طوری که از جمله برنامههای هر شب آن حضرت هنگام سفر به خراسان را، قرائت و تأمل در آیات معاد یاد کردهاند.
ائمهعلیهم السلام قرآن را با لحن و صوت زیبا قرائت میکردند.چرا که صوت نیکو همراه با طمأنینه، قلب را آماده پذیرش مطالب میکند و زمینه تدبر در آیات را فراهم میکند.
● ابزار و شرایط تدبر در قرآن
▪ تلاوت
گرچه تلاوت، شرط کافی برای تدبر در قرآن نیست ولی رعایت آداب آن، از لوازم فهم مقاصد و پیامهای قرآن کریم است.
▪ تکرار آیات
تکرار آیات، در شرایط مناسب روحی، در تعمیق تدبر بسیار مؤثر است؛ چرا که هیچ گفتار و کرداری نیست مگر اینکه اثر مستقیم بر روی روح دارد و هرچه آن اقوال و اعمال تکرار شوند، آن اثرات تکرار و تشدید میشوند. از این رو، ائمهعلیهم السلام برخی از آیات قرآن کریم، که بارِ معرفتی بیشتری دارند و صفتی از صفات الهی را بیان میکنند را تکرار میکردند. همان طوری که در احوال امام صادقعلیه السلام آوردهاند که آن حضرت آیه «مالک یوم الدین» را بسیار تکرار میکرد.و گاه برخی آیات را طوری با توجه و تأمل تکرار میکرد که گویی هم اکنون آن را از زبان نازل کننده آن میشنود. از این رو، آن حضرت در چنین حالاتی متأثر میشد.
▪ اعتقاد به هدایت بخشی آیات
جهل به موقعیت قرآن، موجب میشود که نتوان ارتباط صحیحی با آن برقرار ساخت و با آن انس گرفت و از نور آن روشنایی کسب کرد. بنابراین، شناخت اجمالی نسبت به هادی بودن قرآن، صادق بودن وعدهها و وعیدهای آن، درمان کننده دردهای روحی و سعادتبخش بودن آن، شرط اساسی تدبر در قرآن است؛ چرا که با این شناخت است که شوق به کاوش در مضامین آیات در وجود تلاوت کننده قرآن پیدا میشود و در آنها اندیشه میکند. از این رو، ائمهعلیهم السلام در بسیاری از مواقع، بر فواید و آثار و ثمربخشی قرآن تکیه میکردند و مردم را بر جهات متنوع آن آگاه مینمودند.
▪ آگاهی به معنای آیات
احاطه بر معنای آیات، ولو در حد ترجمه صحیح و یا در اختیار داشتن قرآن ترجمه شده مطمئن، از شرایط دیگر تدبّر در آیات قرآن است. همان طوری که امام صادقعلیه السلام میفرماید:
«ألْمُقْرِیءُ بِلاعِلْمٍ کَالْمُعْجِبِ بِلامالٍ وَلامُلْکٍ؛ قرائت کننده بدون علم و آگاهی، مثل کسی است که بدون مال و ملک از خود راضی باشد.»
الفاظ آیات قرآن، معبر رسیدن به معانی عمیق و هدایتبخش هستند؛ بنابراین، اگر تمام همت قاری، خوب ادا کردن و گرفتار شدن در دام الفاظ، قرائتها و لحنهای زیبا شود، از تدبر در معنای آن میماند و از پل عبارت به مقصد معنا نمیرسد. بدان گونه که امام صادقعلیه السلام میفرماید: «من إنْهَمَکَ فِیطَلَبِ النَّحْوِ، سُلِبَ الْخُشُوعُ؛ کسی که تمام کوشش خود را در راه طلب نحو صرف کند، از خشوع محروم میشود.»
▪ دل دادن به پیامهای قرآن
شرط دیگر تدبر در قرآن، دل دادن به آیات قرآن و خالی کردن قلب از آلودگیها، از جمله تعصب و پیش فرضهای غیر الهی در مواجهه با قرآن میباشد. چرا که نسبت تدبّر و قلب انسان، نسبت راه و چشم است. همان طوری که اگر کسی چشم نداشته باشد، به چاه میافتد، کسی که قلب او مریض باشد نمیتواند تدبر کند و از هدایت قرآن استفاده کند.
از امام صادق و امام کاظم علیهما السلام نقل شده که در تفسیر آیه «ام علی قلوبٍ اقفالها»فرمودهاند که: «هیچ ذکری به قلب آنها نمیرسد و حقیقتی برای آنها کشف نمیشود.»
همان طوری که دل دادن و به عبارتی، زنده دلی و دارا بودن قلبی سالم و عاری از هرگونه جهالت و کوری، موجب فراهم شدن زمینه تدبر در قرآن میشود، دل مردگی و کوری دل نیز از عوامل عدم تدبّر در قرآن میشود. حضرت زهرا سلام الله علیها یکی از ریشههای عدم تدبر در قرآن را، همین مسئله معرفی میکند. چرا که مرگ دل و کوری قلب، موجب بسته شدن دریچه قلب بر روی نور علم و ایمان میشود و کسانی که با سوء اختیار خود از علم و ایمان محروم میشوند، از معارف قرآنی نیز گریزان میشوند و از تدبر در قرآن و کشف حقایق از آن، دوری میکنند و گرفتار هلاکت میشوند و حقوق را ضایع کرده، جامعه را به انحراف میکشانند.
حضرت فاطمه علیها سلام در جریان ضایع کردن حق ولایت و خلافت علیعلیه السلام از ناحیه گروهی از مردم، به این حقیقت چنین تصریح میفرمایند:
«هان! سوگند به خدا! اگر حق را برای اهلش وامیگذاشتند و پیرو خاندان پیامبر خدا میشدند، هیچ گاه دو تن اختلاف نمیکردند و این حکومت، نسل به نسل، میان اهلش میگشت و آیندگان از گذشتگان به ارث میبردند تا قائم ما که نهمین فرزند از نسل حسینعلیه السلام است، قیام کند. اما پیش داشتند آن را که خدا پس زده بود و پس داشتند آن را که خدا پیش داشته بود، تا آنگاه که پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم را در گور نهادند و به گودال قبر سپردند، به دلخواه خود کسی را برگزیدند و به رأی خویش عمل کردند. مرگشان باد! مگر سخن خدا را نشنیدند که گوید: «و ربّک یخلق مایشاء و یختار، ماکان لهم الخیره»؛ و پروردگار توست که میآفریند و بر میگزیند آنچه خواهد، آنان را (حق) گزینش نیست. چرا، شنیدند؛ اما کوردلند چنانکه خدای سبحان فرموده: «فانّها لاتعمی الأبصار ولکن تعمی القلوب التی فیالصدور»؛ دیدهها کور نیست، بلکه دلهایی که در سینههاست، کور است وه چه دور است! آرزوهای خود را در دنیا گستردند و مرگ خویش را از یاد بردند، هلاکتان باد!»
● شیوه تدبر در قرآن
آنچه متناسب با نوشتار حاضر در مورد شیوه تدبر در قرآن است، آن است که قاری قرآن بعد از فراهم کردن لوازم و شرایط تدبر در قرآن، هنگام تلاوت آیات مربوط به سرگذشت گذشتگان از ملل و اقوام ظالم، آیات مربوط به رذائل و فضائل و آثار آنها و نیز آیات مربوط به کیفر و پاداش اعمال مردم، به عرضه باورها، منشها، رفتارها و گفتارهای خود بر آیات قرآن میپردازد تا میزان صحت و درجه سلامت آنها را تشخیص دهد و بنابر آن، به عقاید صحیح دست پیدا کند و رفتار و گفتاری متناسب با خواستههای قرآن انتخاب کند، فضائل را گرفته، خود را مزین به آنها گرداند و رذائل و آثار سوء آنها را شناخته، از آنها دوری کند و پیوسته در این راه قدم بردارد تا هر روز به کمالی از کمالات معنوی دست پیدا کند و در راه قرب الهی، قدم راسخ بردارد. علیعلیه السلام در خطبه همام در وصف متقین در برخورد با قرآن چنین میفرماید:
«چون شب شود (برای نماز) برپا ایستاده آیات قرآن را با تأمل و اندیشه میخوانند. و با خواندن و تدبر در آن، خود را اندوهگین میسازند و به وسیله آن به درمان درد خویش کوشش میکنند (از خواندن و عمل به قرآن چاره رهایی از عذاب و سختی قیامت را میجویند)‎/ پس هرگاه به آیهای برخورند که شوق دهنده و امیدساز باشد، به آن شوق پیدا میکنند؛ مانند آنکه پاداشی که آیه از آن خبر میدهد، در برابر چشم ایشان است و آن را میبینند و هرگاه به آیهای برخورند که در آن ترس و بیم است، گوش دلشان را به آن میگشایند، چنانکه گویا شیون و فریاد (اهل) دوزخ در بیخ گوشهایشان است.»
● آثار تدبر در قرآن
علیعلیه السلام میفرماید: «لاخَیرَ فیقِرائَةٍ لاتَدَبُّرَ فیها؛ در قرائتی که تدبّر نباشد، هیچ خیری نیست.»
از این روایت استفاده میشود که اگر همراه قرائت قرآن، تدبّر در آیات نیز در کار باشد، قاری قرآن به خیر نائل میشود و خیر عبارت است از گرایش به خوبی ها.
علامه طباطبایی میگوید: اصل در معنای خیر، انتخاب است و ما چیزی را خیر میدانیم که قبلاً آن را با چیز دیگر مقایسه کردهایم و آن را انتخاب و گزینش میکنیم. و ما وقتی یکی از دو چیز را انتخاب میکنیم که مورد طلب ما بوده، طبیعت ما را به سوی خود بکشاند.
بنابراین، هر کس در آیات قرآن تدبر کند، کمکم نسبت به خوبیها گرایش پیدا میکند. و طبعاً به آنها ملتزم شده، به خوبیها و کمالات نائل میشود.

وبگردی
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده خود هستید !
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده خود هستید ! - به فرض محال که اطلاعات مردم مورد سوءاستفاده کشورهای دیگر قرار بگیرد، برای‌شان پیامد امنیتی مستقیمی ندارد. بسیاری از کاربران ایرانی در تلگرام به دریافتن و فرستادن اخبار و طیفی از جوک‌ها (از سیاسی گرفته تا خانوادگی) می‌پردازند. این مسائل هم برای کشورهای دیگر اهمیتی ندارد (البته اگر از تحلیل محتوا و کاربردهای بعدی‌شان بگذریم) و نمی‌تواند پیامد مستقیمی برای کاربر ایرانی داشته باشد. اما همین اطلاعات چنانچه…
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!