جمعه ۶ شهریور ۱۳۹۴ / Friday, 28 August, 2015
ترصیع و تزئین ظروف فلزی

ترصیع و تزئین ظروف فلزیتزئین و ترصیع ظروف و زینت آلات فلزی و همچنین آرایش آنها به طرز سیاه قلم و یا صور مختلف صنعتی است كه از دوران ساسانی در ایران معمول بوده و در دوره اسلام رو به زیبایی و كمال رفته است. گاه هنرمند برای منظور خویش خطاطی را مناسب دانسته و زمانی از نقوش انسان و حیوان و یا نقشهای هندسی و اسلیمی استفاده كرده است.
چون در شرع مبین اسلام استعمال ظروف سیمین و زرین منع گردیده و مكروه شناخته شده، هنرمندان سعی نموده اند با ساخت اشیائی از قبیل قاب قرآن، جا دعا و همچنین زینت آلات، هنر خویش را عرضه بدارند تا هم رسم و سنت قدیمی محفوظ ماند و هم از قوانین مذهبی سر پیچی نگردیده باشد.
یك نوع تزئین معمول در قرون اولیه اسلام، ساخت ظروف و یا اشیاء با نقش برجسته می باشد، به این ترتیب كه نقوش و یا كلماتی را كه برای تزئین شیی در نظر می گرفته اند قبلاً از فلز دیگری تهیه كرده، بعد آن را روی ظرف و یا شیئی منظور، الصاق می‌نموده‌اند. نمونه جالب این طرز كار یك جا دعایی است (متعلق به موزهٔ ایران باستان) از نقرهٔ زراندود بشكل استوانه كه در دو طرف دو دریچه محدب دارد.(۱)
روی دریچه‌ها نقوش شاخ و برگ برجسته بطرز سیاه قلم دیده می‌شود. بر دیواره جا دعا سوره توحید «قُل هو الله اَحَد» برجسته در چهار سطر الصاق گردیده است.(۲)
در قسمت فوقانی جا دعا، جای چهار گیره برای گذراندن زنجیر و یا نخ جهت آویختن از گردن، وجود دارد كه سه گیره به مرور از بین رفته و اكنون فقط یكی باقی مانده است.
این طرز كار نه تنها برای آرایش اشیاء كوچك بلكه برای تزیینات اثاثه و یا اشیاء دیگر با وسعت بیشتر معمول بوده است. چنانكه ناصر خسرو در كتاب سفرنامه خویش موقعی كه از زیارت مكه صحبت به میان می‌آورد متذكر شده كه درهای خانه كعبه با نوشته‌های تزیینی و نقشهای هندسی و اسلیمی نقره‌كوب مزین بوده است.
روش دیگر تزیین عبارت بود از حك كلمه یا نقش منظور به وسیله قلمهای مخصوص و آنگاه سیاه نمودن این قسمتها با محلول نقره و سرب به طرز سیاه قلم. معمولاً در پایان كار، عمل صافكاری به وسیله سمباده صورت می‌گرفته است. برای فلزات محكم، كه دست قدرت حكاكی آنها را نداشت از چكش استفاده می‌شده است.
در موزهٔ ایران باستان تعدادی از این نوع ظروف نقره به اشكال مختلف از قبیل سینی، تنگ و جامهای كوچك و بزرگ متعلق به قرن پنجم هجری موجود است. بر روی بعضی از این ظروف نام ابی العباس «ولكین» بن هرون مولا، بین عباراتی كه جهت تزئین بكار برده شده مشاهده میگردد.
و همچنین كلمه‌های بركت، سعادت، نعمت و سلامت كه همگی دعای خیر در حق صاحب ظرف است برروی این ظروف نقش شده است محل ساخت این ظروف به آذربایجان نسبت داده می‌شود.
در دوران سلجوقی، صنعت ترصیع اشیاء فلزی به منتهای كمال رسید و از این دوران، اشیاء مختلف زیبایی به یادگار باقی مانده است. طرز ساخت و تكنیك معمول در این دوره با طرق مذكوره در فوق كاملاً متفاوت است. در این زمان برای تزیین مفرغ با فلزات دیگر چون نقره و مس، ابتدا شیئی منظور را با ابزار مخصوص به هر شكل كه می‌خواستند گود نموده بعداً نقاط كنده شده را با فلز مورد نظر پر می‌نموده اند.
یكی از انواع این هنر، پایه شمعدان مفرغی(۳) (متعلق به موزهٔ ایران باستان)، بشكل كثیر الاضلاع نه ضلعی است كه بدنه آن با اشكال هندسی پنج ضلعی بطور مستقیم و معكوس نمایش داده شده و درون هر شكل با نقوش مختلف نقره‌كوب گردیده است.
نقوش اصلی این شمعدان عبارت است از امیری كه بر تخت نشسته و در طرفین تخت، دو ستون دیده می شود، و سرستونها به شكل مار و در كنار آنها دو انسان (محتملاً نگهبان) ایستاده‌اند. یكی از دستهای نگهبانان روی ستون قرار دارد.
درون بقیه اشكال هندسی، با مجالس بزم و رامشگران در حال نواختن آلات موسیقی، و یا ساغران صراحی در دست، و همچنین رقاصه‌هایی در حال هنر نمایی آراسته گردیده است. یك نگاه اجمالی به رقصندگان این شبهه را پیش می‌آورد كه مشغول ستیزه‌اند در صورتیكه با مشاهده دقیقتر كاملاً متوجه می‌شویم كه مقصود هنرمندان نشان دادن یكی از مجالس بزم و رقص می‌باشد.(۵) این طرز هنرنمایی كه روی این شمعدان مشاهده می‌شود هنوز در بعضی نقاط ایران معمول و متداول است. نگارنده دو سال قبل در مأموریت پاسارگاد، در یك جشن عروسی، ناظر اجرای رقصی بنام تَركَه بازی بود.
در این رقص دو مرد كه یكی از آنها مسلح به چوبدستی است با حركات موزون به آهنگ ساز و دهل شروع به رقص میكند، و در گرد نفر دوم می‌چرخد و سعی می‌كند با چوبدستی به پای او بزند و دیگری نیز با حركات ماهرانه فرار میكند. مرد مسلح پس از اینكه موفق شد چوپ را به پای حریف بكوبد آن را بر زمین می گذارد و شخص دیگری از جمع تماشاچیان پیش می آید و آن را به دست می‌گیرد و رقص بدینسان ادامه می‌یابد. مجموعه این حمله و دفاع، رقص جالب و سرگرم كننده‌ای را به وجود می‌آورد.
آلات موسیقی كه در مجالس مختلف، روی شمعدان مورد بحث مشاهده می‌گردد عبارت است از چنگ، دایره و دو شیی دیگر، شبیه دنبك و عود. قسمت فوقانی شمعدان به شكل هشت ضلعی با خطوط منحنی كه به صورت ستاره هشت پر درآمده است، و وسط آن نقوش اسلیمی نقره كوب گردیده. در قسمت فوقانی و تحتانی شمعدان، دو ردیف نوشته به خط ثلث و نسخ نقره كوب شده است.
نوع كتابت قسمت پایین، كه به خط نسخ می‌باشد مغایر انواع دیگر نوشته‌هاست، به این معنی كه شروع و خاتمه كلمات به شكل صورت انسان جلب توجه می‌كند .
مفاد عبارات دعای خیر به صاحب شمعدان است. نظایر این ادعیه و آرزوی بركت، برای صاحب شیی، روی ظروف سفالین نیز دیده می شود. دكتر «دیماند» موزه دار موزه «مترو پولیتن» و نویسنده كتاب راهنمای صنایع اسلامی معتقد است كه این نوع نوشته در خراسان بوجود آمده و فقط در فلز كاریهای دوران سلجوقی دیده میشود.
از قرون هفتم و هشتم هجری ظروف ترصیع شده با نقره، از قبیل شمعدانهای كوتاه و بلند، سینی و لگن، عود سوز، آفتابه و غیره به مقدار زیاد باقیمانده است. عده‌ای محل ساخت آنها را به شهر موصل در عراق نسبت می دهند، ولی همزمان با ساخت این ظروف، همدان، مشهد، اصفهان و زنجان را می توان در زمره مراكز مهم ساخت ظروف نقره كوب و مس كوب دانست. شاید بتوان تصور نمود كه موصل مهمترین مركز فلز كاری این دوره بوده و نقاط دیگر از مكتب موصل تقلید نموده‌اند و یا اینكه هنرمندانی از موصل به نقاط دیگر مهاجرت و بكار كسب و تعلیم می‌پرداخته‌اند. بهترین نمونه این صنعت، تعدادی ظروف مفرغی نقره كوب است كه از بوزینجرد همدان، بدست آمده و برای نمونه به شرح یك آفتابه و لگن اكتفا می‌شود.
كلیه سطوح داخلی و خارجی لگن مفرغی، به اشكال و صور متنوع، نقره كوب شده است. تزئین دیواره خارجی، چهار طرح دایره‌ای شكل است كه در داخل آنها، نقوش شكارچی و با امیری كه بر تخت نشسته و در پایین آن نوازندگان مشغول رامشگری‌اند به چشم می‌خورند در حد فاصل دوایر، انسانهایی هدیه بدست در حال حركت مشاهده می‌گردند. در دست یكی از این افراد شییء شبیه جعبه و یا كشكول میباشد كه روی آن عبارت «علی ابن حمودالموصلی» كنده كاری شده است.
در لبه داخلی و خارجی و همچنین پایین لگن عباراتی بخط نسخ و ثلث دیده می شود. قسمت فوق العاده زیبا و جالب لگن، كف خارجی آن است كه با نقوش هندسی ۶ ضلعی كه هر ضلع به شكل لوزی است تزئین یافته است.
داخل ۶ ضلعی‌ها، گلهای شش پر و انسانهای نشسته كه بعضی مشغول نواختن آلات موسیقی و برخی صراحی در دست دارند مشاهده میگردد. نمونه دیگر، آفتابه مفرغی نقره كوبی است با دسته و لوله، كه دسته آن افتاده است. طرز ساخت آفتابه نیز عین لگن است كه ذكر آن رفت. تنها مطلب جالب در اینجا امضای سازنده آن می باشد كه بر روی گردن آفتابه نقره كوب شده و اگر احتیاطاً این شبهه ایجاد می شد كه نام سازنده لگن ممكن است حقیقی نباشد و عبارت «حمود الموصلی» كه حك شده بعداً به آن اضافه شده امضای نقره كوب شده بر روی گردن آفتابه این شبهه را به كلی رفع می نماید.
اگر چه هنر فلزكاری در ادوار بعد بخصوص در دوران صفویه فوق العاده ترقی نمود و نمونه های جالبی از آن زمان در دست می‌باشد ولی ظروف نقره كوبی از این دوران با نقوش كنده كاری و یا مشبك تزئین شده اند.
از دوران قاجاریه، دو جعبه فولادی زر كوب با نوشته ی بخط نستعلیق، بطور برجسته در موزه ایران باستان موجود است كه تا اندازه‌ای می توان آنها را ادامه هنر نقره كوبی قرون هفتم و هشتم هجری تصور نمود.

پی نوشت:
۱ – تالار بخش اسلامی شماره ۳۹۲۶ كه توسط هیئت حفاری موزهٔ مترو پولیتن در سالهای ۱۹۴۰ ـ ۱۹۳۸ میلادی ضمن حفاری در نیشابور بدست آمده است.
۲ ـ كلمات را از محلول سرب و نقره كه استحكام بیشتری داشته تهیه می‌نموده‌اند.
۳ ـ شماره ۳۵۲۶ تالار بخش اسلامی.

منبع : پایگاه خبری هنر ایران

مطالب مرتبط
صنعت خودرو / اشتغال یا گروگان‌گیری / تحقیر ملی و تحریم ملی - انبارهای خودروسازان داخلی روز به روز انباشته تر از تولیداتی می‌شود که اکنون مصرف‌کننده در برابر خرید آن مقاومت می‌کند. اما آیا کمپین تحریم خودرو داخلی می‌تواند منجر به تجدید سیاست‌های نادرست پیرامون این صنعت رانتیر شود؟
رباینده دکل نفتی پیدا شد - نادر قاضی پور، نماینده مردم ارومیه در مجلس مدارکی در خصوص پرونده دکل گمشده را در اختیار رسانه‌ها قرار داد. عکس فوق مربوط به "آ.ش" و عمر کامل آل سواده است که بر روی دکل گمشده یا همان دکل "شرکت دین" یا همان دکل "فورچونا" و در کشور ترکیه گرفته شده است.
مرحوم بیت‌الله عباسپور در مسابقات جهانی / فیلم - قهرمان پرورش اندام ایران شامگاه سه‌شنبه سوم شهریورماه 1394 و پس از ماه‌ها رنج ناشی از بیماری، در بیمارستان آتیه تهران درگذشت. این ویدئو، فیگورهای عباسپور را در مسابقات پروش اندام IFBB 2012 نمایش می‌دهد.
رسایی به سیم آخر زد! - شعار جریان اصلاح طلبی یا با من یا بر من نیست. طیف اصولگرا وحدت را چنین تعبیر می کنند که وحدت یعنی همه با من، ولی اصلاح طلبان وحدت را "همه با هم" تعبیر می کنند.
خاطرات تکان دهنده احمدی مقدم از دستورات احمدی نژاد - احمدی نژاد گفت: «بروید رئیس دولت اصلاحات و بقیه را دستگیر کنید و شر همه را کم کنید» ، گفتم: «مرد حسابی! چه می‌گویی؟ می‌روی می‌گویی خس و خاشاک و آت و آشغال، و حالا می‌گویی بگیرید ببرید و تمام»؟
باز کردن قفل پژو ساخت ایران در یک ثانیه / فیلم - ویدئویی که توسط منبعی ناشناس در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده، یک مرد را نشان می‌دهد که با استفاده از پیچ‌گشتی و چاقو، درها و صندوق‌عقب محصولات پژو ساخت ایران را به راحتی و در عرض مدت یک ثانیه باز می‌کند. دوباره قفل هم میکند !
آقازاده معاون احمدی نژاد در استخر! / عکس - عکس سلفی کیان علی آبادی فرزند محمد علی آبادی از حلقه اول احمدی نژاد
استفاده از زنان در تبلیغات خودروهای ایرانی / تصاویر - این روزها که در شبکه های اجتماعی و رسانه ها صحبت از عدم خرید خودرو به خصوص خودروی صفر است، برخی تصاویر نیز گوشی به گوشی می شود که تبلیغ خودروی ایران خودرو است.
گفت و گو با سه مادر معتاد به شیشه در حاشیه بزرگراه - مرجان مادر دو تا سه قلو است که با تمام استعدادهای عجیب و غریبش ته یک بن بست دست و پا می زند. نسرین که همین چند وقت پیش برای ترک اعتیاد به کمپ رفت اما نتوانست دوام بیاورد.
اولین عکس منتشر شده از گلاره عباسی و همسرش - گلاره عباسی بتازگی ازدواج کرده است. در مراسم رونمایی از نخستین فیلم نرگس آبیار برای اولین بار گلاره عباسی به همراه همسرش در انظار ظاهر شد.
گزارش تصویری از اکران فیلم نرگس آبیار - مراسم رونمايى از فيلم " اشيا از آنچه در آينه مى بينيد به شما نزديكترند" به كارگردانى نرگس آبيار با حضور عوامل فيلم و جمعى از هنرمندان در موزه سينما برگزار شد.
جنجال پوشش بازیگران زن تئاتر پینوکیا / تصاویر - نمایشی که از 15 مرداد اجرایش درسالن ناظرزاده تماشاخانه ایرانشهر آغاز شده بود، پس از سه روز اجرا توقیف شد. در این نمایش بازیگرانی چون پرستو گلستانی، محمد صادق ملک (ملکی )، محمد نادری، بهروز پناهده، پوریا رحیمی سام، شهره سلطانی به ایفای نقش پرداختند.
گزارشی از ایران که در اسراعیل پخش شد / فیلم - کانال ۱۰ تلویزیون رژیم صهیونیستی که در خاک فلسطین اشغالی پخش می‌شود به تازگی مستندی با عنوان «نگاهی از داخل ایران» را در اختیار مخاطبان خود قرار داده است.
رونمایی از عطر لیلا اوتادی ! / تصاویر - پيشنهادشون براى توليد عطر به نام من براى طرفداران عزيزم رو پذيرفتم، اينكه پيش توليد و توليد عطرها با دو رايحه كاملا متفاوت و ديزاين جذاب يكسال بطول انجاميد،حساسيت من براى هرچه بهتر شدن عطرها و دقت نظر و جلسات متمادى با شركت بود،
فقیهه سلطانی و رویا نونهالی / تصاویر اینستاگرامی - سلفی جالب محسن یگانه با هوادارانش در خیابان، یک سورپرایز بی نظیر برای هواداران محسن که برای غیر هوادارانش چیزی جز ترافیک نداشت.
آقازاده به روایت آقازاده / تصاویر - عارف پوستین دوز ؛ فرزند نعمت ا.. پوستین دوز، مدیر عامل شرکت ملی مس ایران و مدیر عامل سابق گروه خودرو سازی سایپا اخیرا در صفحه شخصی خود عکسهای جالب و متنوعی از خود را منتشر کرده است.
فیلم/ لحظه بلعیدن خدمه توسط موتور هواپیما - هواپیمایی قاتل از کار درآمد و خدمه پرواز را به شکل فجیعی به قتل رساند.
دندانپزشک پیام صادقیان ! / عکس - پیام صادقیان با انتشار این عکس از خانم دکتر دندانپزشک برای درست کردن دندان هایش تشکر کرده است. محسن افشانی هم در کلینیک دندانپزشکی در کنار خانم دکتر و دستیارانش سلفی گرفته است.
بدون هیچ صحبتی فقط تماشا کنید - بدون هیچ صحبتی فقط تماشا کنید
هجوم عکس سلفی با پزرعروس در تهران - شروع برنامه ماه عسل 94 با اجرای علیخانی که به دلیل موضوع دور از انتظاری که به آن برنامه اختصاص داده بود؛ حسابی مخاطبان را دلسرد کرد و در ادامه هم، این دلسردی با حضورمهمانی با شغل پزری عروس! در این برنامه، تکمیل شد.
پربازدیدها
وزارت ورزش و جوانان کی روش را حفظ کرد - گروه ورزشی:​مدیر کل حراست وزارت ورزش و جوانان می‌گوید با وجود اینکه فدراسیون فوتبال و ریاست آن مطمئن بود که کی‌روش ...
و حرفهای شوالیه آواز ایران درباره تختی... - گروه فرهنگی: استاد آواز ایران با ابراز خوشحالی از حضور در هشتاد و پنجمین سالگرد زادروز جهان پهلوان تختی گفت: ورزشکاران ...
نامه مجتبی راعی به دبیر جشنواره فیلم ایران - گروه فرهنگی: به دنبال حواشی روزهای اخیر بعد از اعلام حکم سیدرضا میرکریمی به دبیری جشنواره فیلم ایران و تغییر نام بخش بین الملل جشنواره ...
هرچه قیمت پایین‌تر، بازار نفت ایران جذاب‌تر - گروه اقتصادی: قیمت نفت روی سرسره جولان می دهد، در این شرایط برخی تحلیلگران معتقدند نفت ارزان غول های نفتی را از ...
خوشرو: برجام حاصل اجماع دولت، مجلس، شورای عالی امنیت ملی و رهبری خواهد بود - هنوز چند ماه از دولت احمدی‌نژاد نگذشته بود که از مسئولیت معاونت وزارت خارجه کناره‌گیری کرده و خود را از وزارت خارجه و هر نوع کار دولتی بازنشسته کرد.
نمره قبولی عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس به دولت/ دولت در زمینه مهار تورم و دیپلماسی موفق بوده است - دولت دربخش اقتصادی توانست با مهار تورم و ثبات عامل های اصلی توفیقاتی داشته باشد ،دولت با همه محدودیت ها و تنگناها و تحریم های که بود توانست موفق عمل کند.
محورهای گزارش جدید آژانس درباره ایران/ ملک سلمان با اوباما دیدار می‌کند/ تلاش عربستان برای تشکیل «ناتوی عربی» - انتشار گزارش جدید آژانس بین المللی انرژی اتمی درباره ایران، هشدار نماینده آمریکا در سازمان ملل درباره پیامدهای رد توافق هسته ای، برنامه پادشاه عربستان برای دیدار با اوباما، تلاش عربستان برای تشکیل «ناتوی عربی» و مذاکرات ایران با روسیه برای خرید تعدادی هواپیمای روسی، از جمله مهمترین موضوعاتی است که سرخط مطالب امروز مطبوعات جهان را به خود اختصاص داده است.
داعش عقیده دارد برای موفقیت باید شیعیان را نابود کند / باید کار دفاعی خود را در دل دشمن و منطقه ببریم تا نگذاریم پای آن ها به مرزهای ایران باز شود - ما در جبهه مقاومت باید جلوی آن ها را بگیریم که شهدای مدافع حرم به این رسالت مهم و تاریخی عمل کردند.
نقش لابی اتاق بازرگانی مشترک ایران و انگلیس در باز شدن قفل روابط چه بود؟ - نقش لابی اتاق بازرگانی مشترک ایران و انگلیس در باز شدن قفل روابط چه بود؟ اتاق بازرگانی مشترک ایران و انگلیس از جمله نهادهای غیردولتی است که همواره در حل و فصل چالش ها یا تسهیل مناسبات و تقویت روابط نقش کلیدی ایفا می کند.آیا این نهاد در بازشدن دوباره قفل سفارتخانه های دو کشور نیز نقش داده است؟
راه‌اندازی بورس ارز پس از یکسان‌سازی - بعد از مطرح و منتفی شدن طرح راه اندازی بورس ارز در حدود سه سال پیش، بار دیگر بحث اجرایی شدن آن به طور جدی‌تری به ویژه پس از یکسان سازی نرخ ارز در دستور در دستور کار بانک مرکزی قرار گرفته است.