دوشنبه ۷ اردیبهشت ۱۳۹۴ / Monday, 27 April, 2015
ترصیع و تزئین ظروف فلزی

ترصیع و تزئین ظروف فلزیتزئین و ترصیع ظروف و زینت آلات فلزی و همچنین آرایش آنها به طرز سیاه قلم و یا صور مختلف صنعتی است كه از دوران ساسانی در ایران معمول بوده و در دوره اسلام رو به زیبایی و كمال رفته است. گاه هنرمند برای منظور خویش خطاطی را مناسب دانسته و زمانی از نقوش انسان و حیوان و یا نقشهای هندسی و اسلیمی استفاده كرده است.
چون در شرع مبین اسلام استعمال ظروف سیمین و زرین منع گردیده و مكروه شناخته شده، هنرمندان سعی نموده اند با ساخت اشیائی از قبیل قاب قرآن، جا دعا و همچنین زینت آلات، هنر خویش را عرضه بدارند تا هم رسم و سنت قدیمی محفوظ ماند و هم از قوانین مذهبی سر پیچی نگردیده باشد.
یك نوع تزئین معمول در قرون اولیه اسلام، ساخت ظروف و یا اشیاء با نقش برجسته می باشد، به این ترتیب كه نقوش و یا كلماتی را كه برای تزئین شیی در نظر می گرفته اند قبلاً از فلز دیگری تهیه كرده، بعد آن را روی ظرف و یا شیئی منظور، الصاق می‌نموده‌اند. نمونه جالب این طرز كار یك جا دعایی است (متعلق به موزهٔ ایران باستان) از نقرهٔ زراندود بشكل استوانه كه در دو طرف دو دریچه محدب دارد.(۱)
روی دریچه‌ها نقوش شاخ و برگ برجسته بطرز سیاه قلم دیده می‌شود. بر دیواره جا دعا سوره توحید «قُل هو الله اَحَد» برجسته در چهار سطر الصاق گردیده است.(۲)
در قسمت فوقانی جا دعا، جای چهار گیره برای گذراندن زنجیر و یا نخ جهت آویختن از گردن، وجود دارد كه سه گیره به مرور از بین رفته و اكنون فقط یكی باقی مانده است.
این طرز كار نه تنها برای آرایش اشیاء كوچك بلكه برای تزیینات اثاثه و یا اشیاء دیگر با وسعت بیشتر معمول بوده است. چنانكه ناصر خسرو در كتاب سفرنامه خویش موقعی كه از زیارت مكه صحبت به میان می‌آورد متذكر شده كه درهای خانه كعبه با نوشته‌های تزیینی و نقشهای هندسی و اسلیمی نقره‌كوب مزین بوده است.
روش دیگر تزیین عبارت بود از حك كلمه یا نقش منظور به وسیله قلمهای مخصوص و آنگاه سیاه نمودن این قسمتها با محلول نقره و سرب به طرز سیاه قلم. معمولاً در پایان كار، عمل صافكاری به وسیله سمباده صورت می‌گرفته است. برای فلزات محكم، كه دست قدرت حكاكی آنها را نداشت از چكش استفاده می‌شده است.
در موزهٔ ایران باستان تعدادی از این نوع ظروف نقره به اشكال مختلف از قبیل سینی، تنگ و جامهای كوچك و بزرگ متعلق به قرن پنجم هجری موجود است. بر روی بعضی از این ظروف نام ابی العباس «ولكین» بن هرون مولا، بین عباراتی كه جهت تزئین بكار برده شده مشاهده میگردد.
و همچنین كلمه‌های بركت، سعادت، نعمت و سلامت كه همگی دعای خیر در حق صاحب ظرف است برروی این ظروف نقش شده است محل ساخت این ظروف به آذربایجان نسبت داده می‌شود.
در دوران سلجوقی، صنعت ترصیع اشیاء فلزی به منتهای كمال رسید و از این دوران، اشیاء مختلف زیبایی به یادگار باقی مانده است. طرز ساخت و تكنیك معمول در این دوره با طرق مذكوره در فوق كاملاً متفاوت است. در این زمان برای تزیین مفرغ با فلزات دیگر چون نقره و مس، ابتدا شیئی منظور را با ابزار مخصوص به هر شكل كه می‌خواستند گود نموده بعداً نقاط كنده شده را با فلز مورد نظر پر می‌نموده اند.
یكی از انواع این هنر، پایه شمعدان مفرغی(۳) (متعلق به موزهٔ ایران باستان)، بشكل كثیر الاضلاع نه ضلعی است كه بدنه آن با اشكال هندسی پنج ضلعی بطور مستقیم و معكوس نمایش داده شده و درون هر شكل با نقوش مختلف نقره‌كوب گردیده است.
نقوش اصلی این شمعدان عبارت است از امیری كه بر تخت نشسته و در طرفین تخت، دو ستون دیده می شود، و سرستونها به شكل مار و در كنار آنها دو انسان (محتملاً نگهبان) ایستاده‌اند. یكی از دستهای نگهبانان روی ستون قرار دارد.
درون بقیه اشكال هندسی، با مجالس بزم و رامشگران در حال نواختن آلات موسیقی، و یا ساغران صراحی در دست، و همچنین رقاصه‌هایی در حال هنر نمایی آراسته گردیده است. یك نگاه اجمالی به رقصندگان این شبهه را پیش می‌آورد كه مشغول ستیزه‌اند در صورتیكه با مشاهده دقیقتر كاملاً متوجه می‌شویم كه مقصود هنرمندان نشان دادن یكی از مجالس بزم و رقص می‌باشد.(۵) این طرز هنرنمایی كه روی این شمعدان مشاهده می‌شود هنوز در بعضی نقاط ایران معمول و متداول است. نگارنده دو سال قبل در مأموریت پاسارگاد، در یك جشن عروسی، ناظر اجرای رقصی بنام تَركَه بازی بود.
در این رقص دو مرد كه یكی از آنها مسلح به چوبدستی است با حركات موزون به آهنگ ساز و دهل شروع به رقص میكند، و در گرد نفر دوم می‌چرخد و سعی می‌كند با چوبدستی به پای او بزند و دیگری نیز با حركات ماهرانه فرار میكند. مرد مسلح پس از اینكه موفق شد چوپ را به پای حریف بكوبد آن را بر زمین می گذارد و شخص دیگری از جمع تماشاچیان پیش می آید و آن را به دست می‌گیرد و رقص بدینسان ادامه می‌یابد. مجموعه این حمله و دفاع، رقص جالب و سرگرم كننده‌ای را به وجود می‌آورد.
آلات موسیقی كه در مجالس مختلف، روی شمعدان مورد بحث مشاهده می‌گردد عبارت است از چنگ، دایره و دو شیی دیگر، شبیه دنبك و عود. قسمت فوقانی شمعدان به شكل هشت ضلعی با خطوط منحنی كه به صورت ستاره هشت پر درآمده است، و وسط آن نقوش اسلیمی نقره كوب گردیده. در قسمت فوقانی و تحتانی شمعدان، دو ردیف نوشته به خط ثلث و نسخ نقره كوب شده است.
نوع كتابت قسمت پایین، كه به خط نسخ می‌باشد مغایر انواع دیگر نوشته‌هاست، به این معنی كه شروع و خاتمه كلمات به شكل صورت انسان جلب توجه می‌كند .
مفاد عبارات دعای خیر به صاحب شمعدان است. نظایر این ادعیه و آرزوی بركت، برای صاحب شیی، روی ظروف سفالین نیز دیده می شود. دكتر «دیماند» موزه دار موزه «مترو پولیتن» و نویسنده كتاب راهنمای صنایع اسلامی معتقد است كه این نوع نوشته در خراسان بوجود آمده و فقط در فلز كاریهای دوران سلجوقی دیده میشود.
از قرون هفتم و هشتم هجری ظروف ترصیع شده با نقره، از قبیل شمعدانهای كوتاه و بلند، سینی و لگن، عود سوز، آفتابه و غیره به مقدار زیاد باقیمانده است. عده‌ای محل ساخت آنها را به شهر موصل در عراق نسبت می دهند، ولی همزمان با ساخت این ظروف، همدان، مشهد، اصفهان و زنجان را می توان در زمره مراكز مهم ساخت ظروف نقره كوب و مس كوب دانست. شاید بتوان تصور نمود كه موصل مهمترین مركز فلز كاری این دوره بوده و نقاط دیگر از مكتب موصل تقلید نموده‌اند و یا اینكه هنرمندانی از موصل به نقاط دیگر مهاجرت و بكار كسب و تعلیم می‌پرداخته‌اند. بهترین نمونه این صنعت، تعدادی ظروف مفرغی نقره كوب است كه از بوزینجرد همدان، بدست آمده و برای نمونه به شرح یك آفتابه و لگن اكتفا می‌شود.
كلیه سطوح داخلی و خارجی لگن مفرغی، به اشكال و صور متنوع، نقره كوب شده است. تزئین دیواره خارجی، چهار طرح دایره‌ای شكل است كه در داخل آنها، نقوش شكارچی و با امیری كه بر تخت نشسته و در پایین آن نوازندگان مشغول رامشگری‌اند به چشم می‌خورند در حد فاصل دوایر، انسانهایی هدیه بدست در حال حركت مشاهده می‌گردند. در دست یكی از این افراد شییء شبیه جعبه و یا كشكول میباشد كه روی آن عبارت «علی ابن حمودالموصلی» كنده كاری شده است.
در لبه داخلی و خارجی و همچنین پایین لگن عباراتی بخط نسخ و ثلث دیده می شود. قسمت فوق العاده زیبا و جالب لگن، كف خارجی آن است كه با نقوش هندسی ۶ ضلعی كه هر ضلع به شكل لوزی است تزئین یافته است.
داخل ۶ ضلعی‌ها، گلهای شش پر و انسانهای نشسته كه بعضی مشغول نواختن آلات موسیقی و برخی صراحی در دست دارند مشاهده میگردد. نمونه دیگر، آفتابه مفرغی نقره كوبی است با دسته و لوله، كه دسته آن افتاده است. طرز ساخت آفتابه نیز عین لگن است كه ذكر آن رفت. تنها مطلب جالب در اینجا امضای سازنده آن می باشد كه بر روی گردن آفتابه نقره كوب شده و اگر احتیاطاً این شبهه ایجاد می شد كه نام سازنده لگن ممكن است حقیقی نباشد و عبارت «حمود الموصلی» كه حك شده بعداً به آن اضافه شده امضای نقره كوب شده بر روی گردن آفتابه این شبهه را به كلی رفع می نماید.
اگر چه هنر فلزكاری در ادوار بعد بخصوص در دوران صفویه فوق العاده ترقی نمود و نمونه های جالبی از آن زمان در دست می‌باشد ولی ظروف نقره كوبی از این دوران با نقوش كنده كاری و یا مشبك تزئین شده اند.
از دوران قاجاریه، دو جعبه فولادی زر كوب با نوشته ی بخط نستعلیق، بطور برجسته در موزه ایران باستان موجود است كه تا اندازه‌ای می توان آنها را ادامه هنر نقره كوبی قرون هفتم و هشتم هجری تصور نمود.
پی نوشت:
۱ – تالار بخش اسلامی شماره ۳۹۲۶ كه توسط هیئت حفاری موزهٔ مترو پولیتن در سالهای ۱۹۴۰ ـ ۱۹۳۸ میلادی ضمن حفاری در نیشابور بدست آمده است.
۲ ـ كلمات را از محلول سرب و نقره كه استحكام بیشتری داشته تهیه می‌نموده‌اند.
۳ ـ شماره ۳۵۲۶ تالار بخش اسلامی.
منبع : پایگاه خبری هنر ایران

مطالب مرتبط
وبگردی
فرهاد مجیدی بالاخره متوجه مغزش شد ! / تصاویر - فرهاد مجیدی در روزهایی که باشگاه تعطیل است و ساحل دریا طوفانی است، به کتابخانه می‌رود و در کنار قفسه‌ها عکس یادگاری می‌گیرد.
تهران شهر کنسرت های مجانی - نه، اینها تکدی گران پر از مزاحمت خیابانی نیستند. اینها جوانانی هستند که برای امرار معاش از این هنر خیابانی استفاده می کنند، البته بدون هیچ مجوز و هیچ گونه نظارتی!
درگیری کریم باقری با پیام صادقیان / تصاویر - بازیکن پرحاشیه پرسپولیس در حاشیه بازی تیمش برابر سایپا جنجال آفرید. بعد از اینکه پیام صادقیان در ترکیب پرسپولیس مقابل سایپا به میدان نرفت و با برخی درگیری پیدا کرد با دستور برانکو از پرسپولیس اخراج شد.
نقاشی یکی از هواداران مهناز افشار / تصاویر - سلفی نیکی کریمی در خیابان ولیعصر. سلفی حامد کمیلی در اتاق گریم که خبر از یک کار جدید میدهد. پوستر تور آمریکایی کنسرت بنیامین. میترا حجار در پشت صحنه تئاتری با هنرنمایی لادن مستوفی. و عکس هنری آزاده ریاضی بازیگر کهنه کار سریال‌های ایرانی.
فیلم خارج کردن جنین از مغز یک زن ! - زنی برای خارج کردن یک تومور از مغزش تحت عمل جراحی قرار گرفت، اما پس از عمل با واقعیت شگفت انگیزی مواجه شد. در مغز او به جای یک تومور با جنین دوقلوی او مواجه شدند، که مو، دندان و استخوان داشت !
فیلم حمله خانزاده به هوادار پرسپولیس در قطر - در این فیلم بازیکنان پرسپولیس مشغول خروج از ورزشگاه و سوار شدن به اتوبوس هستند که هواداران خطاب به بازیکنان چیزهایی می‌گویند که در یک نمایش ضعیف با ۳ گل مغلوب لخویا شده‌اند.
کشته تصادف پورشه نوه آیت الله / عکس - پسرجوانی که کنار پریوش اکبرزاده درتصادف پورشه کشته شد محمدحسين ربانی نوه آیت‌الله ربانی شیرازی بود.
آزاده نامداری: چرا آن عکس را منتشر کردم؟ - پس از حواشی بسیاری که پیرامون جدایی آزاده نامداری و فرزاد حسنی پیش آمد، آزاده نامداری عکسی از خود در اینستاگرام منتشر کرد که جنجالهای تازه ای را به دنبال ...
رونی کلمن قهرمان بدنسازی جهان در گلزار شهدا ! - رونی کلمن قهرمان بدنسازی جهان پس از حضور در ایران صبح امروز پنج شنبه در گلزار شهدای بهشت زهرا (س) حضور یافت.
فیلم اعترافات یزدان‌پناه درباره آقازاده معروف - در سال ۹۲ و آنهم در ایام رسیدگی به پرونده کرسنت در لاهه و درست هنگامی که قرار بود با شهادت در دادگاه گره کور این پرونده عیله ایران را باز کند،خبر ناپدید شدنش همه را شوکه کرد. او عباس یزدان‌پناه است.
تراژدی پریوش اکبرزاده کشته تصادف پورشه - مشتی مردم پست و رذل ریختند در صفحه یک دختر جوان مرده ، و تمام عقده‌های خود را بر یک مرده خالی میکنند!! فحاشی‌های غیرقابل باور! یعنی بد فحش نمیدهند که!! وحشیانه فحش میدهند!! سمفونی عقده و کینه و حقارت و رذالت و پستی است. اوج حماقت و بلاهت را به نمایش گذاشته‌اند.
گزارشی از جدیدترین بیزنس علی دایی و برادرانش - علی دایی ستاره فوتبال ایران و جهان که بعد از کنار گذاشتن فوتبال روزهای آرامی را تجربه می کند، در تازه ترین تجربه بیزنسی خود با برادرانش محمد و بهزاد دایی، سفره خانه و فست فودی مجلل در خیابان امیرآباد تهران افتتاح کرده‌اند.
سحر قریشی مدل صورت و لوازم آرایش ! / تصاویر - تصاویری که این روزها چهرها به همراه سگهایشان از خود در فضای مجازی منتشر میکنند. و همچنین عکس آتلیه‌ای رضا رویگری و همسرش. آرش نوذری و عکسی از کاراکتر خویش در سریال در حاشیه.
فیلم لحظه تصادف مرگبار قهرمان اتومبیلرانی ایران - متأسفانه خودرو " بی ام و" قبل از تصادف، در بزرگراه همت با سرعت 176 کیلومتر در حرکت بود. این خودرو در ساعت 36 دقیقه بامداد، با سرعت بالا از باند کندرو حرکت می‌کرد که به علت تغییر مسیر ناگهانی، با گاردریل باند سرعت برخورد کرد.
پورشه پسر امیر قلعه نویی بعد از تصادف با درخت - یک دستگاه پورشه که قبلا متعلق به پسر امیر قلعه نویی بود با درخت برخورد کرد و یکی از سرنشینان آن در دم فوت شد.
لیلا اوتادی با تیپ جدید در اینستاگرام / تصاویر - با آخرین تصاویر از الهام پاوه نژاد، بهنوش بختیاری، رضا یزدانی، مونا فرجاد، روناک یونسی، ... و همچنین سلفی نرگس محمدی با گلشید بحرایی گریمور معروف.
زیباترین زن خلبان جهان در افغانستان / تصاویر - روزنامه عامه پسند بیلد در آلمان در اقدامی تازه تصاویری از یک زن خلبان افغان به نام نیلوفررحمانی منتشر کرده و از وی به عنوان زیباترین خلبان زن جهان یاد کرده است.
فیلم یک عروسی در میان جواهر و طلا ! - عبدالمالک هم زن گرفت ! شاهزاده برونئی ۳۱ ساله با همسر ۲۲ ساله اش پیمان ازدواجی در قصر ۱۷۸۸ اتاقی بستند. تمام لباس عروس و داماد از نگین و جواهر بود.
پشت پرده حذف «در حاشیه» از آنتن سیما - زمانی که مهران مدیری پس از سال‌ها دوری از تلویزیون جمهوری اسلامی ایران به این رسانه بازگشت، خیلی‌ها انتظار همه‌چیز را داشتند، جز یک شکست تمام‌عیار.
فیلم/ معاون صدام به هلاکت رسید - گروه مقاومت عراقی عصائب اهل حق، پس از کشتن عزت الدوری، معاون صدام، اسلحه وی را به مظلومان عراق هدیه کرد.
پربازدیدها
لیست مازاد بازیکنان پرسپولیس لو رفت - با توجه به نزدیک شدن لیگ به ایستگاه آخر لیست خروجی سرخپوشان پایتخت در اختیار باشگاه گذاشته شد.
فرهاد مجیدی بالاخره متوجه مغزش شد ! / تصاویر - فرهاد مجیدی در روزهایی که باشگاه تعطیل است و ساحل دریا طوفانی است، به کتابخانه می‌رود و در کنار قفسه‌ها عکس یادگاری می‌گیرد.
علی مرادی: مشکلی با فدراسیون جهانی ندارم - رییس فدراسیون وزنة‌برداری می‌گوید تعاملات با فدراسیون جهانی وزنه‌برداری برقرار شده و روابط سرد، گرم شده است و مشکلی در این باره وجود ندارد.
مرادی رئیس فدراسیون وزنه‌برداری شد - علی مرادی برای 4 سال به عنوان رئیس جدید فدراسیون وزنه‌برداری انتخاب شد.
زبان انگلیسی و سیاست نابخردانه آموزش و پرورش! - نظام آموزش زبان انگلیسی در مدارس ایران، عقب افتاده ترین و ناکارآمدترین شکل ممکن را برای آموزش دانش آموزان به کار می گیرد و با تأکید صرف بر گرامرمحوری، نهایتاً فارغ التحصیلانی را تحویل جامعه می دهد که نه می توانند به انگلیسی حرف بزنند، نه بنویسند ، نه بخوانند و نه حتی بتوانند یک فیلم انگلیسی را تماشا کنند و متوجه شوند! انگلیسی مدارس، فقط به درد تست زدن می خورد تا دانش آموزان در کنکور رتبه بهتری کسب کنند و دیگر هیچ: یک اتلاف وقت و سرمایه به معنای واقعی کلمه!
تیم منتخب هفته بیست و هفتم لیگ برتر - با پایان هفته بیست و هفتم لیگ برتر چهار تیم مدعی لیگ برتر همچنان از شانس برابر برای کسب جام چهاردهم برخوردار هستند.
ایران الهام بخش جنبش‌های مردمی سنی اسلام‌گرا است/تاثیر ایران شیعیان به دلیل رفتار تبعیض آمیز حکومت‌هاست - انقلاب ایران منشا الهام بسیاری از جنبش‌های مردمی سنی اسلام‌گرا و یا حتی غیرمذهبی و ضدامپریالیستی بوده است.اگر ایران امروز بر جوامع شیعی در کشورهای عربی تاثیر می‌گذارد به دلیل سیاست‌های تبعیض‌گرایانه دولت‌هایی مانند عربستان و بحرین و بی‌تفاوتی غرب است.
دوست دارم دوباره به ایران سفر کنم - سندی پلوی بازیگر نقش اول فیلم «جانسودا» به کارگردانی فرامرز وکیلی گفت: امیدوارم تجربه کار با ایرانی‌ها و سفر به ایران دوباره تکرار شود.
محمد قوچانی :باید با حاکمیت به تفاهم برسیم/ اصولگرایان خود را مقابل روحانی قرار داده اند/ عارف بدون ما نمی آید - مثلث آنلاین متن مصاحبه هفته نامه مثلث با نایب‌رئیس کمیته سیاسی حزب کارگزاران سازندگی را بانشر می کند.




Copyright © 2008 - 2015 vista.ir. All Rights Reserved