پنج شنبه ۲۵ مرداد ۱۳۹۷ / Thursday, 16 August, 2018

قائم مقام فراهانی سیاستمداری ادیب


قائم مقام فراهانی سیاستمداری ادیب
ابوالقاسم قائم مقام فراهانی یكی از مشهورترین صدراعظم های دوران قاجاریه است. در تسمیه او عنوان «میرمهردار» نیز آمده است كه از عناوین اداری چند تن از اجداد قائم مقام است.
میرزا حسن و میرزا حسین جد پدری و مادری قائم مقام در دولت زندیان از دولتمردان ممتاز بودند كه پس از روی كارآمدن آقامحمدخان دعوت وی را برای مشاغل درباری نپذیرفتند، اما میرزاحسین، داماد و برادرزاده اش میرزاعیسی را به جای خود به كار گمارد و خود به عتبات رفت.
میرزاعیسی در مدت كوتاهی لیاقت و استعداد خود را نشان داد و وقتی عباس میرزا در سال ۱۲۱۳ هـ.ق به سمت نیابت سلطنت به آذربایجان رفت، از طرف میرزا شفیع مازندرانی وزارت عباس میرزا را به دست آورد.
چون عباس میرزا ولیعهد و قائم مقام سلطنت بود، وزیر او (میرزاعیسی) مشهور به میرزا بزرگ (قائم مقام صدارت عظمی) لقب گرفت و از آن جا كه این لقب در گفتن و نوشتن دشوار بود به اختصار وی را قائم مقام نامیدند و این لقب در خانواده وی باقی ماند.
میرزا بزرگ وزیر كاردانی بود كه به دلیل كفایتش به تدریج اهمیت تبریز از تهران بیشتر شد. شهر تبریز در دوران صدارت او رونق تجاری پیدا كرد و تجارتخانه های زیادی در این شهر پدید آمد.
همچنین با كمك روس ها در قشون آذربایجان اصلاحاتی انجام شد. در همین سال ها هیات های خارجی به تبریز رفت و آمد می كردند و از این شهر با تمهیدات میرزا و عباس میرزا دانشجویانی به خارج اعزام شدند. در ۱۲۲۵ فتحعلی شاه میرزا بزرگ را به صدارت خود انتخاب كرد. میرزا عیسی فرزند ارشد خود میرزاحسن را به دستگاه عباس میرزا معرفی كرد اما میرزا حسن یك سال بعد مرد و میرزاابوالقاسم جانشین وی شد، میرزا ابوالقاسم به دستور پدر به سرعت از تهران به تبریز رفت و از همان آغاز لیاقت و كفایت خود را در دستگاه عباس میرزا نشان داد.
میرزا ابوالقاسم از آغاز شروع به كار خود در نظام دیوانی قاجاریه همواره از راهنمایی های پدر خود بهره مند می شد. میرزابزرگ در ۲۵ ذیقعده سال ۱۲۳۷ هـ.ق درگذشت و این حادثه تلخ تاثیر عمیقی بر ابوالقاسم به جای گذاشت. قائم مقام خود درباره مرگ پدر می نویسد:
«پدر من مرد و از كلیه فرزندان وی فقط یك نفر كه سن وی هنوز از بیست نگذشته بود برای من باقی ماند و من میان دشمنان تنها ماندم.»
با وجود این از اقتدار قائم مقام كاسته نشد. او با وجود زندگی بسیار ساده ای كه برای خود در نظر گرفته بود، امور دیوانی را با دقت و نظم خاص خود انجام می داد.
از جمله اقدامات مهم قائم مقام اعزام دانشجو به خارج بود. برخی از افرادی كه در این دوران به خارج اعزام شدند، عبارتند از:
۱) میرزا سید جعفر برای یادگیری مهندسی
۲) محمدصالح شیرازی در زمینه حكمت، طبیعیات و تاریخ. لازم به ذكر است این فرد اولین دستگاه چاپ را به ایران آورد.
۳) میرزا محمدجعفر در رشته طب و شیمی
۴) استاد محمدعلی چخماق ساز شاگرد كارخانه اسلحه سازی تبریز برای یادگیری آهنگری، كلیدسازی و چخماق سازی. او پس از بازگشت در كارخانه به تعلیم این فنون پرداخت. اعزام این گروه خالی از دشواری نبود. انگلیس ها به شدت در این زمینه اخلال می كردند، به طوری كه گروه مذكور پس از سه سال به ایران بازگشتند ولی نتوانستند با همان دانش بعضی علوم و فنون را به دیگران انتقال بدهند.
قائم مقام در ادب پارسی نیز قلم توانایی داشت. از آثار وی مثنوی جلایرنامه را می توان نام برد. سراسر این مثنوی انتقاد از اوضاع زمانه به خصوص شاهزادگان و درباریان است. همچنین مجموعه ای از نوشته های قائم مقام كه به «منشأت» نام دارد شهرت بسیار زیادی در جامعه ادبی دارد. در این كتاب منثور فارسی، شیوایی كلام كاملاً محسوس است. در كنار تمامی این مسوولیت ها، قائم مقام در صحنه جنگ نیز از خود لیاقت نشان می داد. در سال ۱۲۳۶ هـ.ق در ركاب عباس میرزا از راه خوی و چالدران وارد كردستان شد. قشون ایران شهرهای وان، بتلیس و اخلاط را تسخیر كرد. تا آن جا كه خطبه به نام شاه ایران خواندند. آن ها همچنین قصد محاصره بغداد را داشتند. ولی دولت عثمانی تقاضای صلح كرد و لاجرم عهدنامه جدیدی در سال ۱۲۳۹ هـ.ق نوشته شد. اما مهمترین مساله در آن دوران خاص مساله جنگ ایران و روس بود كه از سال ۱۲۱۹ تا ۱۲۲۸ به طول انجامید و در پایان به عقد قرارداد گلستان و جدا شدن قسمتی از قفقازیه از خاك ایران شد.
قائم مقام و ولیعهد پس از عقد قرارداد گلستان به بیهودگی تلاش برای بازپس گیری ولایات قفقاز آگاه بودند و از آن جا كه سابقه طولانی مجاورت با مرزهای روسیه را داشتند بیشتر درصدد تجهیز نیرو و سپاه ایران بودند. به همین دلیل از كشورهای مختلف از جمله فرانسه، اتریش و ایتالیا كمك خواستند. قائم مقام بیشترین تاثیر را در این حركت داشت و بیشترین تلاش را از خود نشان داد تا ارتش ایران سامان یابد. اما بی علاقگی سربازان ایرانی در یادگیری فنون نظامی از خارجیان و باز هم كارشكنی نیروهای انگلیسی و عدم برخورد جدی هیات های اعزامی به ایران در این مساله سبب شد، تجهیز ارتش روند كندی داشته باشد. از طرف دیگر بسیاری از بدخواهان قائم مقام شروع به تفرقه افكنی بین قائم مقام و ولیعهد كردند، به طوری كه ولیعهد از ۱۲۳۹ هـ.ق تا ۱۲۴۰ هـ.ق قائم مقام را از كار بر كنار كرد.
در طی این یك سال اوضاع دربار تبریز بسیار آشفته شد. ولیعهد بار دیگر از قائم مقام دعوت به همكاری كرد. پس از بازگشت قائم مقام بار دیگر مقدمات جنگ دوم بین ایران و روس فراهم شد. قائم مقام در صف مقدم مخالفین جنگ قرار داشت. انگلیس ها كه به شدت خواهان جنگ ایران و روس بودند به شدت بر طبل جنگ می كوبیدند.
شاه در بهار سال ۱۲۴۱ هـ.ق براساس سنتی هر ساله در چمن سلطانیه اردو زد و سران لشكری و كشوری را گرد آورد. وی از آن ها در مورد جنگ با روسیه نظرخواهی كرد. تنها كسی كه در آن جلسه مخالف جنگ بود قائم مقام بود. او با مقایسه مالیات سالانه روسیه و ایران دلایل خود را برای مخالفت با جنگ اعلام كرد. به همین دلیل به همكاری با روس ها متهم شد و بار دیگر از مقام خود خلع و به مشهد تبعید شد.
جنگ ایران و روس آغاز شد و به شكست ایران انجامید. حال مذاكرات صلح مرد كارآزموده ای چون قائم مقام را می طلبید، پس بار دیگر قائم مقام به خدمت فراخوانده شد. فتحعلی شاه پس از مشورت با وی وكالت نامه ای با اختیارات تام در عقد صلح با دولت روس به نام نایب السلطنه به دست قائم مقام داد و او را روانه آذربایجان كرد. پس از مذاكرات بسیار در پنجم شعبان ۱۲۴۳ هـ.ق دهم فوریه ۱۸۲۸ قرارداد تركمن چای به امضا رسید. بسیاری از صاحب نظران معتقدند چنان كه قائم مقام در این مذاكرات حضور نداشت بدبختی های آن جنگ به مراتب بیشتر بود.
به هر حال پس از، ازدست دادن بخش های وسیعی از خاك كشور مبالغ هنگفتی غرامت جنگی باید پرداخت می شد كه نتایج اجتماعی و مصیبت باری به همراه داشت و بر دوش قائم مقام و ولیعهد سنگینی می كرد. در همین زمان قتل گریبایدوف (نماینده روس در ایران) به وقوع پیوست. همین مساله تهدید دیگری برای ایران محسوب می شد و از سرگیری جنگی دیگر از سوی روس ها محتمل بود ولی با تمهیداتی كه دربار ایران انجام داد بحران حل شد.
پس از آن حكام و امرا در ولایات مختلف طغیان كردند كه بسیاری از آن ها به وسیله عباس میرزا و قائم مقام سركوب شد. از جمله شورش حاكم یزد، كرمان، خراسان و پس از آن داستان هرات بود كه خود مقوله مفصلی است و پرداختن به آن فرصت زیادی می طلبد. در اثنای جنگ هرات عباس میرزا در ۱۵ اكتبر ۱۸۳۳م، ۱۲۴۹ هـ.ق در گذشت. در آن شرایط ابتكار عمل به دست قائم مقام افتاد. معاهده ای امضا شد و سكه به نام شاه ایران زده شد.
پس از مرگ عباس میرزا قائم مقام به صدارت محمدشاه رسید. او در رساندن محمدمیرزا به ولایتعهدی از خود لیاقت بسیاری نشان داد. و در كشاكش تثبیت قدرت وی پس از مرگ فتحعلی شاه كه یك سال پس از مرگ عباس میرزا در ۱۹ جمادی الثانی ۱۲۵۰ اتفاق افتاد، تخت سلطنت را تقدیم محمدشاه كرد.
اما محمدشاه با وجود آن كه در حضور پدر خود عباس میرزا سوگند یاد كرد كه در حفظ جان قائم مقام بكوشد و خون او را نریزد، به شیوه بسیاری از شاهان دستور قتل صدراعظم تاج بخش خود را در سال ۱۲۵۱ هـ.ق صادر كرد و در آن دوران كه ایران دچار قحط الرجال به معنای واقعی كلمه بود، مرد بزرگی چون قائم مقام را به قتل رسانید.

حمیرا عمرانی
منابع:
اعتماد السلطنه، صدرالتواریج، به اهتمام محمد مشیری، سازمان انتشارات وحید، ۱۳۴۹.
علی اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، انتشارات علمی، ۱۳۷۰.
ابراهیم فائقی، آشنایی با قائم مقام فراهانی، انتشارات زر قلم، تبریز، ۱۳۷۳.
محمد- احمد پناهی سمنانی، قائم مقام فراهانی، نشر ندا، ۱۳۷۶.

منبع : روزنامه جوان

مطالب مرتبط

زندگی نامه حجت الاسلام علی دوانی و اسامی برخی آثارشان

زندگی نامه حجت الاسلام علی دوانی و اسامی برخی آثارشان
حجتالاسلام علی دوانی در سال ۱۳۰۸ ش در قصبه‏ی «دوان» در شش كیلومتری شمال كازرون به دنیا آمدوی تحصیلات خود را در زادگاهش آغاز نمود و در سال ۱۳۱۶ ش به شهر آبادان رفته در مدرسه‏ی فنی در رشته‏ی مكانیك مشغول تحصیل شد.
مقارن شهریور ۱۳۲۰ و جنگ جهانی دوم در آن شهر (آبادان) حضور داشت. در سال ۱۳۲۳ برای تحصیل علوم دینی راهی حوزه‏ی علمیه‏ی نجف شد. مدت اقامت وی در شهر نجف بیش از چهار سال طول نكشید و به علت بیماری در سال ۱۳۲۷ ش به ایران بازگشت و تحصیلات خود را در قم ادامه داد. وی طی مدت پنج سال سطوح مقدماتی صرف و نحو، منطق، معانی و بیان و فقه واصول تا شرح معالم و شرح لمعه و شرح تجرید را خواند. در كلام از اساتید و علمایی چون سید محمود گلپایگانی، وحید رشتی، محمد فاضل لنكرانی، محمد صدوقی، آیت‏اللَّه مرعشی نجفی، سلطانی طباطبایی و علی مشكینی بهره‏ها برد. قسمتی از تفسیر قرآن مجید و بخشی از اسفار ملاصدرای شیرازی را از علامه طباطبایی فراگرفت و «شرح منظومه» را از محضر آیات شیخ محمد فكور یزدی، آیت‏اللَّه حسینعلی منتظری و حاج‏آقارضا صدر فراگرفت. سپس درس «خارج فقه» آیت‏اللَّه بروجردی حاضر شد و مدتی هم در درس«خارج فقه» امام خمینی بهره برد. نظر به علاقه‏ای كه به خاندان علامه وحید بهبهانی داشت در سال ۱۳۲۸ ش در نهاوند با یكی از نوادگان وی ازدواج كرد. علی دوانی از بدو ورود به حوزه‏ی علمیه‏ی قم به نویسندگی پرداخت؛ نخست دو مقاله در مجله‏ی «مسلمین» و چند مقاله در روزنامه‏ی «وظیفه» و« ندای حق» از وی چاپ شد. پس از مدتی وی همراه عبدالكریم موسوی اردبیلی، مكارم شیرازی، جعفر سبحانی، امام موسی صدر و واعظ زاده خراسانی و دیگران مجله‏ی علمی و دینی «مكتب اسلام» را در سال ۱۳۳۷ ش دایر كردند. وی با علاقه‏ای كه به نویسندگی داشت آثار متعددی شامل تحقیق، تألیف و ترجمه منتشر كرد.
از وی مقالات متعددی هم در شرح حال فقها و علما در مجلات دینی، به ویژه مجله‏ی مكتب اسلام چاپ شده است. علاوه بر تألیف، وی در مؤسسات آموزش عالی چون دانشكده الهیات دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت معلم و دانشگاه امام حسین (ع)و دانشگاه امام صادق (ع) به تدریس تاریخ اسلام اشتغال داشت. حجت الاسلام علی دوانی از شخصیت‏های هوادار نهضت امام خمینی است و در حوزه‏ی مسایل دینی و فرهنگی و تبلیغ كوشیده است. وی در حدود سال ۱۳۳۰ با مجتبی نواب صفوی رهبر فدائیان اسلام آشنا شد.
در هنگام خلع ید انگلیسی‏ها از صنعت نفت ایران توسط هیئتی كه حسین مكی و مهندس بازرگان در رأس آن بودند، وی در آبادان حضور داشت.
پس از پایان موفقیت‏آمیز قیام عمومی علما و مراجع به رهبری امام‏خمینی علیه تصویب لایحه‏ی انجمن‏های ایالتی و ولایتی، وی كتاب«نهضت دو ماهه‏ی روحانیون» را به نگارش درآورد. مقارن ماه محرم سال ۱۳۴۲ وی برای انجام تبلیغات اسلامی از طرف امام خمینی به كویت رفت.
در پی ادامه‏ی بازداشت امام خمینی بعد از سخنرانی روز عاشورا در اسفند ماه سال ۱۳۴۲ ایشان و دیگر از از علمای حوزه‏ی علمیه‏ی قم تلگراف اعتراض‏آمیزی به منصور نخست‏وزیر وقت مخابره كردند.
در ادامه‏ی مخالفت و اعتراض مردم با ادامه‏ی بازداشت امام خمینی، ساواك در شامگاه ۱۵ فروردین امام را به قم منتقل و آزاد كرد. یكی از وقایع این مقطع تأسیس دارالتبلیغ اسلامی توسط آیت‏اللَّه سید كاظم شریعتمداری بود. از این پس حجت الاسلام علی دوانی عمده فعالیت‏های فرهنگی و قلمی خود را در این مؤسسه‏ی مذهبی متمركز نمود و به ویژه آن كه مجله مكتب اسلام هم زیر نظر این مؤسسه قرار گرفت.
امام خمینی پس از سخنرانی شدیدالحن خود علیه كاپیتولاسیون در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ از ایران به تركیه تبعید شد. در ۲۹ اسفند همان سال نامه‏ی سرگشاده‏ای از طرف جمعی از طلاب و فضلای حوزه‏ی علمیه‏ی قم درباره‏ی اجرا نشدن قوانین اسلامی و قانون اساسی كشور و پایان دادن به وضع سیاسی موجود و بازگشت امام خمینی به ایران به امیرعباس هویدا نوشته شد كه حجهٔالاسلام علی دوانی یكی از امضاكنندگان آن نامه بود. در سال ۱۳۴۴ به مناسبت شهادت امام صادق (ع) و سالگرد واقعه‏ی مدرسه‏ی فیضیه‏ی قم، در این مدرسه مراسم سوگواری برگزار شد كه وی نیز در آن مجلس سخنرانی كوتاهی ایراد كرد.
در سال ۱۳۴۷ هیئت مكتب‏الرضا(ع)توسط تعدادی از آذربایجانی‏های مقیم مركز با هدف فعالیت‏های مذهبی و فرهنگی تأسیس شد. این هیئت با دعوت از سخنرانان برجسته درصدد تحقق این اهداف بود و علی دوانی نیز از سخنرانان آن بود. در ادامه فعالیت‏های علمی و فرهنگی پس از تأسیس حسینیه ارشاد توسط افرادی چون آیت‏الله مرتضی مطهری در این مؤسسه هم به ایراد سخنرانی پرداخت در طول این مدت فعالیت‏های قلمی و فرهنگی خود را ادامه می‏داد.
در این مدت حجت الاسلام دوانی در اغلب جلسات روحانیون مبارز تهران شركت می‏كرد. از جمله روابطی كه با آیت‏اللَّه مرتضی مطهری، شیخ محمدتقی فلسفی و علامه محمدتقی جعفری داشت در گزارش‏های ساواك انعكاس یافته است.
با پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن سال ۵۷ وی به جمع‏آوری منابع تاریخی، اعلامیه‏ها و بیانیه‏ها همت گماشت. پس از گردآوری منابع، كتاب ۱۰ جلدی «نهضت روحانیون ایران» را در سال ۱۳۵۸ منتشر كرد كه از آثار قابل توجه وی در زمینه‏ی تاریخ انقلاب اسلامی می‏باشد.
استاد فرزانه علی دوانی در شامگاه روز دوشنبه ۱۸دی ماه ۱۳۸۵مصادف با ۱۸ ذی الحجه ۱۴۲۷بر اثر عفونت داخلی دار فانی را وداع گفت. پیکر مطهر ایشان در صحن عتیق آستانه مبارکه حضرت معصومه سلام الله علیها به خاک سپرده شد است.
● آثار قلمی وی عبارت است از:
۱) اصول اعتقادی و فروع عملی اسلام، چاپ دهم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه‏ی مدرسین حوزه‏ی علمیه‏ی قم؛
۲) امام زمان در گفتار دیگران، چاپ اول، انتشارات ندای ایمان، تهران؛
۳) بحثی درباره‏ی همراه پیامبر (ص)، مجله‏ی مكتب اسلام
۴) پیامبر اسلام از نظر دانشمندان شرق و غرب، چاپ سوم، انتشارات پیام اسلام، قم
۵) پیشوایان بزرگ ما، سلسله مقالات، مجله‏ی مكتب اسلام
۶) تاریخ اسلامی (از آغاز تا هجرت)، چاپ نهم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه‏ی مدرسین حوزه‏ی علمیه‏ی قم
۷) نظری اجمالی به جنگ‏های صدر اسلام
۸) سیمای جوانان در قرآن كریم و تاریخ اسلام، چاپ پنجم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران
۹) جهانگردی و جهانگردان نامی، چاپ دوم، نشر میران، تهران
۱۰) داستان‏های اسلامی، ۲ جلد، چاپ دهم، كانون انتشارات محمدی، تهران
۱۱) داستان‏های ما: جلد اول، چاپ پنجم، جلد دوم و سوم چاپ چهارم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران
۱۲) دانشمندان عامه و مهدی موعود (عج)، چاپ اول، دارالكتب الاسلامیه، تهران
۱۳) زن در قرآن: چاپ دهم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه‏ی علمیه‏ی قم
۱۴) زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیت‏اللَّه بروجردی، چاپ دوم، نشر مطهر، تهران
۱۵)سید رضی مؤلف نهج البلاغه، چاپ پنجم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه‏ی مدرسین حوزه‏ی علمیه‏ی قم
۱۶) سیر اجتهاد در اسلام، یادنامه اولین كنگره‏ی نهج‏البلاغه، تهران
۱۷) سیره‏ی ائمه طاهرین(ع)
۱۸) شرح حال و آثار و افكار آیت‏اللَّه بهبهانی (از فقها و مراجع ربع قرن گذشته) چاپ اول، انتشارات كتابخانه صدر، تهران
۱۹) شرح زندگانی استاد كل وحید بهبهانی، چاپ دوم، مؤسسه‏ی انتشارات امیركبیر، تهران
۲۰) شرح زندگانی جلال الدین دوانی، چاپ اول چاپخانه‏ی حكمت، قم
۲۱) شعاع وحی بر فراز كوه حرا، چاپ دهم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه‏ی مدرسین حوزه‏ی علمیه‏ی قم
۲۲) شیعه در اندونزی، مجله‏ی مكتب اسلام
۲۳) مجموعه مقالات در موضوعات گوناگون، مجلات و روزنامه‏های دینی
۲۴) محدث نامی حاج شیخ عباس قمی، چاپ اول، دارالكتب اسلامیه، تهران
۲۵) مفاخر اسلام: جلد اول، انتشارات امیركبیر، تهران، جلد دوم، چاپ دوم، انتشارات امیركبیر، تهران، جلد سوم، چاپ اول انتشارات امیركبیر، تهران، جلد چهارم، چاپ اول، امیركبیر، تهران، جلد هفتم، چاپ اول، نشر قبله، تهرن، جلد هشتم، چاپ دوم نشر قبله، تهران، جلد یازدهم، چاپ اول، نشر مطهر، زیر چاپ؛
۲۶) موعودی كه جهان در انتظار اوست، چاپ سوم، انتشارات دارالعلوم، قم
۲۷) نگاهی كوتاه به زندگانی پرافتخار سید رضی مؤلف نهج البلاغه، یادنامه‏ی كنگره نهج البلاغه، تهران
۲۸) هنر نویسندگی، چاپ سوم، نشر مطهر، تهران
۲۹) خاطرات من از استاد شهید مطهری، چاپ اول، انتشارات صدرا،تهران
۳۰) امام خمینی (ره) در آئینه‏ی خاطره‏ها، چاپ اول، نشر مطهر، تهران
۳۱) راز نماز در نهج البلاغه، چاپ دوم، نشر مطهر، تهران؛
▪ تألیفات
۳۲) آغاز وحی و بعثت پیامبر در تاریخ و تغییر طبری (یادنامه‏ی طبری)
۳۳) علما و مردان نامی بوسنی و هرزگوین، چاپ اول، انتشارات انصاریان، قم
۳۴) فرقه‏ی ضاله و سرقت آیات و احادیث
۳۵)محمد بن جریر طبری (بررسی و نقد تاریخ و تفسیر طبری)
۳۶) مشاهیر فقها و مراجع تقلید شیعه
۳۷) نهضت دو ماهه‏ی روحانیون ایران، چاپخانه‏ی حكمت، قم
۳۸) نهضت روحانیون ایران (۱۱ جلد)، چاپ دوم، مركز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۷۷
۳۹) هزاره‏ی شیخ طوسی، چاپ دوم مؤسسه‏ی انتشارات امیركبیر، تهران
▪ ترجمه‏ها
۴۰) آثار تمدن اسلامی در اسپانیا و پرتغال، مجله‏ی مكتب اسلام
۴۱) اجتهاد در مقابل نص، چاپ هفتم، انتشارات جامعه‏ی مدرسین قم
۴۲) خاندان آیت‏اللَّه بروجردی، چاپ اول، انتشارات انصاریان، قم
۴۳) تاریخ فتوحات مسلمانان در اروپا، (سوئیس، ایتالیا و جزایر دریای مدیترانه)، چاپ پنجم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران
۴۴) صحنه‏های تكان دهنده در تاریخ اسلام، چاپ هفتم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران
۴۵) علی علیه السلام چهره‏ی درخشان اسلام، چاپ یازدهم، دفتر انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه‏ی علمیه‏ی قم
۴۶) فرقه‏ی وهابی و پاسخ شبهات آن‏ها: چاپ چهارم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران
۴۷) فروغ هدایت، چاپ چهارم، انتشارات قدر، تهران
۴۸) مهدی موعود (ع)، ترجمه‏ی جلد سیزده بحارالانوار علامه مجلسی، چاپ بیست و پنجم، دارالكتب الاسلامیه
۴۹) علما و شعرای بوسنی و هرزگوین، چاپ دوم، نشر قبله
▪ تصحیح و تحقیق و تهذیب
۵۰) تاریخ قم، چاپ چهارم، نشر قبله
۵۱) جامع المسائل، چاپ اول، چاپخانه‏ی دارالعلم، قم
۵۲) در پیرامون نهج البلاغه، چاپ چهارم، دفتر انتشارات وابسته به حوزه‏ی علمیه‏ی قم
۵۳) سیر حدیث در اسلام، چاپ سوم، انتشارات گنجینه، تهران
۵۴) شاهراه هدایت، چاپ اول، چاپخانه‏ی حكمت، قم
۵۵) شوق مهدی (ع)، چاپ چهارم، انتشارات انصاریان، قم
۵۶) فروغ ایمان، چاپ اول، انتشارات كتابخانه‏ی صدر، تهران
۵۷) مباحثی در معارف اسلامی، چاپ اول، مركز نشر فرهنگی رجاء، تهران
۵۸) نگاهی به آثار فقهی شیخ طوسی، چاپ اول، انتشارات دارالفكر، قم
۵۹) خاندان علامه مجلسی، ضمیمه‏ی بخش یكم مرآت الاحوال جهان نما
۶۰) مرآت الاحوال جهان نما، جلد اول و دوم چاپ دوم، نشر قبله، تهران
۶۱۰ خاطرات حجت الاسلام فلسفی، چاپ چهارم، مرکز اسناد انقلاب اسلامی

وبگردی
تریلی در اهواز چپ کرد، مردم بارش را غارت کردند!
تریلی در اهواز چپ کرد، مردم بارش را غارت کردند! - یک تریلی در اهواز واژگون شد و مردم به جای کمک به راننده مصدوم بار تریلی را بردند
بازگشت گوگوش به ایران و نحوه برخورد با او در فرودگاه
بازگشت گوگوش به ایران و نحوه برخورد با او در فرودگاه - در ویدئوی زیر روایت فائقه آتشین (گوگوش) را از بازگشت به ایران بعد از انقلاب و نحوه برخورد پاسدار فرودگاه و دادستانی با او می شنوید. او این خاطرات را سال ۲۰۰۰ در تورنتوی کانادا روایت کرد.
ماجرای عکس متفاوت وزیر جوان و هشتگ‌های توییتری
ماجرای عکس متفاوت وزیر جوان و هشتگ‌های توییتری - نكته جالب در اين ميان، گستردگي و تنوع واكنش‌ها به پوشش «وزير جوان» بود. تا آن‌جا كه در ميان كاربران بودند گروهي كه اين پوشش را در حد «شق‌القمر» بالا برده و اين تفاوت ظاهري را نشانه‌اي از تفاوتي عميق در نوع نگاه آذري‌جهرمي تحليل كردند و در مقابل، طيفي نيز «وزير جوان» را به‌خاطر تلاش براي آنچه ازسوي اين كاربران نوعي «پوپوليسم» و «عوام‌فريبي» خوانده شد
اظهارات تند احمدی نژاد علیه روحانی و دولت!
اظهارات تند احمدی نژاد علیه روحانی و دولت! - محمود احمدی نژاد با انتشار پیام ویدیویی تندی علیه رئیس جمهور، وی را هم دست رئیس دو قوه دیگر نامید و خواستار کناره گیری حسن روحانی از مقام ریاست جمهوری شد.
فیلم | قرار نبود روحانیت در همه چیز اظهارنظر کند!
فیلم | قرار نبود روحانیت در همه چیز اظهارنظر کند! - فیلم - مدتی قبل حجت الاسلام زائری مهمان خبرآنلاین بود و در کافه خبر به بررسی مسایل فرهنگی و اجتماعی ایران و نقش روحانیت در جامعه پرداخت.
فیلم | چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟
فیلم | چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟ - فیلم - چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟ پاسخ این سوال را در ویدئوی زیر ببینید.
فیلم سانسور شده خوانندگی سحر قریشی در یک برنامه
فیلم سانسور شده خوانندگی سحر قریشی در یک برنامه - سکانس سانسور شده مسابقه «13 شمالی» که در آن سحر قریشی ترانه های مشهور چند تن از خوانندگان را می خواند، ببینید. اولین قسمت این مسابقه در شبکه نمایش خانگی توزیع شده است.
عاشق شدن لیلای سریال پدر،داستانی کاملا واقعی!
عاشق شدن لیلای سریال پدر،داستانی کاملا واقعی! - روایت نازنین پیرکاری،مجری و تهیه کننده تلویزیون از عاشق شدن خود که داستان سریال پدر شد...
یک ژن خوب تازه: جان متاعی است که هر بی سروپایی دارد
یک ژن خوب تازه: جان متاعی است که هر بی سروپایی دارد - مهمترین بخش های سخنان او اینجاست که عنوان می کند: چه کسی در جریان انقلاب بوده؟ اگر یک عده ای جان دادند، یک عده ای هم این وسط پول دادند. او که گویا دستی در شعر هم دارد، سخن عجیب تری از آنچه پیش از این گفته بر زبان جاری می سازد و با به کار بردن این بیت که «جان چه باشد که نثار قدم دوست کنم *** این (جان) متاعی است که هر بی سروپایی دارد» ...
ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد
ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد - برای آمریکا کم هزینه‌ترین استراتژی ادامه وضع موجود است. ترامپ در یک سال گذشته کاری کرد که ۳۰ میلیارد دلار دارایی ایران از کشور خارج شود. این پول به کشور‌هایی مثل ترکیه، گرجستان، ارمنستان، مالزی و ... که از ثبات و امنیت برخوردارند رفت و در این کشور‌ها سرمایه گذاری شد. همین موضوع کمر اقتصاد ایران را می‌شکند. در این یک سال دلار به نزدیک ۱۰ هزار تومان رسیده است. ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد. اگر…
سحر تبر چهره واقعی‌اش را آشکار کرد!
سحر تبر چهره واقعی‌اش را آشکار کرد! - سحر تبر سال گذشته برای اولین بار در رسانه‌های جهان دیده شد. گمانه زنی می‌شد که او برای شباهت پیدا کردن به آنجلینا جولی ۵۰ عمل جراحی داشته است. اما او در نهلایت شبیه شخصیت "عروس مرده" تیم برتون به نظر می‌رسید.
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد!
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد! - یک بنر تبلیغاتی که ظاهراً با هدف ترویج فرهنگ حجاب طراحی شده، سبب‌ساز واکنش‌های کاربران شبکه اجتماعی توییتر شده است. در این بنر، از رهگذران خواسته شده بین دو گزینه موجود، زنی چادری و زنی مانتویی، انتخاب کنند ترجیح می‌دهند کدام‌یک همکار همسرشان باشد!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر! - در اتفاقی عجیب و غیر قابل باور فردی امروز به دلیل درخواست طلاق همسرش در خیابان اسلامشهر وی را با ضربات چاقو از پای درآورد، از سرنوشت این خانم اطلاع دقیقی در دست نیست.