پنج شنبه ۳ اسفند ۱۳۹۶ / Thursday, 22 February, 2018

فرهنگ گفتار در قرآن


فرهنگ گفتار در قرآن
آیا هر سخنی دارای ارزش و اعتبار است و بر هر سخنی می توان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد. مسلما جواب منفی است. چه بسیار سخنانی كه نه تنها ارزش ندارند كه در بی ارزشی آنها همان بس كه بلا، فتنه ،خونریزی و. . . را بدنبال دارند. قرآن كریم معیارهایی را برای گفتار بیان داشته است. قرآن كلام الهی و بزرگترین معجزه خاتم پیامبران(ص) و شایسته ترین راهنمای انسان ها تا پایان تاریخ است. كتابی كه هدف نزول خود را هدایت بشر و راهنمای او برای خروج از تاریكی ها به سوی نور بیان كرده است.
از آنجایی كه قرآن خود را بهترین سخنان دانسته برماست تا برای دانستن فرهنگ گفتار دست به دامن آن زده و در فهم قرآن سخن اهل ذكر یعنی ائمه معصومین(ع) را معیار حقانیت و صحت آن بدانیم زیرا كه خود قرآن می فرماید: اگر
نمی دانید از اهل ذكر بپرسید.(۱)
مفهوم شناسی فرهنگ: برای فرهنگ تعریف های چندی بیان شده است. تنها یكی از جامع ترین آن ها را در این جا ذكر می كنیم: فرهنگ عبارت است از: مجموعه دریافت ها، دانسته ها و یافته های رشد یافته عقلی و احساسی و اخلاقی كه به زندگی انسان كمال و ارزش
می بخشد و مایه بازشناسی زندگی انسانی از زندگی حیوانی است. ( ۲)
گفتار: گفتار به گفتن، گفت، سخن، گفته می گویند (۳) و بعضی دیگر حدیث، مقاله، مقال، كلام را بر آن افزوده اند. ( ۴)
اهمیت سخن: زبان از نعمت های بزرگ آفریدگار هستی به انسان است. خداوند متعال در سوره بلد پس از ذكر سوگندهایی پر معنا و اشاره به زندگی پررنج انسان شماری از مهم ترین نعمت هایی را كه به بشر ارزانی داشته است یادآور می شود كه یكی از آن ها نعمت زبان است: آیا برای او دو چشم قرار ندادیم و یك زبان و دو لب ( ۵)
زبان از اعضای شگفت انگیز بدن انسان است و وظایف بزرگی را بر عهده دارد كه از مهم ترین آنها سخن گفتن است. ایزد متعال در قرآن كریم پس از ذكر خلقت انسان، از نعمت بیان، سخن گفته و فرموده است: خدای رحمان، قرآن را یاد داد، انسان را آفرید و به او بیان را آموخت. ( ۶)
نگاهی به آفت های كلام: باید به یاد داشت كه توان تكلم با آن كه از نعمت های گرانسنگ پروردگار و از خصایص بشر است و با آن كه فوایدی بسیار را در راه رشد و تكامل انسان در بردارد می تواند منشا بسیاری از ضررهای مادی و معنوی شود و گاه انسان را به پرتگاه سقوط بكشاند. از این رو بر هر فردی است كه مراقب زبان خویش باشد زیرا بیشترین گناه از زبان سر می زند. قرآن كریم در آیات زیادی به زشتی های گفتار اشاره
می كند و روایات بسیاری نیز از معصومان(ع) رسیده است. امیرمومنان(ع) می فرماید: بلا و مصیبت انسان در زبان اوست. ( ۷) و نیز بیان می دارد: بسا آدمی كه زبانی او را هلاك كرده باشد. (۸) و یا می فرماید: مرد باید زبانش را حفظ كند زیرا همانا این زبان سركش صاحب خود را به هلاكت می اندازد. به خدا سوگند پرهیزگاری را ندیده ام كه تقوا برای او سودمند باشد مگر آن كه زبان خویش را حفظ كرده بود. (۹)
● معیارهای ارزشی گفتار
آیا هر سخنی دارای ارزش و اعتبار است و بر هر سخنی می توان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد، مسلما جواب منفی است. چه بسیار سخنانی كه نه تنها ارزش ندارند كه در بی ارزشی آنها همان بس كه بلا(۱۰) فتنه(۱۱) خونریزی(۱۲) و. . . را بدنبال دارند. قرآن كریم معیارهایی را برای گفتار بیان داشته كه پاره ای از آنان را یادآور می شویم:
۱) عقلانیت و اندیشیدن:
اندیشه و خردورزی مهم ترین تكیه گاه اسلام در عقاید، اخلاق، كردار و گفتار است. از نظر این آیین توحیدی انسان حق ندارد آن چه را كه عقل نادرست می داند باور كند، صفاتی را كه خرد ناپسند می داند بدان متصف شود و رفتاری كه عقل ناشایست می داند انجام دهد و گفتاری را كه خرد بی ارزش و ناهنجار می داند به زبان جاری كند. روایتی كه از امامان معصوم(ع) بدست ما رسیده است نیز سخنی را با ارزش می داند كه همراه با اندیشیدن باشد: امام علی(ع) می فرماید: اندیشه كردن در گفتار ایمن می سازد از لغزش. (۱۳) و نیز می فرماید: كسی كه در كلام خود تجسس و تفحص و تامل كند غلط او كم شود. (۱۴ ) از مجموع آیات و روایات این مطلب به دست می آید كه كلامی دارای ارزش و اعتبار است كه خردمندانه و همراه با خردورزی و اندیشیدن باشد یعنی افزون بر عاقلانه بودن گفتار گوینده قبل از سخن گفتن در گفتار خویش اندیشه نموده و آنگاه لب به سخن باز كند زیرا هر سخن جایی و هر نكته مكانی دارد.
۲) علم و آگاهی:
قرآن مجید یكی از معیارهای ارزشی را در تمامی برنامه های بشر و از جمله در گفتار علم و عمل می داند. از این رو انسان را از بر پایی نماز در حال مستی باز می دارد و علت آن را آگاهانه سخن گفتن انسان ذكر می كند و می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید! در حال مستی به نماز نزدیك نشوید تا بدانید چه می گویید. . . (۱۵)
یكی از علت های حقانیت و برتری سخنان نوح(ع) را علم و آگاهی آن حضرت به پروردگارش دانسته و می گوید: رسالت های پروردگارم را به شما ابلاغ می كنم و خیرخواه شما هستم و از خداوند چیزهایی می دانم كه شما نمی دانید (۱۶)
از مجموع آیات این مطلب به دست می آید كه یكی از معیارهای ارزشی گفتار آگاهانه بودن آن است و سخنی كه ناآگاهانه به زبان آید بسیار سست، پست، بی ارزش و ناپسند است.
۳) عمل:
از معیارهای ارزشی دیگر سخن، عمل گوینده به كلام خویش است. خداوند متعال در آیاتی از گفتار بدون عمل نهی كرده و آن را نكوهش كرده و مورد خشم و غضب خود دانسته است: ای كسانی كه ایمان آورده اید! چرا سخنی می گویید كه عمل نمی كنید نزد خدا بسیار موجب خشم است كه سخنی بگویید كه عمل نمی كنید (۱۷)
۴) حق و استوار:
پروردگار متعال در قرآن مجید مومنان را به گفتار حق و همراه بودن سخن با برهان و استحكام دعوت و فرموده است: ای كسانی كه ایمان آورده اید تقوای الهی پیشه كنید و سخن حق (و استوار) گویید. (۱۸)
علامه طباطبایی(ره) پس از معنای كلمه سدید می فرماید: قول سدید عبارت است از كلامی كه هم مطابق با واقع باشد و هم لغو نباشد و یا اگر فایده دارد فایده اش چون سخن چینی و امثال آن غیر مشروع نباشد پس بر مومن لازم است كه به راستی آنچه می گوید مطمئن باشد و نیز گفتار خود را بیازماید كه لغو و یا مایه افساد نباشد. (۱۹)
۵) رعایت ادب:
از دیدگاه قرآن كریم گفتاری با ارزش است كه همراه با فرهنگ و ادب باشد سخنی گرچه فی نفسه با ارزش باشد (مانند آیات شریفه قرآن) ولی اگر گوینده با عدم رعایت ادب آن را به زبان آورد سخنی بی ارزش و بی اثر خواهد بود. از این رو پروردگار عالم آنگاه كه موسی و هارون را مامور به رفتن به پیش فرعون و دعوت او می كند می فرماید: با او سخنی نرم گویید شاید كه پند پذیرد یا بترسد. (۲۰)
ادب گفتار در فرهنگ وحی، علامه طباطبایی(ره) در تعریف ادب می فرماید: ادب بنابر آنچه از معنای آن استفاده می شود هیات زیبا و پسندیده ای است كه طبع و سلیقه چنین سزاوار می داند كه هر عمل مشروعی چه دینی باشد و چه عقلی مانند آداب دعا و آداب دیدار دوستان بر طبق آن هیات واقع شود. به عبارت دیگر: ادب عبارت است از ظرافت عمل. (۲۱)
سخن گفتن همچون دیگر كارهای شرعی ادب خاص خود را می طلبد كه در این مختصر به آن می پردازیم و یادآور می شویم آنچه در این بحث مطرح می شود عملی كردن آن مختص به گروهی خاص نیست بلكه عمومیت دارد و لازم است در رابطه با تمامی انسان ها اعم از مرد و زن، مومن و كافر، بزرگسال و خردسال، دانا و نادان، به اجرا درآید.
▪ نیكو سخن گفتن و رعایت عفت كلام:
در آیات مختلف قرآن كریم خداوند متعال با پیامبران، ملائكه، مومنان، عموم مردم و حتی با كفار و مشركان ادب در كلام را كاملا رعایت می كند. به مومنان نیز دستور می دهد با دیگران زیبا سخن گفته و از به زبان آوردن گفتار زشت و بی ادبانه (حتی در مقابل كافران و ابلهان) دوری گزینند: با مردم (به زبان) خوش سخن بگویید (۲۲) و نیز می فرماید: و به بندگانم بگو: آنچه را كه بهتر است بگویند كه شیطان میانشان را به هم می زند زیرا شیطان همواره برای انسان دشمنی آشكار است. (۲۳)۲) آهستگی در كلام:
آهسته سخن گفتن از بهترین و زیباترین آداب گفتار و نشانه ادب است. قرآن مجید مسلمانان را به رعایت این خصلت بزرگ و با ارزش دعوت كرده و صدای افرادی كه با فریاد سخن می گویند را به صدای درازگوش تشبیه كرده است: (لقمان به فرزند خود گفت: ای پسرك من) در راه رفتن خود میانه رو باش و صدایت را آهسته ساز كه بدترین آوازها بانگ خران است (۲۴)
۳) پرهیز از بیهوده گویی:
ادب اقتضای آن را دارد كه گوینده در گفتار خود از سخنان لغو و بیهوده دوری كرده و كلمات شیوا و مفید را به زبان آورد. بیهوده گویی یكی از اخلاق ناپسند است كه ایزد منان دوری از آن را یكی از ویژگی های مومنان بر شمرده است: ( مومنان رستگار شدند) و آنان كه از بیهوده روی گردانند. (۲۵)
علامه طباطبایی(ره) درباره معنای كلمه لغو می گوید: لغو كاری است كه دارای فایده نباشد و از دیدگاه دین لغو = بیهوده اعمال مباح و حلالی است كه صاحبش در آخرت از آن سودی نبرد و یا در دنیا از آن سودی كه منتهی به سود آخرت شود عاید او نشود مانند خوردن و آشامیدن به داعی شهوت در غذا كه لغو است چون غرض از اكل و شرب گرفتن نیرو برای اطاعت و عبادت خداست. (۲۶)
● شیوه های سخن
در قرآن كریم برای هر گفت و شنودی نوع و شیوه ای خاص از گفتار توصیه شده مانند: قول حسن قول معروف قول كریم و استفاده از بعضی شیوه ها مورد نهی قرار گرفته است مانند: مكالمه با صدای بلند یا با ناز و كرشمه.
۱) گفتار مومنان با یكدیگر:
الف) استواری كلام: با پایه و اساس سخن گفتن را خداوند متعال به مومنان دستور می دهد و به آنان تاكید می كند این گونه با یكدیگر سخن بگویید: ای كسانی كه ایمان آورده اید از خدا پروا دارید و سخنی استوار گویید. (۲۷)
ب) سوژه به دشمن ندادن: بر مومنان لازم است علاوه بر استوار سخن گفتن به گونه ای تكلم كنند كه كفار مشركان و منافقان آنان را به استهزا نگیرند و به عبارت دیگر: مومنان باید با یكدیگر به گونه ای سخن بگویند كه سوژه به دشمن ندهند. آیه ۱۰۴ بقره هم بیان كننده این مطلب است: ای كسانی كه ایمان آورده اید نگویید: «راعنا» و بگویید: («انظرنا)» و (این توصیه را) بشنوید و كافران را عذابی دردناك است.
۲) سخن گفتن با پدر و مادر:
قرآن كریم برای پدر و مادر مقام و جایگاه بلندی را قائل است و در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره مباركه اسراء دستورهای بسیار مهمی را به فرزندان می دهد كه پاره ای از آنها را یاد آور می شویم:
الف) از به كار بردن كلماتی كه خلاف ادب و احترام است مانند گفتن كلمه «اف» كه ناراحتی فرزند را می رساند خودداری كنید: فلاتقل لهما اف / به آنها (حتی) «اف» مگو
ب) از گفتن كلماتی كه باعث رنجش آنان می شود بپرهیزند. مانند: داد زدن و یا درشت سخن گفتن با آنان «ولا تنهرهما / به آنان پرخاش مكن »
ج) بر فرزندان لازم است با پدر و مادر شایسته و با بزرگواری و كریمانه سخن بگویند و از بكار بردن كلمات زشت و ناشایست بپرهیزند: «وقل لهما قولا كریما / و با آنان سخنی شایسته بگوی»
د) بر فرزندان واجب است با پدر و مادر متواضعانه سخن بگویند و از به كار بردن كلمات و سخنان متكبرانه دوری كنند. «واخفض لهما جناح الذل من الرحمه / و از سر مهربانی بال فروتنی بر آنان بگستر»
ه) برفرزند است كه از خدای تعالی برای والدین خود طلب خیر و برای آنان دعا كند و رحمت و آمرزش پروردگار را خواستار شود: «وقل رب ارحمهما كما ربیانی صغیرا / و بگو پروردگارا آن دو را رحمت كن چنانكه مرا در خردی پروردند.»
۳) سخن گفتن با فرزندان:
بر والدین لازم است در گفت و شنود با فرزندان خود نكاتی را رعایت كنند كه در اینجا به پاره ای از آنها اشاره می كنیم:
الف) ادب و مهربانی و دلسوزی:
در آیات مختلف قرآن پیامبران الهی مانند: نوح ابراهیم یعقوب و لقمان(ع) فرزندانشان را با كلمه یابنی مورد خطاب قرار داده اند (۲۸) و این كلمه علاوه بر اینكه رعایت ادب را نسبت به فرزند همراه دارد دلسوزی و شفقت را نیز می رساند. (۲۹)
ب) اندرز و نصیحت:
داستان های مختلفی را كه قرآن مجید از پیامبر الهی(ع) نقل كرده است بیان كننده این مطلب است كه بزرگواران فرزندانشان را با استفاده از بهترین روش یعنی مودبانه و با مهربانی و دلسوزی موعظه و نصیحت و پند و اندرز داده و خطرات دنیایی و آخرتی كردار و پندار را به آنان گوشزد می كردند: و یاد كن هنگامی را كه لقمان به پسر خویش - در حالی كه وی را اندرز می داد - گفت: ای فرزندم به خدا شرك میاور كه به راستی شرك ستمی بزرگ است. (۳۰)
۴) گفتار مسوولان:
در جامعه اسلامی انسان ها دارای حقوق خاص خود هستند و سخن مومنان باید به گونه ای باشد كه حق انسان ها را به ایشان برساند نه این كه حق آنان را از بین ببرد، به خصوص افرادی كه كلام آنان زمینه نفع و زیان را برای دیگران به بار می آورد. مانند: سخن مسوولانی چون قاضی، شاهد، داور و كارشناسان، مفتیان و. . .
قرآن مجید به این گونه افراد دستور می دهد عادلانه سخن بگویید: و چون ]به داوری یا شهادت)سخن گویید دادگری كنید (و عادلانه سخن بگویید) هر چند (درباره ) خویشاوند (شما) باشد (۳۱)
علامه طباطبایی(ره) در این باره می گوید: باید مراقب گفتارهای خود باشید و زبان خود را از حرف هایی كه برای دیگران نفع یا ضرر دارد حفظ كنید و عاطفه قرابت و هر عاطفه دیگری شما را به جانبداری بیجا از احدی وادار نكند. (۳۲)
۵) سخن گفتن شاگرد و استاد با یكدیگر:
قرآن كریم برای گفت و گوی شاگرد و استاد با یكدیگر دستورهایی می دهد كه بیشتر در آیات ۷۸ - ۶۵ سوره مباركه كهف دو گفت و گوی حضرت موسی(ع) (به عنوان شاگرد) با حضرت خضر(ع) (به عنوان استاد) نمود پیدا كرده است.
الف) شیوه های سخن گفتن شاگرد با استاد:
▪ رعایت ادب و فروتنی: موسی(ع) در گفت و گو با معلم خود با كمال ادب و فروتنی سخن گفت: زیرا از معلم خویش اجازه گرفت و به صورت پرسشی با او سخن گفت: من از تو پیروی می كنم تا از آن چه به تو تعلیم داده است و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی .
ز پاسخ استاد را مودبانه گفتن: آنگاه كه خضر(ع) به موسی(ع) گفت: تو هرگز نمی توانی همپای من صبر كنی شاگرد با كمال ادب و احترام پاسخ استاد خویش را داد و گفت: ان شاء الله مرا شكیبا خواهی یافت. جمله «خواهی یافت» و موكول كردن آن را به مشیت الهی ادب موسی در مقابل معلم را بیان می كند.
▪ در هنگام لغزش و اشتباه از معلم عذر خواستن: وقتی موسی(ع) شرط استاد را به اشتباه زیر پا نهاد و بدینگونه لغزشی از او سر زد با عباراتی مودبانه (آیات ۷۳ و ۷۴ سوره مباركه كهف) از معلم خود عذرخواهی كرد.
ب) شیوه سخن گفتن استاد با شاگرد: بر معلم لازم است علاوه بر رعایت ادب در گفتار خویش به چند نكته دیگر نیز توجه كند:
▪ لغزش های شاگرد را به او گوشزد كردن:
خضر(ع) در سه مورد كه شاگردش اشتباه كرد گاهی با جمله آیا نگفتم كه تو هرگز نمی توانی همپای من صبر كنی و در آخر با جمله این بار دیگر وقت جدایی میان من و توست لغزش های شاگرد را به او گوشزد كرد.
▪ با آن كه حضرت خضر(ع) در ابتدا با شاگرد خود شرط كرده بود كه از او سوالی نكند ولی در پایان به او فرمود: به زودی تو را از تاویل آنچه نتوانستی بر آن صبر كنیم آگاه خواهم ساخت و به تمام سوالات موسی(ع) پاسخ داد.
۶) شیوه سخن گفتن زنان با نامحرمان:
خداوند متعال خطاب به زنان پیامبر(ص) چنین می فرماید: ای همسران پیامبر شما مانند هیچ یك از زنان (دیگر) نیستید اگر تقوا پیشه كنید پس به ناز سخن مگویید تا آنكه در دلش بیماری است طمع ورزد و گفتاری شایسته گویید (۳۳) از آیه شریفه استفاده می شود كه بر زنان لازم است در سخن گفتن با نامحرمان افزون بر رعایت آداب گفتار دو نكته دیگر را نیز عملی سازند:
الف) از خضوع در گفتار به گونه ای كه سخن ایشان اشاره به فروتنی تسلیم و فرمانبرداری بدون قصد را داشته باشد مانند: نازك، ظریف، با ناز و كرشمه و با نرمی سخن گفتن با نامحرمان بپرهیزید تا مبادا دل آنان را دچار ریبه و پندارهای شیطانی كرده و شهوتشان را برانگیزانید و در نتیجه مردانی كه بیماردل هستند به خاطر نداشتن و یا كمی ایمان به ایشان طمع ورزند.
ب) بر ایشان لازم است با قول معروف و كلام شناخته شده با نامحرمان تكلم كنند به گونه ای كه سخن ایشان موجب آرامش و اطمینان شنونده شود و نه باعث اضطراب و تشویق خاطر او. سخنی زیبا و به دور از اشاره به فساد و ریبه سخنی كه شرع و عرف اسلامی آن را شایسته و پسندیده می داند و آن كلام موافق با دین و اسلام است.

محمد حسن درایتی
پی نوشت ها:
۱) سوره نحل آیه ۴۳
۲) مجله حوزه دفتر تبلیغات اسلامی شماره ۱۰۶ - ۱۰۵ ص ۹۴
۳) فرهنگ معین دكتر محمد معین ج ۳ ص۳۳۳۲
۴) لغت نامه دهخدا علی اكبر دهخدا ج ۱۱ ص ۱۶۲۹۷. ۵ V سوره بلد آیه های ۸ و۹
۶) سوره الرحمن آیه های ۱ -۴
۷) غرر الحكم ج ۳ ص۲۶۱
۸) همان ج ۴ ص۵۴۷
۹) نهج البلاغه ترجمه محمد دشتی خطبه ۱۷۶ ص ۳۳۴
۱۰) غرر الحكم ج ۳ ص۲۶۱
۱۱) همان ج ۴ ص۶۰
۱۲) همان ج ۴ ص۵۴۷
۱۳) همان ص ج ۱ ص۱۳۴
۱۴) همان ج ۵ ص۱۹۹
۱۵) سوره نساء آیه ۴۳
۱۶) سوره اعراف آیه ۶۲
۱۷) سوره صف آیه های ۲ و ۳
۱۸) سوره احزاب آیه ۷۰
۱۹) المیزان سید محمدحسین طباطبایی ج ۱۶ ص ۳۴۷
۲۰) سوره طه آیه ۴۴
۲۱) المیزان سیدمحمدحسین طباطبایی ج ۱۶ ص ۲۵۶
۲۲) سوره بقره آیه ۸۳
۲۳) سوره اسراء آیه ۵۳
۲۴) سوره لقمان آیه ۱۹
۲۵) سوره مومنون آیه ۳
۲۶) المیزان سید محمد حسین طباطبایی ج ۱۵ ص ۹
۲۷) سوره احزاب آیه ۷۰
۲۸) سوره هود آیه ۴۲ سوره صافات آیه ۱۰۲ ، سوره یوسف آیه ۵ ، سوره لقمان آیات ۱۳ و ۱۶ و ۱۷
۲۹) صافی فیض كاشانی ج ۴ ص۹۶ المیزان محمدحسین طباطبایی ج ۱۱ ص ۸۲
۳۰) سوره لقمان آیه ۱۳
۳۱) سوره انعام آیه ۱۵۲
۳۲) المیزان ج ۷ ص۳۳۹
۳۳) سوره احزاب آیه ۳۲

منبع : روزنامه جوان

مطالب مرتبط

کارکردهای سیاسی برائت و نفرین در آموزه های قرآن


کارکردهای سیاسی برائت و نفرین در آموزه های قرآن
اعلان برائت و تبری از دشمنان اسلام یکی از اصول ثابت و دائمی دین مبین اسلام است که با آن مرز میان خودی و غیرخودی شناخته شده و مسلمانان هویتی مستقل از سایر ملل و آئین ها پیدا می کنند. تولی و تبری در واقع نوعی امر به معروف و نهی از منکر است که نقش کارساز و مؤثری در تبیین مواضع و اعلام هویت رسمی و مستقل اسلام و مسلمانی دارد و به شفافیت دیدگاهها و اعتقادات و هنجارها کمک می کند. در مقاله حاضر نویسنده نقش سیاسی اعلام انزجار و نفرین را در آینه آیات قرآن بررسی می کند که اینک با هم آن را از نظر می گذرانیم.
● فلسفه اعلان برائت
۱) شفاف سازی مواضع اسلامی
یکی از آموزه های دستوری قرآن اعلان برائت و بیزاری و تبری از دشمنان و اعلان تولی و دوستی نسبت به دوستان است. ریشه این مسئله را می بایست در شفاف سازی مواضع اسلام جست؛ زیرا اسلام می کوشد تا موضع گیری خود را در مورد هر موضوع و پدیده اعتقادی و سیاسی و اجتماعی به طور روشن بیان کند و چیزی را در حوزه خاکستری آن قرار ندهد. از این رو تعیین مرزهایی که اسلام را از غیر آن و هم چنین مسلمانان را از دیگران بازمی شناساند و هویت ویژه می بخشد از آموزه های دستوری اسلام و قرآن است.
قرآن در سوره کافرون به روشنی به پیامبر(ص) فرمان می دهد که موضع خود را نه تنها از نظر اعتقادی و بینش مشخص کند بلکه مرزهایی را میان خودی و غیرخودی ترسیم نماید از این زاویه می توان نگرش اسلام و قرآن را درباره برخی از احکام و مواضع و آیین هایی که هویت ساز هستند تحلیل و تبیین کرد. بازشناسی مسلمانان از یهودیان با تغییر قبله از بیت المقدس به سوی کعبه و مکه و هویت و استقلال بخشی به مسلمانان در اشکال مختلف و ساخت مسجد به جای کلیسا و کنیسه و معابد دیگر و اجرا ی مراسم ویژه حج و مانند آن بخشی از تلاش های اسلام برای ایجاد هویت مستقل و متفاوت از دیگر شرایع و آیین های وحیانی آسمانی است.
۲) اعلان هویت مستقل اسلامی
اعلان رسمی برائت از دشمنان و ولایت نسبت به مومنان به معنای بازسازی هویتی و استقلال بخشی اسلام به عنوان دین و شریعت و مسلمانان به عنوان جامعه انسانی برتر و نمونه، از مهم ترین آموزه های دستوری قرآن است.
کارکردهای اجتماعی و سیاسی برائت به اندازه ای است که می توان در تحلیل سیاسی امروز آن را مانند هویت سازی ملی و هویت فرهنگی ای دانست که در بسیاری از کشورها در یک فرایند زمانی با ابزارهای تبلیغاتی و رسانه ای و حتی زور و فشارهای همه جانبه تحقق می یابد.
۳) نفی اعتقادات و آیین های دیگر
بی گمان برائت و تبری از دیگران به معنای آن است که اسلام رفتارها و اعتقادات و سنت ها و آیین های دیگر را نمی پسندد و با آن مقابله می کند و می کوشد دست کم از نفوذ و تاثیر آن در میان آن چه امت می نامد بکاهد. اسلام به عنوان دین، دارای مجموعه ای از گزاره های هستی شناسانه و اعتقادی و آموزه های دستوری است که به عنوان یک مکتب شامل هستی شناسی و جهان بینی و ایدئولوژی و ساختار سیاسی و نظامی و اجتماعی است. این مجموعه عناصری را به عنوان معروف پذیرفته و عناصری که به عنوان معروف مورد تایید و حمایت قرار می گیرد مجموعه ای از اندیشه ها و بینش ها و نگرش ها و هم چنین قوانین و حقوقی است که خاستگاه آن عقل و شرع و سیره عقلایی است. در برابر، مجموعه ای اندیشه ها و قوانین و حقوق را به عنوان منکر و زشت و ناپسند طرد می کند و با آن ها به مبارزه می پردازد که خلاف عقل و شرع و سیره عقلایی است.
مومن از دیدگاه قرآن کسی است که دارای بینش و نگرش معروف و پسندیده عقلی و شرعی و عقلایی است و نه تنها بدان باور دارد بلکه در عمل، آن را به مورد اجرا درمی آورد. سپس به عنوان انسانی راه یافته و روشنگر بر خود وظیفه می شمارد تا دیگری را به آن آشنا ساخته و بخواهد در رویکردهای خویش معروف ها و پسندیده ها را به کار گیرد (امر به معروف) و اگر دید شخصی منکرها و زشتی ها را ترویج و یا عمل می کند از آنها باز دارد و نهی نماید.
● رابطه برائت و امر به معروف و نهی از منکر
اعلان رسمی مواضع که امری واجب و لازم بر هر مومنی است، انجام وظیفه امر به معروف و نهی از منکر از یک سو و همدلی و همراهی با اهل خیر و نیکی و پسندیده ها و انزجار و انکار قلبی و عملی زشتی ها و ناپسندهای اعتقادی و کرداری و رفتاری از سوی دیگر، مساله ای به عنوان تولی و تبری را در حوزه عمل اجتماعی بروز می دهد. این گونه است که تولی و تبری به عنوان اصول دین اسلام در بخش فروعات اصلی، خود را نشان می دهد.
اصل امر به معروف و نهی از منکر و نیز دو اصل تولی و تبری تنها در حوزه اعتقادات مطرح نیستند بلکه جایگاه آنها در حوزه عمل، از ارزش واقعی برخوردار می باشد و آن چه از این اصول، مهم است حوزه عمل و اجراست. از این رو در آموزه های شیعی برخاسته از دین اصیل و اندیشه های قرآنی، این اصول به عنوان فروعات دهگانه اصلی معرفی می شوند. تولی به معنای اعلان رسمی و عملی، دوستی و محبت به اهل ایمان و همراهی و همدلی با آنان است. قرآن از مومنان خواسته است که خود را به هر چیزی که پسندیده و معروف است نزدیک سازند و محبت و عشق قلبی خود را بدان ابراز کنند و در عمل نیز محبت و عشق خویش را نشان دهند هم چنین از آنان خواسته شده تا از هر چیزی که ناپسند و زشت و منکر است دوری جسته و از هم نشینی و همدلی و همراهی با آن و با اهل آن خودداری ورزند.
● تولی و تبری، مرز خودی و غیرخودی
اعلان رسمی و علنی تبری و برائت جویی از افکار و اعمال نابهنجار و زشت و ناپسند به این معناست که در جامعه افراد نیکوکار و مومن و صالح از اشخاص نابکار و بزهکار و کافر و مشرک باز شناخته شوند و مرزهایی میان خودی و غیرخودی به روشنی مشخص گردد.
خداوند در آیه ۴ سوره ممتحنه، حضرت ابراهیم (ع) را به جهت اعلان رسمی و علنی برائت و انزجار از مشرکان به عنوان انسان هایی با اندیشه و رفتار زشت و ناپسند، مورد ستایش قرار می دهد و او را به عنوان الگو معرفی می کند.
در آیه ۱۹ سوره انعام، خداوند، پیامبر(ص) را مامور می کند که به طور رسمی و علنی بینش ونگرش توحیدی خویش را بیان کرده و از مشرکان اعلان بیزاری نماید. اعلان رسمی مواضع می تواند جلویی هرگونه فریب دشمن و توطئه های آنان را بگیرد. این مساله ای است که در جهان امروز نیز از نظر سیاسی بسیار مهم و حساس است و دولت ها می کوشند ضمن بیان رسمی مواضع خود، نسبت به مسایل مهم منطقه ای و جهانی رفتار و سیاست خویش را پیش برند و از اتهام دوگانگی مبرا گردند. در آیه ۱ تا ۳ سوره توبه خداوند بیزاری و برائت خویش و پیامبر (ص) را از مشرکان بیان می کند و فرمان می دهد که این برائت در گردهمایی بزرگ حج در روز دهم ذی الحجه به طور رسمی و علنی اعلان و به گوش همگان رسانده شود.
● برائت در حوزه عمل
این برائت تنها در حوزه قلبی و گفتاری نیست بلکه می بایست در حوزه عمل نیز نشان داده شود و در سیاست و رفتارها خودنمایی کند. در حقیقت تجلی برائت از دشمنان و غیر خودی ها به این است که شخصیت آنان انکار شود و دشمنی با اندیشه ها و افکار و رفتارشان آشکار گردد.(ممحنه آیه ۴) هر فرد مومن و مسلمانی می بایست نسبت به اندیشه و بینش و رفتار دشمنان ابراز انزجار کند و کینه آن ها را در خود تقویت نماید.(همان)
در نگرش قرآن مسئله اعلان انزجار و برائت، آن چنان مهم است که اگر مومنی کافران و دشمنان را دوست بگیرد و به آنان محبت ورزد و یا ولایت و موالات ایشان را برگزیند از جرگه خودی ها بیرون رفته و در خط دشمنان قرار می گیرد. خداوند نسبت به این افراد که به ظاهر، خودی هستند، اعلان انزجار و برائت کرده و آنان را همردیف دشمنان می شمارد. (آل عمران آیه ۲۸)
در این آیه به خوبی نشان داده شده است که اعلان برائت باید در همه حوزه ها متجلی گردد و شخص نمی تواند حتی ولایت محبت آنان را بپذیرد و با آنان دوستی و محبت داشته باشد چه برسد به این که ولایت سیاسی و اجتماعی آنان را پذیرفته و در حکومت ایشان زندگی کند.
● نفرین، راهکار اعلام برائت
یکی از راه های بیان برائت و انزجار آن است که شخص نسبت به دشمنان، لعن و نفرین کند. لعن به معنای دور باد است. شخصی که دیگری را لعن می کند او را با همه اعتقادات و رفتارهایش ناپسند شمرده از خود می راند. نفرین و لعن گاه به شکل دعایی و خواسته از حق تجلی می کند. شخص با اعلان برائت و کراهت از غیر خودی می کوشد تا به طور رسمی او را از حریم خود و اندیشه ها و رفتارش دور سازد.
به طور طبیعی هر انسان متعهدی می کوشد تا اندیشه ها و رفتار پسندیده و هنجاری در جامعه گسترش یابد و به عنوان وظیفه شرعی بر خود فرض می بیند که آن را افزون بر گسترش، عملیاتی کند. این تلاش تا آن جا که امکان دارد به شکل توصیه و روشنگری انجام می شود و به عنوان امر به معروف و نهی از منکر تجلی می یابد ولی هرگاه این باور در او تقویت شود که منکر و زشتی های اعتقادی و ناپسندی های اجتماعی و اخلاقی و رفتاری یک فرد چنان عمیق شده که دیگر قابلیت بازگشت فراهم نیست و شخص در جهل مرکب قرار گرفته است، به شکل دعایی از خدا می خواهد که شر او را از جامعه دور سازد و با نابودی و یا دور کردن چنین افکار و رفتار نابهنجار از جامعه زمینه های گمراهی دیگران از بین ببرد.
کاربردهای قرآنی لعن و نفرین نشان می دهد که زمانی مجوز آن داده می شود که امکان هدایت و نجات در شخص و یا گروه فراهم نیست. هنگامی که داود نبی و یا حضرت سلیمان از هدایت گروهی از بنی اسرائیل نومید می شوند آنان را لعن و نفرین می کنند (مائده آیه ۷۸) تا به جامعه مومنان نشان دهند که رفتار زشت و ناپسند آنان مورد تأیید نیست. در حقیقت مرز میان خودی و غیرخودی معلوم می شود تا بهانه به دست برخی از بهانه جویان داده نشود که ما از انکار و انزجار مسئولان آگاه نبوده ایم. این نفرین و لعن چنان که آیه ۵۲ سوره نساء تبیین می کند بیانگر آن است که شخص و یا گروه، قابلیت هدایت و بازسازی شخصیتی خود را از دست داده اند و دیگر نمی توان امیدی به آنان داشت.
در مسئله مباهله، به طور رسمی به موضوع لعن و نفرین اشاره می شود که افزون بر کاربردهای عبادی و کلامی، کاربرد سیاسی نیز داشته است. با ترسی که در دشمنان می افتد آنان از مباهله خودداری کرده و حاضر به پذیرش جزیه و خراج می شوند و منطقه نجران تحت حکومت دولت اسلامی مدینه درمی آید.(آل عمران آیه ۶۱)
بنابراین اعلان برائت و لعن (مرده باد و دورباد) به معنای مشخص شدن مرزهای میان کفر و ایمان است.
و این گونه است که سازوکار نفرین و لعن به عنوان روشی در حوزه علوم سیاسی و اجتماعی خود را نشان می دهد و نقش خود را ایفا می کند.


وبگردی
ممنوعیت پروازهای «هواپیمایی آسمان» در اروپا
ممنوعیت پروازهای «هواپیمایی آسمان» در اروپا - پرواز تمام هواپیماهای «آسمان» در اروپا ممنوع است
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری - دگرديسي‌هاي فراواني در ايران صورت گرفته‌است؛ اصولگرايان اصلاح‌طلب شده‌اند، تحول‌طلبان محافظه‌كار شده‌اند، مسئولان پاسخ ناكارآمدي‌هاي خود را از مردم مي‌خواهند و در تازه‌ترين نوع اين استحاله‌ها فردي كه بسياري مدعي هستند او برآمده از مهندسي انتخابات است با ارسال نامه به رهبرمعظم انقلاب درخواست برگزاري انتخاباتي آزاد، زودهنگام و به دور از مهندسي كرده‌است! محموداحمدي‌نژاد همان پديده خانمان براندازي كه براي…
سیف و بازی تکراری غیر مجازها !
سیف و بازی تکراری غیر مجازها ! - حرفهای تکرای بانک مرکزی در مورد صرافی ها و موسسات مالی غیر مجاز با یک جستجوی ساده در اینترنت.
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز - فیلم - زهرا خوش نواز در گفتوگو با یورونیوز از مراحلی که برای آماده سازی ظاهرش طی کرد تا با چهره‌ای متفاوت وارد استادیوم شود گفت. او می‌گوید: «زمانی که از تونل گذر کردم و وارد ورزشگاه شدم و چشمانم به چمن ورزشگاه افتاد گریه‌ام گرفت.»
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش - باز هم زیر گرفتن ماموران امنیتی و نیروی انتظامی توسط یک ماشین دیگر سواری توسط اراذل خیابان گلستان هفتم
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران - کی از دراویش گنابادی با اتوبوس به مردم و مأموران پلیس در خیابان پاسداران تهران / گفته میشود تعداد شهدای ناجا در حمله آشوبگران فرقه ضاله گنابادی و حامیان نورعلی تابنده به ۴ تن رسیده است.
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای - به دنبال سقوط هواپیمای تهران-یاسوج ویدیو لحظه مواجه خانواده های جانباختگان را با وزیر مشاهده می کنید.
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو - تصاویری دردناک از حمله مرد موتور سوار با چاقو به یک مرد راننده در حضور همسر و فرزندش در شهرستان داراب استان فارس را در ویدئوی زیر می بینید. به نظر میرسد این اتفاق در پی جرو بحثی بر سر پارک کردن وسایل نقلیه روی داده است!
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟ - آنچه مشخص است جمهوری اسلامی ایران باید تصمیم مشخص و درستی درباره سیاست عدم رویارویی با ورزشکاران رژیم صهیونیستی بگیرد. دیگر نمی‌توان با این روش تعقیب و گریزی با این مسئله برخورد کرد. دیگر نمی‌توان ورزشکاران را از مقابله با کشتی‌گیران اسرائیلی باز داشت و در برابر رسانه‌های جهانی گفت به خاطر مصدومیت در میدان حاضر نمی‌شویم و در داخل جشن بگیریم که ما عزت‌مان را حفظ کردیم و...
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
    عادت هایی که خیلی هم بد نیستند
    اعتدال در هر کاری خوب است عادت های بد نیز می توانند گاهی نقش مثبت در تئاتر زندگی داشته باشند پس به همه چیز بد نگاه نکنید دکترهای روانشناس در مورد مزایای عادت های بد بسیار سخن …