چهارشنبه ۲۱ بهمن ۱۳۹۴ / Wednesday, 10 February, 2016

ترصیع و تزئین ظروف فلزی


ترصیع و تزئین ظروف فلزیتزئین و ترصیع ظروف و زینت آلات فلزی و همچنین آرایش آنها به طرز سیاه قلم و یا صور مختلف صنعتی است كه از دوران ساسانی در ایران معمول بوده و در دوره اسلام رو به زیبایی و كمال رفته است. گاه هنرمند برای منظور خویش خطاطی را مناسب دانسته و زمانی از نقوش انسان و حیوان و یا نقشهای هندسی و اسلیمی استفاده كرده است.
چون در شرع مبین اسلام استعمال ظروف سیمین و زرین منع گردیده و مكروه شناخته شده، هنرمندان سعی نموده اند با ساخت اشیائی از قبیل قاب قرآن، جا دعا و همچنین زینت آلات، هنر خویش را عرضه بدارند تا هم رسم و سنت قدیمی محفوظ ماند و هم از قوانین مذهبی سر پیچی نگردیده باشد.
یك نوع تزئین معمول در قرون اولیه اسلام، ساخت ظروف و یا اشیاء با نقش برجسته می باشد، به این ترتیب كه نقوش و یا كلماتی را كه برای تزئین شیی در نظر می گرفته اند قبلاً از فلز دیگری تهیه كرده، بعد آن را روی ظرف و یا شیئی منظور، الصاق می‌نموده‌اند. نمونه جالب این طرز كار یك جا دعایی است (متعلق به موزهٔ ایران باستان) از نقرهٔ زراندود بشكل استوانه كه در دو طرف دو دریچه محدب دارد.(۱)
روی دریچه‌ها نقوش شاخ و برگ برجسته بطرز سیاه قلم دیده می‌شود. بر دیواره جا دعا سوره توحید «قُل هو الله اَحَد» برجسته در چهار سطر الصاق گردیده است.(۲)
در قسمت فوقانی جا دعا، جای چهار گیره برای گذراندن زنجیر و یا نخ جهت آویختن از گردن، وجود دارد كه سه گیره به مرور از بین رفته و اكنون فقط یكی باقی مانده است.
این طرز كار نه تنها برای آرایش اشیاء كوچك بلكه برای تزیینات اثاثه و یا اشیاء دیگر با وسعت بیشتر معمول بوده است. چنانكه ناصر خسرو در كتاب سفرنامه خویش موقعی كه از زیارت مكه صحبت به میان می‌آورد متذكر شده كه درهای خانه كعبه با نوشته‌های تزیینی و نقشهای هندسی و اسلیمی نقره‌كوب مزین بوده است.
روش دیگر تزیین عبارت بود از حك كلمه یا نقش منظور به وسیله قلمهای مخصوص و آنگاه سیاه نمودن این قسمتها با محلول نقره و سرب به طرز سیاه قلم. معمولاً در پایان كار، عمل صافكاری به وسیله سمباده صورت می‌گرفته است. برای فلزات محكم، كه دست قدرت حكاكی آنها را نداشت از چكش استفاده می‌شده است.
در موزهٔ ایران باستان تعدادی از این نوع ظروف نقره به اشكال مختلف از قبیل سینی، تنگ و جامهای كوچك و بزرگ متعلق به قرن پنجم هجری موجود است. بر روی بعضی از این ظروف نام ابی العباس «ولكین» بن هرون مولا، بین عباراتی كه جهت تزئین بكار برده شده مشاهده میگردد.
و همچنین كلمه‌های بركت، سعادت، نعمت و سلامت كه همگی دعای خیر در حق صاحب ظرف است برروی این ظروف نقش شده است محل ساخت این ظروف به آذربایجان نسبت داده می‌شود.
در دوران سلجوقی، صنعت ترصیع اشیاء فلزی به منتهای كمال رسید و از این دوران، اشیاء مختلف زیبایی به یادگار باقی مانده است. طرز ساخت و تكنیك معمول در این دوره با طرق مذكوره در فوق كاملاً متفاوت است. در این زمان برای تزیین مفرغ با فلزات دیگر چون نقره و مس، ابتدا شیئی منظور را با ابزار مخصوص به هر شكل كه می‌خواستند گود نموده بعداً نقاط كنده شده را با فلز مورد نظر پر می‌نموده اند.
یكی از انواع این هنر، پایه شمعدان مفرغی(۳) (متعلق به موزهٔ ایران باستان)، بشكل كثیر الاضلاع نه ضلعی است كه بدنه آن با اشكال هندسی پنج ضلعی بطور مستقیم و معكوس نمایش داده شده و درون هر شكل با نقوش مختلف نقره‌كوب گردیده است.
نقوش اصلی این شمعدان عبارت است از امیری كه بر تخت نشسته و در طرفین تخت، دو ستون دیده می شود، و سرستونها به شكل مار و در كنار آنها دو انسان (محتملاً نگهبان) ایستاده‌اند. یكی از دستهای نگهبانان روی ستون قرار دارد.
درون بقیه اشكال هندسی، با مجالس بزم و رامشگران در حال نواختن آلات موسیقی، و یا ساغران صراحی در دست، و همچنین رقاصه‌هایی در حال هنر نمایی آراسته گردیده است. یك نگاه اجمالی به رقصندگان این شبهه را پیش می‌آورد كه مشغول ستیزه‌اند در صورتیكه با مشاهده دقیقتر كاملاً متوجه می‌شویم كه مقصود هنرمندان نشان دادن یكی از مجالس بزم و رقص می‌باشد.(۵) این طرز هنرنمایی كه روی این شمعدان مشاهده می‌شود هنوز در بعضی نقاط ایران معمول و متداول است. نگارنده دو سال قبل در مأموریت پاسارگاد، در یك جشن عروسی، ناظر اجرای رقصی بنام تَركَه بازی بود.
در این رقص دو مرد كه یكی از آنها مسلح به چوبدستی است با حركات موزون به آهنگ ساز و دهل شروع به رقص میكند، و در گرد نفر دوم می‌چرخد و سعی می‌كند با چوبدستی به پای او بزند و دیگری نیز با حركات ماهرانه فرار میكند. مرد مسلح پس از اینكه موفق شد چوپ را به پای حریف بكوبد آن را بر زمین می گذارد و شخص دیگری از جمع تماشاچیان پیش می آید و آن را به دست می‌گیرد و رقص بدینسان ادامه می‌یابد. مجموعه این حمله و دفاع، رقص جالب و سرگرم كننده‌ای را به وجود می‌آورد.
آلات موسیقی كه در مجالس مختلف، روی شمعدان مورد بحث مشاهده می‌گردد عبارت است از چنگ، دایره و دو شیی دیگر، شبیه دنبك و عود. قسمت فوقانی شمعدان به شكل هشت ضلعی با خطوط منحنی كه به صورت ستاره هشت پر درآمده است، و وسط آن نقوش اسلیمی نقره كوب گردیده. در قسمت فوقانی و تحتانی شمعدان، دو ردیف نوشته به خط ثلث و نسخ نقره كوب شده است.
نوع كتابت قسمت پایین، كه به خط نسخ می‌باشد مغایر انواع دیگر نوشته‌هاست، به این معنی كه شروع و خاتمه كلمات به شكل صورت انسان جلب توجه می‌كند .
مفاد عبارات دعای خیر به صاحب شمعدان است. نظایر این ادعیه و آرزوی بركت، برای صاحب شیی، روی ظروف سفالین نیز دیده می شود. دكتر «دیماند» موزه دار موزه «مترو پولیتن» و نویسنده كتاب راهنمای صنایع اسلامی معتقد است كه این نوع نوشته در خراسان بوجود آمده و فقط در فلز كاریهای دوران سلجوقی دیده میشود.
از قرون هفتم و هشتم هجری ظروف ترصیع شده با نقره، از قبیل شمعدانهای كوتاه و بلند، سینی و لگن، عود سوز، آفتابه و غیره به مقدار زیاد باقیمانده است. عده‌ای محل ساخت آنها را به شهر موصل در عراق نسبت می دهند، ولی همزمان با ساخت این ظروف، همدان، مشهد، اصفهان و زنجان را می توان در زمره مراكز مهم ساخت ظروف نقره كوب و مس كوب دانست. شاید بتوان تصور نمود كه موصل مهمترین مركز فلز كاری این دوره بوده و نقاط دیگر از مكتب موصل تقلید نموده‌اند و یا اینكه هنرمندانی از موصل به نقاط دیگر مهاجرت و بكار كسب و تعلیم می‌پرداخته‌اند. بهترین نمونه این صنعت، تعدادی ظروف مفرغی نقره كوب است كه از بوزینجرد همدان، بدست آمده و برای نمونه به شرح یك آفتابه و لگن اكتفا می‌شود.
كلیه سطوح داخلی و خارجی لگن مفرغی، به اشكال و صور متنوع، نقره كوب شده است. تزئین دیواره خارجی، چهار طرح دایره‌ای شكل است كه در داخل آنها، نقوش شكارچی و با امیری كه بر تخت نشسته و در پایین آن نوازندگان مشغول رامشگری‌اند به چشم می‌خورند در حد فاصل دوایر، انسانهایی هدیه بدست در حال حركت مشاهده می‌گردند. در دست یكی از این افراد شییء شبیه جعبه و یا كشكول میباشد كه روی آن عبارت «علی ابن حمودالموصلی» كنده كاری شده است.
در لبه داخلی و خارجی و همچنین پایین لگن عباراتی بخط نسخ و ثلث دیده می شود. قسمت فوق العاده زیبا و جالب لگن، كف خارجی آن است كه با نقوش هندسی ۶ ضلعی كه هر ضلع به شكل لوزی است تزئین یافته است.
داخل ۶ ضلعی‌ها، گلهای شش پر و انسانهای نشسته كه بعضی مشغول نواختن آلات موسیقی و برخی صراحی در دست دارند مشاهده میگردد. نمونه دیگر، آفتابه مفرغی نقره كوبی است با دسته و لوله، كه دسته آن افتاده است. طرز ساخت آفتابه نیز عین لگن است كه ذكر آن رفت. تنها مطلب جالب در اینجا امضای سازنده آن می باشد كه بر روی گردن آفتابه نقره كوب شده و اگر احتیاطاً این شبهه ایجاد می شد كه نام سازنده لگن ممكن است حقیقی نباشد و عبارت «حمود الموصلی» كه حك شده بعداً به آن اضافه شده امضای نقره كوب شده بر روی گردن آفتابه این شبهه را به كلی رفع می نماید.
اگر چه هنر فلزكاری در ادوار بعد بخصوص در دوران صفویه فوق العاده ترقی نمود و نمونه های جالبی از آن زمان در دست می‌باشد ولی ظروف نقره كوبی از این دوران با نقوش كنده كاری و یا مشبك تزئین شده اند.
از دوران قاجاریه، دو جعبه فولادی زر كوب با نوشته ی بخط نستعلیق، بطور برجسته در موزه ایران باستان موجود است كه تا اندازه‌ای می توان آنها را ادامه هنر نقره كوبی قرون هفتم و هشتم هجری تصور نمود.

پی نوشت:
۱ – تالار بخش اسلامی شماره ۳۹۲۶ كه توسط هیئت حفاری موزهٔ مترو پولیتن در سالهای ۱۹۴۰ ـ ۱۹۳۸ میلادی ضمن حفاری در نیشابور بدست آمده است.
۲ ـ كلمات را از محلول سرب و نقره كه استحكام بیشتری داشته تهیه می‌نموده‌اند.
۳ ـ شماره ۳۵۲۶ تالار بخش اسلامی.

منبع : پایگاه خبری هنر ایران

مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
جنگلهای بلوط , مسجد جامع نایین , نامه مقام معظم رهبری , اعطا تسهیلات , حمله خرگوش , خلاقیت عکاسان , شهرگور , شهرزاد کمال زاده , یازیگر , کلاس موسیقی , علی اصغر جعفری , نشستنخبگان , بیمه شده , سفره های مهربانی , محورهای شمشک-دیزین , سیستم روشنایی , گوشت برزیلی , کودکان زامبیا , Angry Birds , نامه های کوفی , چوگان بازی , بیابان شیلی , کنایات شرم اور , پادشاهان کولی , پیروزی تبلیغاتی , صنایع پایین دستی , طرح استانی شدن انتخابات , کاهی , میدوست , پساب، , جنبش مقاومت حزب الله , شگفتنی ساز , توان علمی , رضایت از زندگی , بدهی خارجی , گروه تکفیری و صهیونیستی داعش , تبعیت، , سیدصالحی , قرارداد ایران و روسیه , کبوتر خانه های ولاشان , کمبود محبت , حمیدرضا نائینی , کفرسجنه , باتوم , فیلم دایو , گراتترین , نرمخو , بانک دی , سنت لوییس , انگیزه مظنون ,

برخی از مطالبی که کاربران هم اکنون در حال خواندن آن هستند
اختلال عملکرد جنسی به‌دلیل یک بیماری طبی عمومی , غدد پاراتیروئید , ای آن که بر اسب بقا از دیر فانی می‌روی , ۱۹۸۸م. نخستین پست تصویری در ایران , اسپروسلیاک (Gluten - sensitive enteropathy) , دورهٔ پیش از تاریخ (۳) , جغرافیا , خاتم‌کاری , دانشگاه فنی نانیانگ , کلاغ , واگشتن مرید از وثاق شیخ و پرسیدن از مردم و نشان دادن ... , شناسائی نیازها و انگیزه‌های مسبب رفتار انسان , تولیدات صرفاً تزیینی , برنامه و برنامه‌ریزی مشارکتی در ترویج , انتقادات که بر ساخت‌گرائی وارد شده , كوه‌های بلوچستان، ایرانشهر , روند زمانی , حکایت مست خرمن سوز , دانترولن سدیم - DANTROLEN SODIUM , اسکواموس سل کارسینوم ,

برخی منابع مهم خبری
eshetab.com شتاب , yazdfarda.com یزدفردا , dadna.ir دادنا , mahdodeh.com محدوده , nimrooznews.com نیمروز , journals.ut.ac.ir نشریات دانشگاه تهران , tebyan.net تبیان , sabanewspaper.com روزنامه صبا , arannews.ir آران , otaghkhabar24.ir اتاق خبر 24 , hengamnews.com هنگام‌نیوز , kharazmi.org خوارزمی , jamaran.ir جماران , eranico.com ارانیکو , zamannews.ir زمان نیوز , dana.ir دانا , tehrooz.com تهران امروز , khedmat.ir خدمت , shabestan.ir شبستان , 55online.ir 55 آنلاین , bornanews.ir برنا نیوز , iranfile.ir ایران فایل , siasatnameh.ir سیاست نامه , elpress.ir ائل پرس , alborznews.net البرز , tarikhirani.ir تاریخ ایرانی , sibna.ir سیبنا , armandaily.ir روزنامه آرمان , arshnews.ir عرش , vista.ir ملت ایران ,

وبگردی
آزاده صمدی در کافه آپارات - ویدیو از آپارات
گفتگو با آزاده نامداری متفاوت ! - کافه آپارات پاتوق هنرمندان در راهروی کاخ جشنواره فیلم فجر (برج میلاد)
سارا منجزی و گشت ارشاد در کاخ جشنواره - برنامه از شما چه پنهون ویژه حواشی جشنواره فیلم فجر را در صفحه جشنواره فیلم فجر آپارات دنبال کنید
بهترین و بدترین لباس جشنواره فیلم فجر - برنامه از شما چه پنهون ویژه حواشی جشنواره فیلم فجر را در صفحه جشنواره فیلم فجر آپارات دنبال کنید
تصاویر جالب جشنواره فیلم فجر - هفتمین روز سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر در برج میلاد تهران با اکران فیلم‌های فصل هرس، سینما نیمکت، دختر، خماری و مالاریا همراه بود.
ادعای «شینا شیرانی» علیه یکی از مدیران پرس‌تی‌وی! - در روزهای اخیر فایل صوتی تحت عنوان مکالمه "شینا شیرانی" یکی از مجریان شبکه پرس تی وی با یکی از مدیران این شبکه و طرح مسائل غیراخلاقی در حین این مکالمه، به سرعت در فضای مجازی و مخصوصا کانال های تلگرامی منتشر شده است.
گلوریا هاردی: عاشق شدم و به ایران آمدم - گفتگوی جالب با بازیگر نقش آزاده یا رها در سریال کیمیا در کاخ جشنواره
کشف حجاب مشاور سرافراز / عکس - تصویر زیر در فضای مجازی منتشر شده است. شهرزاد میرقلی خان مشاور سرافراز چندروز پیش از کشور خارج شد و همزمان با آن اخوان بهابادی معاون فنی صداوسیما برکنار شد.
فیلم جدیدی از لحظات کشته شدن قذافی - فیلم جدیدی از لحظات حمله انقلابیون لیبی به معمر قذافی که در نهایت منجر به مرگ او در شد در شبکه های اجتماعی منتشر شده است.
ابرو گوندش در تبریز ! - گفتنی است این خواننده ترکیه ای همسر رضا ضراب، تاجر تبریزی الاصل ساکن ترکیه است که به اتهام همکاری با بابک زنجانی برای دور زدن تحریم های ایران و رشوه دادن به مقامات دولت اردوغان مدتی بازداشت شده بود.
کتایون ریاحی و دهکده رویایی اش در جزیره کیش - کتایون ریاحی برای اولین بار از دهکده رویایی اش در جزیره کیش رونمایی کرد/من و آنجلینا جولی فقط در یک مورد با هم فرق داریم/چهره معروف سینما 2سیمرغش را به حراج گذاشت
فیلم/ تعرض در بفرمایید شام به یک کودک و دو زن - به دنبال افشاگری‌های ۲ تن از شرکت‌کنندگان مسابقات موسیقی شبکه «من و تو» درباره پشت پرده‌های این شبکه، معین سعیدی از کارمندان اخراجی آن با انتشار ویدئویی به افشای تجاوز تهیه‌کننده برنامه «بفرمایید شام» این شبکه به یک کودک و ۲ زن شرکت‌کننده در این برنامه از زبان آنان پرداخت.
بهاره افشاری: احمدی نژاد ۳بار دعوتم کرد و نرفتم - بهاره افشاری بیستمین مهمان دید در شب از زندگی شخصی، شبکه جم و کار حرفه ای بازیگری در سینما می گوید - پخش اختصاصی از آپارات
کلیپ پلیس پس از کلیپ ارازل ! - ویدیوی دیدنی از اعتراف مقامات امنیتی آمریکا در کنگره به نقش محوری عربستان در تروریسم / تلاش برای تبرئه برباددهندگان سرمایه ملت ایران با نفت 65 دلاری! / ویدیوی نجات معجزه آسای یک دختر در مترو / فیلم پوشاندن مجسمه‌های برهنه ایتالیا برای استقبال از روحانی از دیگر ویدیوهای این بسته خبری است.
لاشه نهنگ های عنبر در ساحل انگلیس - گزارش تصویری / امواج آب لاشه دو نهنگ غول پیکر را به ساحل شهر اسکگنس در انگلیس و مردم شهر را برای گرفتن عکس یادگاری به سمت ساحل کشانده است.
اراذل و اوباش کلیپ ساز ! / عکس و فیلم - جست‌وجوی نام شرور تحت تعقیب کافی است تا به نام دیگر هم مسلکان وی در آن خطه برسیم، از درگیری های سابقه دار و قدیمی این اراذل خبردار شویم، به صفحات، وبلاگ ها و مطالب منتشر شده درباره درگیری این اشرار با یکدیگر راهنمایی شویم و از همه عجیب تر، به فیلم هایی دست پیدا کنیم که نشان می‌دهد چه رقابتی در کسب نام(!) میان این اراذل جاری است.
رونمایی از همسر جدید آزاده نامداری / عکس - آزاده نامداری مجری تلویزیون شب گذشته عکسی با همسرش به نام سجاد عبادی را در صفحه اینستاگرامش به اشتراک گذاشت و نوشت:«خاطرات پاييزي.»
دخترانی که با دیدن گلزار گریه میکنند! / فیلم - در شبی که گریه امان چند دختر را بُریده بود، رضا گلزار رکورد سلفی یک ستاره را شکست!/این تنها ویدئوی منتشر شده از شب شام خصوصی آقای سوپراستار و طرفدارانش در یک رستوران مجلل است.
عکسهايی ديده نشده از روزهای برجام - عکسهايی كمتر ديده شده از روزهای گفتگوی برجام
گلوریا هاردی بازیگر نقش آزاده در کیمیا / تصاویر - جالب اینجاست که این بازیگر فرانسوی - ایرانی در سریال کیمیا در فرانسه بدون حجاب ایفای نقش میکند اما در ایران حتی در موقع خواب هم روسری دارد !
پربازدیدها