چهارشنبه ۳۰ خرداد ۱۳۹۷ / Wednesday, 20 June, 2018

سلامت و بهداشت روانی در قرآن


سلامت و بهداشت روانی در قرآن
در قرآن كریم آیات بسیاری وجود دارد كه فطرت وجودی انسان و حالات گوناگون روان او را متذكر شده علل و عوامل انحراف و بیماری ها و همچنین راه های تهذیب و تربیت و درمان روان انسان را نشان داده است.
آیاتی كه در خصوص روان انسان در قرآن كریم وجود دارند نشانه هایی هستند كه انسان برای شناختن خود و خصلت های گوناگونش می تواند از آن ها راهنمایی بجوید و برای دست یابی به روشی درست به منظور تهذیب و تربیت نفس خویش، توسط آیات مزبور ارشاد شود. ما به طور كامل می توانیم به كمك حقایقی كه در قرآن درباره انسان و صفات و حالات روانی او آمده است، به ترسیم چهره ای درست از شخصیت انسانی راهنمایی شویم و نیز انگیزه های اصلی محرك رفتار انسان و عواملی را كه در هماهنگ كردن شخصیت و تكامل و ایجاد بهداشت روانی او تاثیر به سزایی دارند، بشناسیم تا «روان شناسی قرآن» به صورت هماهنگ و منسجم در اختیار ما قرار گیرد.
روان شناسان جدید به دلیل این كه در پرتو پژوهش های خویش روش علوم تجربی را به كار می گیرند، خود را تنها در چارچوب بررسی آن بخشی از پدیده های روانی كه امكان مشاهده و بررسی موضوعی آنها وجود دارد، محصور می كنند و از پژوهش و كاوش درباره بسیاری از پدیده های مهم روانی كه از محدوده مشاهده و آزمون تجربی نمی گنجند، دوری می كنند. از این رو، كار بررسی در مورد «نفس» را از حوزه پژوهش های خود كنار گذاشتند، چون «روان» چیزی نیست كه بتوان آن را دید و یا به آزمایش گذاشت. به همین دلیل، این ها بررسی های خود را تنها به آن بخش از «رفتار» انسان كه قابل مشاهده و ارزیابی است، محدود می كنند؛ حتی برخی از روان شناسان معاصر پیشنهاد كرده اند كه نام «روان شناسی نوین» به «رفتارشناسی» تغییر یابد؛ زیرا روان شناسان كنونی بیشتر به بازتاب های رفتاری انسان توجه دارد نه به خود روان؛ از این رو نمی توان آن را دانش روان شناسی دانست.
یكی از پیامدهای گرایش به تطبیق روش های علوم تجربی در حوزه پژوهش روان شناسی این بود كه تنها به پدیده های روانی ناشی از فعالیت های فیزیولوژیك بسنده شد و بعد معنوی و حقیقت انسان در پژوهش ها به دست فراموشی سپرده شد؛ از این رو از تحقیق درباره مساله عشق، محبت و مانند آن بازماندند و از بحث در مورد كیفیت هماهنگی میان شخصیت انسان از طریق ایجاد توازن میان جنبه های مادی و معنوی او و موضوعات دیگری از این دست كنار گذاشته شد.
البته در سال های اخیر كوشش هایی از سوی روان شناسان در جهت شناخت روان آغاز شده است و توجه بیشتری نیز به ساز و كارها و عوامل سازنده واكنش ها و غرایز انسان و به پدیده های اصلی روانی چون محبت، عقل، شعور، آگاهی و ارزش های دیگر انسانی مبذول شده است ولی با این همه هنوز در آغاز راهی بس دشوار و دراز هستند.
● انگیزه های رفتار در قرآن
انگیزه ها نیروهای محركی هستند كه در موجود زنده حالتی از نشاط و فعالیت برمی انگیزد و رفتارش را آشكار می سازند و او را به سوی هدف یا هدف های مشخصی راهنمایی می كنند. انگیزه ها وظایف ضروری و مهمی برای موجود زنده انجام می دهند. در واقع این انگیزه ها هستند كه انسان را به برآوردن نیازهای اساسی و ضروری زندگی و ادامه آن وا می دارند؛ و نیز او را به انجام بسیاری از كارهای مهم دیگر كه در هماهنگ كردن انسان با محیط زندگی مفید هستند، بر می انگیزند.
این انگیزه ها یا جسمی یا روانی هستند. انگیزه های جسمانی برای حفظ نفس و بقای فرد و نوع مهم است، مانند گرسنگی، تشنگی، خستگی، گرما و سرما، درد و تنفس و انگیزه های جنسی. اما انگیزه های روانی، انگیزه هایی هستند كه به طور مستقیم نمی توان آنها را به حالت فیزیولوژیك بدن كه نتیجه نیازهای جسمانی هستند برگرداند ولی ارتباط با آنها دارند مانند عشق و محبت كه در نتیجه تاثیر و تاثر مهارت ها و عوامل رشد اجتماعی فرد به وجود می آیند. البته همه روان شناسان به وجود «عناصر فطری» در انگیزه های روانی اذعان دارند. در حقیقت انگیزه های روانی و نیازهای روحی، نیازهای فطری و اساسی در سرشت انسان هستند كه قابل فراگیری و اكتساب از محیط اجتماعی نیست، مانند نیاز به پیوستگی به دیگران، نیاز به بزرگی و ارجمندی، نیاز به هویت، و نیازهای دیگر.
پس اگر نیازهای معنوی در برگیرنده جنبه های معنوی نیازهای انسان هستند؛ مانند: عدالت خواهی، نیكی، زیبایی، نظم و اتحاد، این نوع نیازهایی كه فطری هستند موجب تكامل، رشد و بالندگی شخصیت فرد می شود و انسان را از حیوان جدا می سازد. انگیزه های دیگری در انسان وجود دارد كه بررسی آنها نشان می دهد كه برخی از آن ها فطری و برخی دیگر اكتسابی هستند و یا آن كه محیط تاثیر به سزایی در تكامل و رشد آن انگیزه وجود دارد.
الف) انگیزه مالكیت؛ این انگیزه از آن دسته انگیزه های روانی است كه انسان آن را در جریان رشد اجتماعی می آموزد؛ زیرا انسان از طریق فرهنگ محیط خود كه در آن پرورش می یابد و نیز از راه مهارت ها و آگاهی های شخصی، عشق به تصاحب پول و مستغلات و اراضی و اموال دیگر را می آموزد. به نظر او، این عوامل باعث می شوند تا در برابر فقر احساس امنیت كند؛ چرا كه به دست آوردن نفوذ و مقام و قدرت اجتماعی به او كمك می كنند. قرآن در بسیاری از آیات ، به انگیزه مالكیت اشاراتی دارد:
به طور فطری و غریزی حب و كشش به شهواتی چون زن و فرزند و كیسه های زر و سیم و اسب های نشاندار نیكو و چارپایان و مزارع و املاك زیبا و دلفریب نشان داده شد. این متاع زندگانی دنیاست. همین انگیزه مالكیت یكی از دو انگیزه مهمی است كه شیطان آن را در نفس آدم(ع) برانگیخت و باعث شد تا از فرمان خدا سرپیچی كند.
خداوند می فرماید: پس شیطان او را وسوسه كرد و گفت: ای آدم! آیا میل داری تو را به درخت ابدیت و ملك جاودانی راهنمایی كنم.
به نظر می رسد كه مالكیت نوعی غریزه در انسان باشد و وسوسه شدن آدم توسط شیطان كه او را به «ملكی پایدار» راهنمایی می كند می توان نتیجه گرفت كه انگیزه مالكیت در آدم و فرزندانش فطری یا غریزی است؛ هرچند برخی بر این باورند كه شاید این انگیزه را شیطان در انسان برانگیخت و به فعلیت درآورد؛ با این همه سخن نقص گفتار و برداشت ما نیست، چون تا به طور «بالقوه» در انسان چنین چیزی وجود نداشت، شیطان نمی توانست آن را برانگیزد. پس این انگیزه در انسان به طور بالقوه یعنی غریزی یا فطری در او وجود داشته و ابلیس تنها كاری كرد این بود كه آدم آن را از قوه به فعلیت درآورد.ب) انگیزه پرخاشگری و تجاوز؛ انگیزه پرخاشگری در رفتار تجاوزگرانه انسان در برابر دیگران با هدف آزار آنها ظاهر می شود. این انگیزه نیز غریزی و یا فطری است چنانچه فرشتگان به این مسئله اشاره دارند:
به یاد آور هنگامی كه پروردگارت به فرشتگان فرمود من در زمین خلیفه خواهم گماشت: آنها گفتند: آیا می خواهی كسانی را بگماری كه در زمین فساد می كنند و خونها می ریزند وصال آن كه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می كنیم.» خداوند فرمود: من چیزهایی را از اسرار آفرینش می دانم كه شما نمی دانید.
این انگیزه سپس در داستان فریب و اخراج خود را به خوبی نشان می دهد: «و گفتیم كه از بهشت فرود آیید كه برخی از شما برخی را دشمن هستید.» و پس از مدتی این دشمن، پرخاشگری و تجاوز خود را به صورت تجاوز قابیل نسبت به برادرش هابیل بروز كرد: «آنگاه هوای نفس او را به كشتن برادرش ترغیب كرد تا او را به قتل رسانید.»
قرآن بیان می دارد كه این انگیزه غریزی چگونه در رفتار و گفتار مانند غیبت، تهمت، ناسزا و تمسخر دیگران ظاهر می شود.
این انگیزه در نظر قرآن یك ابزار دفاعی و لازم برای انسان است تا در برابر تجاوز حیوانات و به ویژه ابلیس از خود دفاع كند ولی ابلیس با بهره گیری از این غریزه در جهت ضدتكامل استفاده و به كار گیرد.
عوامل چندی در این تغییر كاربری مؤثر است، بررسی ها نشان می دهد كه رفتار پرخاشگرانه متأثر از نحوه بینش، نگرش و تربیت و شرایط اجتماعی و فرهنگی دگرگون می شود و از یك ابزار كارآمد تكاملی به یك بیماری و ابزار در دست دشمن تبدیل می شود: « ما راه خیر و شر را نشان دادیم.»
ج) انگیزه رقابت؛ رقابت آن دسته انگیزه های روانی است كه انسان آن را از محیط رشد فرهنگی خود فرا می گیرد و تربیت فرد او را به جنبه های مثبت و خوب رقابت در جهت پیشرفتش براساس ارزش هایی كه جامعه به آن پای بند است، هدایت می كند؛ مثلا گاهی فرد از فرهنگ جامعه خویش رقابت اقتصادی، سیاسی، علمی، و یا انواع دیگر رقابت را كه در میان مردم در فرهنگ های مختلف بشری رواج دارد، می آموزد.
قرآن مردم را به رقابت در تقوای خدا و كار نیك و پای بندی به ارزش های والای انسانی و پیروی از روش الهی در زندگی تشویق می كند.
د: انگیزه دینداری؛ انگیزه دینداری نیز یك انگیزه روانی است كه ریشه فطری در سرشت انسان دارد؛ در اعماق انسان انگیزه ای است كه احساس می كند نیازمند آفریدگار و پناه بردن به او است. اصولاً انسان امنیت و آرامش خویش را در پناه جویی به خدا می یابد. انگیزه دینداری نیز یك انگیزه فطری است: «پس روی به جانب آیین پاك اسلام آور.»(۸) همان فطرتی كه خداوند مردم را بر آن آفریده است فطرتی كه در آن تبدل نیست.
● با انگیزه ها و درگیری روانی
انگیزه های انسان بسیار متنوع و متعدد است. این تنوع و تعدد گاه باعث می شود كه برخی از انگیزه ها با هم درگیر شوند؛ مثلاً انگیزه ای انسان را به یك سو و انگیزه ای دیگر به سوی مقابل می كشاند. در این صورت به انسان حالتی دست می دهد كه احساس سرگردانی و تردید می كند و از تصمیم گیری درباره تعیین سمت حركت و شیوه عمل خود ناتوان می شود. چنین حالتی را درگیری روانی می گویند، قرآن این درگیری روانی را كه اشخاصی در برابر ایمان موضعی مشكوك و تردیدآمیز دارند و از آن رنج می برند به خوبی تصویر می كند. این گونه افراد كسانی هستند كه نه كاملاً به سوی ایمان می آیند و نه به طول كامل به طرف كفر می روند بلكه در انتخاب حق و باطل مردد هستند و نمی توانند تصمیم نهایی را اتخاد كنند. (انعام/ ۷۱) در این آیه حالت درگیری روانی و سرگردانی و تردید ناشی از آن به خوبی توصیف شده است. در آیات دیگری چون توبه/۴۵ و نساء/۱۴۲ نیز به این حالت اضطراب و تردید اشاره شده است.
● ایجاد تعادل میان انگیزه ها
قرآن می كوشد تا میان انگیزه های متنوع و متعدد تعادل ایجاد كرده و انسان را از اضطراب و درگیری های روانی رهایی دهد. قرآن همه انگیزه ها را می پذیرد و آن را به عنوان غرایز یا فطرت مورد توجه قرار می دهد. سپس با بیان آموزه ها و دستورهایی می كوشد تا انسان با به كارگیری آنها توازن و تعادل شخصیتی را در خود ایجاد نماید.
قرآن از بشر می خواهد كه تعادل در انگیزه ها را مورد اهتمام قرار دهد، نه آن كه آنها را سركوب یا انكار نماید. در حقیقت قرآن، خواهان ایجاد تعادل و كنترل نه سركوب انگیزه هاست. میان این دو روش تفاوت های محسوس است.
ایجاد تعادل و كنترل به معنای بازداشتن ارادی یك انگیزه یا تمایل و مقاومت در برابر اشباع آن در شرایط نامناسب است و به معنای انكار یا نپذیرفتن آن نیست؛ اما سركوب یك انگیزه در حقیقت به معنای انكار، پست شمردن و نپذیرفتن آن است. قرآن به شدت با سركوب انگیزه ها مخالفت می كند زیرا سركوب انگیزه چیزی جز ایجاد بحران در تعادل شخصیتی انسان نیست. به طور كلی سركوب انگیزه ها و بیرون راندن آن از حوزه آگاهی به سوی ضمیر ناخودآگاه فراهم كردن زمینه های بروز بیماری های روانی است. چون با سركوب آن، انگیزه از دایره آگاهی و شعور دور شده و در اعماق ضمیر ناخودآگاه انسان مدفون گشته، اما از آن جایی كه به طور كلی نابود شده است، همواره خود را به صورتی دیگر مطرح می كند و همین مسأله موجب پیدایش عوارض گوناگونی می شود كه اضطراب، تزلزل و دیگر بیماری ها را در رفتار و جان آدمی پدید می آورد.
قرآن نمی گوید انگیزه های فطری را سركوب كنیم بلكه از ما می خواهد آنها را كنترل كنیم و بر آنها تسلط یابیم و طوری هدایتشان كنیم كه تعادل شخصیتی حفظ شود. خداوند می فرماید: «ای مردم از آنچه در زمین است حلال و پاكیزه را تناول كنید.» و نیز می فرماید: «ای اهل ایمان حرام نكنید خوراك های پاكیزه ای كه خدا برای شما حلال كرده است و ستم مكنید.» و نیز می فرماید: «مردان بی زن وزنان بی شوهر و كنیزكان و بندگان خود را به نكاح یكدیگر درآورید.» و یا می فرماید: «آن كس از زنان را به نكاح خود درآورید كه برای شما نیكو ومناسب با عدالت است.»
آیات فوق و آیات دیگری از قرآن به روشنی بیان می دارد كه نه تنها انسان نباید انگیزه های فطری و غریزه های خود را سركوب كند بلكه باید در ارضای آن از راه حلال بكوشد ولی هرگز نباید از حدود بگذرد. از این رو در همه آیات سخن از تقوا، عدم تجاوز و ظلم رفته است كه نشانگر خروج از حالت تعادل است. سركوب هر یك از این غرایز و انگیزه های فطری درگیری روانی و اختلالات روحی در پی دارد. همان گونه كه افسارگسیختگی و افراط در راه ارضای این انگیزه ها باعث خروج ازحد اعتدال و در نتیجه بحران روحی و روانی است.
حتی قرآن برای رسیدن به این سلامت روانی برنامه ها و راهكارهای پیشگیرانه ای را نیز به عنوان بهداشت روانی مطرح ساخته است تا انسان با به كارگیری آن از سلامت روانی در همه شرایط برخوردار گردد.
قرآن در راستای بهداشت روانی فرد و جامعه و رسیدن و یا حفظ سلامت روانی در شرایط نامساعد برای ازدواج راهكارهای پیشگیرانه ای را بیان می دارد تا فرد باتسلط بر غریزه جنسی آن را تا مدت محدودی به كنترل درآورد و آنان كه وسیله نكاح نمی یابند باید عفت پیشه كنند تا خدا آنها را به لطف خود بی نیاز گرداند.»
قرآن جوانان مسلمان را به زندگی در جامعه و محیطی تشویق می كند كه در غلبه بر انگیزه جنسی به آنها كمك كند و آنها را در معرض چیزهایی قرار ندهد كه سبب برانگیختن و تحریك غریزه جنسی شوند. ازاین رو، قرآن ازمردان مسلمان می خواهد كه از نگاه نامشروع خودداری كنند و از زنان می خواهد زینت و آرایش و زیبایی های جسمی خویش را آشكار نكنند و آن را بپوشانند. و از والدین می خواهد كه زمینه های برانگیختن جنسی را فراهم نسازند و فضای خانواده را طوری فراهم سازند كه فسادبرانگیز نباشد. بلوغ زودرس جنسی از آثار نادرستی فضای خانواده و جامعه است كه بهداشت روانی كودك و جوان را به مخاطره می اندازد.
قرآن به بهداشت روانی كودك توجه داشته و از علنی و آشكار شدن و در نتیجه بلوغ زودرس جنسی باز می دارد و از خانواده و جامعه به شدت می خواهد تا فضای سالم را برای كودكان آورد.


منبع : سازمان آموزش و پرورش استان خراسان

مطالب مرتبط

شادی و سرور در قرآن

شادی و سرور در قرآن
انسان هرگاه به خواسته ی خود برسد و به چیزهای مورد علاقه ی خویش مانند مال، قدرت، نفوذ، موفقیت، علم، ایمان و تقوا دست یابد، در خود حالتی از شادی و سرور احساس می كند. بنابراین، شادی امری نسبی و مبتنی بر اهداف انسان در زندگی او است; مثلا اگر هدف كسی در زندگی جمع آوری مال و دست یابی به قدرت و نفوذ و مقامات دنیوی دیگر باشد، موفقیت در تحقق این اهداف، سبب شادی و سرور او خواهد شد; امّا كسی كه هدف زندگی اش تمسّك و پایبندی به ایمان و پرهیزكاری و عمل صالح برای دست یابی به خوشبختی اخروی باشد، همین مسایل مایه و منشأ آرامش، امنیت و شادی وی خواهد شد.
قرآن هر دو نوع این شادی را ذكر نموده است; مثلا شادی كفار به هنگام دستیابی متاع زندگی دنیا را چنین توصیف می كند.«فَرِحُواْ بِالْحَیَوهِٔ الدُّنْیَا وَ مَا الْحَیَوهُٔ الدُّنْیَا فِی الاَْخِرَهِٔ إِلاَّ مَتَـعٌ;[۱] و (این مردم كافر) به زندگانی و متاع دنیا دل شادند در صورتی كه دنیا در قبال آخرت متاع ناقابلی بیش نیست».
و شادی مؤمنان را آن گاه كه آیات قرآن بر آن ها خوانده می شود، ذكر كرده است، قرآنی كه آن ها را به حق راهنمایی می كند و در آن شفای درد آنان و هدایت و رحمت است:«ای مردم، نامه ای كه همه پند و اندرز و شفای دل های شما و هدایت و رحمت بر مؤمنان است، از جانب خدا برای نجات شما آمد. ای پیامبر! به خلق بگو كه شما باید منحصراً به فضل و رحمت خدا شادمان شوید كه آن بهتر و مفیدتر از ثروتی است كه برای خود می اندوزید.»[۲]
در صورتی كه منشأ شادی و خوشحالی كسی متاع دنیا باشد كه بیشتر مردم نیز چنین هستند، این شخص در حقیقت از یك زندگی آرام بخش و با ثباتی بهره مند نخواهد بود; زیرا وقتی خداوند به او نعمت تندرستی و وسعت روزی و مال بسیار عطا كند، احساس شادی و خوشبختی می كند و این نعمت ها و متاع های دنیا او را از یاد خدا و شكر خدا باز می دارد و هر گاه ضرر یا بلایی به او برسد و برخی از نعمت هایی را كه از آن بهره مند بوده از دست بدهد، یأس و نومیدی بر او چیره می شود و نعمت های دیگری را نیز كه هنوز از آن بهره مند است انكار می كند. به این ترتیب، چنین انسانی دایماً در اضطراب و نوسان، میان احساس خوشبختی و احساس نومیدی، به سر می برد، قرآن در این باره واكنش آنان را چنین توصیف می كند:« و اگر ما بشر را در دنیا از نعمت و رحمتی برخوردار كردیم تا سپاسگزاری كند سپس چون كفران كرد آن نعمت را از او باز گرفتیم، سخت به خوی نومیدی و كفران در افتد; و اگر آدمی را به نعمتی پس از محنت و رنجی می رسانیم مغرور و غافل شود كه دیگر روزگار زحمت و رنج من سر آمده است و سرگرم شادمانی و مفاخرت شود».[۳]
اگر منشأ شادی و خوشحالی كسی، ایمان به خدا، تقوا، عمل صالح و پیروی از روش الهی در زندگی باشد، چنین شخصی در واقع احساس خوشبختی حقیقی و همیشگی می كند و این كلام خدای متعال در این مورد، صادق است: «هر كس از مرد و زن كار نیكی به شرط ایمان به خدا به جای آورد ما او را در زندگانی خوش و با سعادت زنده ابد می گردانیم و اجری بسیار بهتر از عمل نیكی كه كرده است، به او عطا می كنیم.»[۴]
قرآن هم چنین خوشحالی مؤمن را در روز قیامت، آن گاه كه خدای متعال او را از شرّ آن روز نجات می دهد و از روی لطف و رحمت، داخل بهشت نعیم می كند، چنین توصیف می فرماید: خدا هم از شر و فتنه آن روز آنان را محفوظ داشت و به آنان روز خندان و دل شادمان عطا می كرد.[۵]
در برابری شادی، اندوه است كه حالت انفعالی ضد شادی و سرور است، و وقتی پیش می آید كه انسان شخص عزیز یا چیز گران بهایی را از دست بدهد، یا حادثه ای برایش اتفاق بیفتد و یا این كه در آنجا كاری مهم دچار شكست شود.
● معنای لغوی و اصطلاحی فرح
در زبان عربی واژه «فرح» به معنای لذت زودگذر به كار رفته و بیشترین كاربرد آن نیز در لذت های بدنی و جسمی است.[۶] در حقیقت ریشه و خاستگاه این حالت انفعالی را باید در نیروی شهوانی انسان جست.
در قرآن این واژه به دو صورت مطلق و مقید به كار رفته و صورت مطلق آن همواره به صورت مذمت بوده است[۷] چنان كه مقید آن نیز كه در ارتباط با دنیا بوده مورد ذم قرار گرفته است[۸] و تنها یك صورت آن، كه در ارتباط با فضل در رحمت خداوند است، پسندیده شمرده شده است.[۹]
واژه دیگری كه در زبان عربی درباره شادی و خوشحالی به كار رفته واژه «سرور» است. این واژه در جایی به كار می رود كه حالت انفعالی همراه با آرامش قلبی باشد. كاربرد این واژه در تازی نشان می دهد كه سرور تنها در جایی به كار می رود كه نفع و لذتی حقیقی در میان باشد در حالی كه «فرح» گاهی در جایی كاربرد دارد كه نفع و لذت در میان نیست و تنها شادمانی بدون منفعت و لذت است مانند شادمانی كودكانه كه با رقص و دوندگی و شنا و مانند آن پدید می آید.[۱۰]
به نظر می رسد كه «فرح» بیشتر در مواردی كه شادی مذموم و كودكانه باشد به كار می رود و برخاسته از انگیزه های شهوانی است در حالی كه سرور بیشتر در شادی و امور ممدوح و برخاسته از انگیزه های عقلانی و فكری است. از این رو، گفته شده است كه حزن ضد سرور، و غم ضد فرح است.
به هر حال آن چه از قرآن بر می آید آن است كه شادی كه با انگیزه های عقلانی و فضل الهی باشد فواید و ثمراتی چون شكر و سپاس را در پی خواهد داشت و نشانه ای از ایمان و موجب افزایش دوستی میان مؤمنان است، چنان چه نمایانگر رضایت خداوند است، شادی و سرور نه تنها یك ابزار كارآمد در درمان بیماری های روحی و روانی است بلكه توجّه به آن نشانگر پیروی از پیامبر(ص) نیز است، چون كسی مسرور است كه رضایت خدا و قرب او را به دست آورده است رفتار و منش او مورد تأیید الهی است. از آثار این حالت در جامعه قرآنی افزایش دوستی و پیوندها و تقویت روابط اجتماعی جامعه است.
خوشرویی و سرور در نظر قرآن امری ممدوح است چنان كه اندوه و حزن و ترشرویی امری مذموم و ناپسند به شمار می آید و در همین ردیف فرح و شادی كه برخاسته از انگیزه های شهوانی است نیز مذموم است.
● آثار سرور در انسان
وقتی انسان دچار حالت انفعالی می شود از نظر جسمانی و بدنی تغییرات زیادی در بدنش رخ می دهد، چنان كه در شكل ظاهری بدن و خطوط چهره اش نیز دگرگونی هایی نمایان می شود. در میان این تغییرات كه به هنگام انفعال رخ می دهد می توان از شدت ضربان قلب و انقباض مویرگ های خونی امعاء و احشا و گسترده تر شدن مویرگ ها در سطح بدن نام برد. این گستردگی مویرگ ها خود باعث ورود مقدار زیادی خون به قلب می شود و پر شدن قلب از خون، موجب افزایش حجم آن و در نتیجه اتصالش به نای می شود; زیرا از نظر فیزیولوژی تشریحی، قلب در حدود یك و نیم سانتیمتر زیر یكی از نایچه ها قرار دارد. قرآن تپش قلب را در حالت انفعالی مورد توجّه قرار داده است.[۱۱]
یكی از نمونه های تغییرات جسمی كه همراه انفعال رخ می دهد، تغییر خطوط چهره است به طوری كه انسان می تواند حالت انفعال را از تغییراتی كه در خطوط چهره شخص منفعل رخ می دهد ملاحظه كند. قرآن در بسیاری از آیات به این پدیده اشاره می كند.[۱۲]
خنده نیز یكی دیگر از آثاری است كه در پی شادی و سرور درونی در انسان پدید می آید. بشارت به یك امر، عاملی است كه سرور و بروز خنده در انسان را موجب می شود[۱۳] و در پی آن از خوشحالی و شگفتی فریاد می كشد و دست می زند و به صورت خویش و دیگر اعضایش می زند و به طور طبیعی از خود واكنش های رفتاری بروز می دهد; چنان كه ساره همسر حضرت ابراهیم(ع) پس از شنیدن بشارت و مژده بچه دار شدن خندید و از خوشحالی فریاد كشید و به صورت خویش زد.[۱۴]
بنابراین بروز احساسات مانند كف زدن، فریاد كشیدن و خودزنی امری عادی و واكنشی طبیعی است كه قرآن به نمونه های آن اشاره دارد. پس نباید گمان كرد كه «خندیدن» به دلیل سرزنش قرآن از آن در آیاتی چون ۸۲ سوره توبه، امری زشت و رفتاری ناهنجار و دور از آداب متشرعان است; زیرا این آیات درباره منافقانی است كه از حق و حقیقت و ایمان دور شده و با رفتار و كردار خویش مؤمنان را مسخره كرده و آنان را دست می اندازند و پس از آن به منش و كنش خود می بالند و واكنش هایی را از روی شادی بروز می دهند. قرآن با توجه به این شیوه رفتاری و شادی ها و خنده های ایشان بیان می دارد كه خنده های تمسخرآمیز ایشان در امروز جز گریه در روز قیامت و رستاخیز برایشان بهره ای نخواهد داشت. اگر آنان به درستی به حال و روز خود بنگرند می بایست بر حال و روز خود بگیرند، نه آن كه بخندند. افزون بر آن كه خنده و گریه امری طبیعی و حالتی است كه خداوند در انسان قرار داده است و اوست كه به عوامل و اسبابی می خنداند و می گریاند.[۱۵] این حالت انفعالی حتی در پیامبران نیز وجود دارد و ممكن است آنان از دیدن و شنیدن امری شگفت زده و به طور طبیعی منفعل شده و بخندند، چنان كه حضرت سلیمان «ع» از شنیدن گفتار ملكه مورچگان خندید.[۱۶]خنده و شادی در عبادت و پرستش انسان ها نیز خود رانشان می دهد. همواره انسان ها برای بیان سپاس و شكر نعمت به جشن و شادی می پرداختند. قرآن در آیاتی چند به این شیوه سپاسگزاری اشاره دارد. بیرون رفتن قوم ابراهیم «ع» برای سپاسگزاری از این دست است. البته قرآن این شیوه از عبادت را به دو دسته تقسیم می كند; برخی را پسندیده و برخی را ناپسند بر می شمارد. به این معنا كه هرگاه این جشن، شادی و سرور انسان را به یاد خدا اندازد امری پسندیده است، چنان كه عید از سوی خدا مورد توجه قرار گرفته است و شادی و سرور در آن روز مورد تایید است و ما نیز در این مقاله به این مسأله خواهیم پرداخت. اما اگر این شیوه انسان را از خدا دور سازد و انسان را از حق و حقیقت جدا گرداند بسیار ناپسند است. قرآن به اعمالی كه بت پرستان در كنار كعبه و به عنوان نماز انجام می داده اند خرده می گیرد و آن را نه تنها نماز و عبادت بر نمی شمارد بلكه بازیچه ای گمراه كننده می داند تا حقیقت آن چنان كه باید نمایان نگردد. این دست زدن و شادی و سرور و فریاد و هیاهو كه به عنوان نماز و عبادت و سپاس انجام می گرفت نه تنها بت پرستان را به خدا نزدیك نمی ساخت بلكه از حقانیت قرآن و توحید نیز باز می داشت. قرآن در توصیف این نحوه نادرست عبادت و سپاس می فرماید كه نمازشان جز سوت زدن و كف زدن نیست.[۱۷]
به هر حال خنده، فریاد، هیاهو، كف زدن و دیگر واكنش های رفتاری از آثار طبیعی سرور و شادی در انسان است، چنان كه وقتی انسان از چیزی نفرت پیدا كرد نه تنها آثار آن در خطوط چهره فرد مانند سیاه شدن[۱۸]آشكار و ظاهر می شود، بلكه واكنش های تند رفتاری را چون مشت زدن و حمله با خشونت[۱۹]، از خود بروز می دهد.
در قرآن آیات فراوانی وجود دارد كه حالت های انفعالی غم و اندوه، شادی و خوشبختی را كه مردم در روز قیامت احساس می كنند و هم چنین تغییراتی كه بر چهره شان نمایان می شود و منعكس كننده حالت انفعالی آنهاست، توصیف می كند.[۲۰]
قرآن حالت خوشحالی و خوشبختی را كه در روز قیامت بر چهره ی مؤمنان نمایان است و با رخساری خندان و شاداب در انتظار ورود به بهشت هستند چنین توصیف می كند: آن روز گروهی رخسارشان چون بامدادان فروزان است و خندان و شادمانند[۲۱] و یا می فرماید: به راستی نیكوكاران در بهشت ابد متنعم هستند. آن جا بر تخت های عزت تكیه زنند و نعمت های خدا را بنگرند و در رخسارشان نشاط و شادمانی نعیم بهشتی پدیدار است.[۲۲] و یا می فرماید: جمعی دیگر به نعمت های بهشتی رخسارشان شادمان و خندان است و از سعی و كوشش خود در طاعت خدا خشنود هستند و در بهشت بلند مرتبت مقام عالی یافته اند[۲۳] و یا می فرماید: آن روز رخسار طایفه ای از شادی برافروخته و نورانی است و به چشم دل جمال حق را مشاهده می كنند.[۲۴]
هنگام دچار شدن انسان به حالت انفعالی تمام شكل بدن به طور كلی دگرگون می شود. مثلا در حالت شادی و سرور با نشاط، راست قامت، سربلند، فراخ سینه به نظر می رسد و در حالت ننگ و احساس گناه، خوار، سرافكنده و فرو رفته در خود دیده می شود. این تأثیرات حالت درونی ظاهر انسان وقتی خود را نشان می دهد موجب جذب و دفع افراد به خود می شود. پیامبر(ص) كه با حالتی از سرور و تبسم با مردم رو به رو می شد باعث می شد كه ارتباط بیشتری با او برقرار كرده و با دیدن او به آرامش برسند. به نظر می رسد كه سرور و شادمانی عقلانی از نظر قرآن نه تنها بد نیست بلكه نشانگر نعمت خشنودی و رضایت خداست كه باید آن از نعمت سخن گفت و شكر نعمتش را به جا آورد: «وَ أَمَّا بِنِعْمَهِٔ رَبِّكَ فَحَدِّث»[۲۵]
● عوامل شادی آفرین
در قرآن به عوامل مسرت بخش و شادی آفرین اشاره شده است. از نظر قرآن بنیاد شادی ها و خاستگاه اصلی آن ایمان، رضایت و خشنودی خداوند است. بنابراین دیگر عوامل را باید در این منشأ اصلی جست.[۲۶] وقتی انسان در می یابد كه خداوند از او خشنود است، شاد می گردد، و در باطن و ظاهر مسرور و شاد می گردد. انسانی كه قرآن می خواند و كلام خدا را به گوش جان می شنود، در آرامش و شادی فرو می رود ; زیرا خود را سزاوار آن می یابد كه خدا با او سخن می گوید. كسانی كه با قرآن خواندن آرامش و شادی را در خود می یابند نوعی رابطه نزدیك با خدا را در خود حس می كنند كه نشان دهنده خشنودی محبوب مطلق است. از این رو قرآن نیز به عنوان یك عامل شادی آفرین مطرح است.[۲۷]
یكی از عوامل طبیعی شادی آفرین از نظر قرآن رنگ زرد است: «صَفْرَآءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّـظِرِین;[۲۸] رنگ زرد خالص روشن شادی آفرین است و بینندگان را شادمان می گرداند»
خداوند، سرور و شادی ای را كه موجب تكبّر و فخرفروشی می شود ناشایست دانسته آن را امری دور از شأن مؤمن بر می شمارد.[۲۹] انسان باید بداند كه این حالات رفاه و آسایش و عواطف انفعالی متأثر از آن پایدار نیست زیرا با كوچكترین و كمترین تغییری دستخوش دگرگونی می شود. بنابراین باید در شادی و غم و در رفاه و تنگدستی همواره به یاد خدا بود كه او دهنده و گیرنده نعمت ها و نقمت هاست. یكی از عوامل سرورانگیز و شادی آفرین از دیدگاه قرآن زیبایی های طبیعی گیاهان و جانداران است. از نظر قرآن بردن دام ها در بامدادان به چرا و بازگرداندن آنان در پایان روز آن چنان تأثیر شادی آفرین در انسان دارد كه قابل توصیف نیست. این منظره با شكوه انسان را شاد و خرسند می گرداند.[۳۰] خداوند از این رو از انسان می خواهد تا از زیبایی های طبیعی بهره برد و غریزه خواهی خویش را به این وسیله ارضا نماید.[۳۱]
یكی دیگر از عوامل شادی و سرور از نظر قرآن، علم و دانش انسان است كه موجب می شود در انسان شادی و سرور حقیقی پدید آید.[۳۲]
یكی از عوامل مؤثر در سرور و شادی انسان، سخن گفتن فرزندان است. سخن گفتن حضرت عیسی(ع) با مادر خود و تأمین آب و غذا به صورت خارق العاده، زمینه های مسرّت و چشم روشنی مریم(س) در رفع نگرانی او از آینده را فراهم آورد.[۳۳]
تفسیر راهنما بر این برداشت است كه تبریك و شادباش گفتن در روحیه مادر تأثیر مثبتی به جای می گذارد و زن پس از زایمان افزون بر نیازهای جسمی مانند تغذیه مناسب، نیاز شدیدی به آرامش روحی و تسلی خاطر دارد كه با سخن گفتن می توان به این مهم رسید.[۳۴]
در انتها باید تأكید كنیم كه به نظر قرآن، از آن جایی انسان ها، شخصیتی تأثیرپذیر و انفعالی دارند.[۳۵]دل خوش شدن به مظاهر مادی دنیا به هنگام برخورداری از آن ها و مأیوس شدن از رحمت خدا با از دست دادن امكانات آنان را به سرعت از یك حالت انفعالی (شادی) به حالت انفعالی دیگر (اندوه) منتقل می كند; و این انتقال به روشنی در رفتار و واكنش های آنان خود را ظهور و بروز می دهد. در حالی كه شادی و یأس بی جهت، به هنگام برخورداری و یا تنگنا با توجّه به خدادادی بودن امكانات، بی معناست[۳۶] زیرا تقدیر معیشت و روزی انسان ها در اختیار خداوند است، پس نباید به هنگام برخورداری از اندك رحمتی، شادمان و به هنگام مواجهه با كمی ناگواری، مأیوس و نومید شد.[۳۷]
شادمانی ناحق و سرمستی گسترده در جامعه از سوی كافران سبب گرفتاری انسان در آخرت است.[۳۸] مَرَح به معنای سرور و شادمانی افراطی و بیش از حدّ و اندازه است به آن گونه كه سبب غرور و سرمستی گردد. این گونه شادمانی افراطی و زندگی سرمستانه زمینه ساز غفلت از حقایق و معارف الهی و انكار و تكذیب آنها می گردد.[۳۹]

وبگردی
(ویدئو) پرواز تماشاگران ایرانی از سن پترزبورگ به کازان
(ویدئو) پرواز تماشاگران ایرانی از سن پترزبورگ به کازان - به گزارش ورزش سه، هواداران تیم ملی ایران در جام جهانی روسیه برای حمایت از تیم کشورمان مقابل اسپانیا به شهر کازان رسیدند.
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان !
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان ! - لازم است ذکر شود جنبش عدالتخواه دانشجویی در صورت ادامه تعلل دستگاه‌های مربوطه در تخلیه ملک بیت‌المال، حق اقدامات انقلابی را برای اجبار فرد نامبرده به تخلیه ویلای لواسان، برای خود محفوظ می‌داند.
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور
فیلم | مشکل مقبولیت و مشروعیت در کشور - دکتر حمید ابوطالبی مشاور سیاسی رئیس جمهوری معتقد است که ما یک بار برای همیشه باید مشکل مشروعیت و مقبولیت را در کشور حل کنیم. این درست نیست که بخشی از نظام هم مشروع باشد هم مقبول اما بخش دیگری که از دل همین نظام در آمده است فقط مقبول باشد.
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر - امام جمعه اهل سنت ایرانشهر : در ماه رمضان به ۴۱ دختر تجاوز شده که از این میان فقط ۳ دختر شکایت کرده اند.
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه
فیلم مهران مدیری در برنامه خندوانه - برنامه کامل خندوانه با حضور مهران مدیری مهمان ویژه برنامه عید فطر برنامه خندوانه بود و این قسمت از مجموعه خندوانه را خاص کرد.
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید!
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید! - بر این اساس، ورزشگاه‌های دستگردی، تختی، معتمدی، آزادی، شیرودی، بوستان‌های گفت‌وگو، طالقانی، ولایت، پردیسان، هنرمندان، پارک شهر و ضلع شمالی ساختمان مجلس شورای اسلامی به عنوان محل‌های مناسب تجمع در تهران تعیین شده‌اند و از این پس معترضان می‌توانند در این محل‌ها تجمع کنند.
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!