یکشنبه ۲۷ آبان ۱۳۹۷ / Sunday, 18 November, 2018

مبانی روش‏شناسی علوم قرآنی


مبانی روش‏شناسی علوم قرآنی
این مقاله درصدد تبیین مبانی و زیرساخت‏های كلان روش‏شناسی علوم قرآنی است كه در چهار محور به بحث و بررسی فشرده درباره آن می‏پردازد: هویت‏شناسی علوم قرآنی، جایگاه روش‏شناسی علوم قرآنی، روش‏شناسی علوم قرآنی در پرتو نگرش‏شناسی و تمایز و تشابه روش‏های علوم قرآنی . نخست، مفهوم علوم قرآنی در فرهنگ كلاسیك مطرح می‏شود و سه علم مورد تعریف و شناسایی قرار می‏گیرد: فلسفه علوم قرآنی، فلسفه قرآن‏شناسی و علم تفسیر . سپس، جایگاه روش‏شناسی علوم قرآنی در میان روش‏شناسی عمومی تحقیق، روش‏شناسی علوم، روش‏شناسی علوم اسلامی و روش‏شناسی احیای دین تبیین می‏گردد و آنگاه، رابطه روش‏شناسی علوم قرآنی با نوع نگرش به قرآن مورد بررسی قرار می‏گیرد و بر لزوم بازسازی و اصلاح نگرش به قرآن تاكید می‏شود و سرانجام، تمایز و تشابه روش‏های علوم قرآنی مطرح می‏گردد و موضوع‏شناسی و نوع نگرش ما به آن به عنوان قابل دفاع‏ترین نظریه در تبیین فلسفی تمایز و تشابه روش‏ها معرفی می‏شود .
● مقدمه
علم در لغت‏به مفهوم دانایی است كه به صورت تصوری یا تصدیقی و هر كدام به گونه بدیهی و نظری مصداق پیدا می‏كنند . البته این دانایی ممكن است‏به نحو شهودی و حضوری نیز محقق شود كه اهل عرفان بر آن تاكید ویژه‏ای دارند . اما در اصطلاح فلاسفه و دانشمندان تجربی و علوم انسانی در معانی مختلفی به كار رفته است: در میان فلاسفه یونان باستان و قرون وسطی به مطلق دانستنی‏های دارای مبادی و مسائل روشمند و دارای موضوع و رئوس ثمانیه یا اصول هشتگانه اطلاق می‏شده‏است; ولی پس از پیدایش فلسفه‏های حسی و تجربی به ویژه پوزیتیویسم منطقی، علم به مفهوم دانش تجربی شناخته شد و در فلسفه ماتریالیسم دیالكتیك و عرف علم‏محوران، تنها راه نیل به واقع قلمداد گردید.
علوم به لحاظ موضوع و هویت، به بشری و دینی تقسیم می‏شوند . علوم بشری، علومی هستند كه منشا پیدایش و تكامل آنها استعداد علمی و كنجكاوی بشری است; ولی علوم دینی منشا الهی و آسمانی دارند و اندیشه بشر در پیدایش آن نقشی ایفا نمی‏كند; بلكه در حفظ و نگهداری اصالت و بازسازی و پیرایش آن نقش‏آفرینی دارد . علوم بشری به علوم مبادی چون فلسفه علوم، فلسفه فیزیك، فلسفه ریاضی و . . . و علوم مسائل چون علم هندسه، حساب، فیزیك، زیست‏شناسی و . . . تقسیم می‏شود; چنان كه علوم اسلامی نیز به علوم مبادی چون فلسفه كلام، فلسفه دین، فلسفه عرفان و . . . و علوم مسائل تقسیم می‏شود; مانند: انسان‏شناسی اسلامی، فلسفه اسلامی، كلام، اصول، علوم قرآن و حدیث و . . . .
بنابراین، علوم قرآنی بخشی از علوم اسلامی است و آن عبارت است از: مجموعه اصول و قواعدی كه فهم قرآن به آنها بستگی دارد .
● محورهای مطالعه مبانی روش‏شناسی علوم قرآنی
هدف این مقاله بررسی معرفت‏شناسانه مبانی روش‏شناسی علوم قرآنی است . برای نیل به این مقصود در چهار محور كلان به بررسی فشرده آنها خواهیم پرداخت: هویت‏شناسی علوم قرآنی، جایگاه روش‏شناسی علوم قرآنی، روش‏شناسی علوم قرآنی در پرتو نگرش‏شناسی و فلسفه تمایز و تشابه روشهای علوم قرآنی .
▪ هویت‏شناسی علوم قرآنی
علوم قرآنی در نگاه پیشینیان با نگاه معاصرین متفاوت است . علوم قرآنی در منظر آنان عبارت بوده است از: علم محكم و متشابه، علم قرائت‏ها، جمع و تدوین، تحریف و عدم آن، علم ناسخ و منسوخ و . . . ; ولی در نگاه معاصرین علوم قرآنی را می‏توان در نگرشی كلان به سه قسم تقسیم نمود:
الف) فلسفه علوم قرآنی:
این علم درباره مبانی یا مبادی علوم قرآنی به بحث می‏پردازد و از این جهت مانند فلسفه علوم است . مسائل این علم در اصل همان اصول موضوعه علوم قرآنی‏اند; چون، پیش‏نیازهای فهم علوم قرآنی، تاریخ پیدایش علوم قرآنی، رابطه علوم قرآنی با علوم حدیثی، رابطه علوم قرآنی با هنر و ادبیات، روش‏شناسی علوم قرآنی و . . . .
ب) فلسفه قرآن‏شناسی:
در این دانش كه همان مباحث علوم قرآنی به مفهوم كلاسیك آن است، اصول و مبانی قرآن‏شناسی (نه علوم قرآنی) بحث می‏شود . تفاوت این دانش با دانش پیشین در این است كه در فلسفه علوم قرآنی، موضوع بحث، علوم قرآنی است; ولی در این علم، موضوع، خود قرآن است . در آنجا با علم‏شناسی سروكار داریم و در اینجا با معلوم خارجی كه قرآن كریم است .
از مهم‏ترین مسائل این علم عبارتند از: تاریخ تدوین قرآن كریم، امكان و فلسفه وحی، اعجاز قرآن، سبك‏شناسی ادبی قرآن و این كه آیا قرآن زبانش علمی است‏یا تمثیلی و اسطوره‏ای و یا عرفانی، آیات محكم و متشابه و ویژگی‏ها و فلسفه آن دو، مساله تحریف لفظی و معنوی، مفهوم مكی و مدنی و تعیین مصداق‏های آن، شاان نزول آیات و چگونگی نزول قرآن و . . . .
اینها مسائلی هستند كه فهم و شناخت‏حقیقت قرآن به عنوان یك حقیقت و كتاب آسمانی به آنها بستگی دارد . پیشینیان، این مسائل بنیادین را همان علوم قرآن می‏دانستند .
ج) علم مسائل قرآنی یا دانش نگرش قرآن به مسائل:
دانشی كه درباره شناخت مراد خداوند و نوع نگرش قرآن به مسائل مورد نیاز انسان به بررسی می‏پردازد، علم تفسیر خوانده می‏شود . این دانش خود به دو نوع تقسیم می‏شود: تفسیر تجزیه‏ای یا تفسیر آیه به آیه و تفسیر موضوعی یا تفسیر آیاتی كه موضوع واحدی دارند . هر كدام از این دو نوع تفسیر روش خاصی دارد كه باید در فلسفه قرآن‏شناسی مورد بحث و بررسی قرار گیرد . تفاوت این دانش نیز با دانش‏های پیشین این است كه علم نخست‏بحثی فلسفی درباره علوم قرآنی است; اما دانش دوم به قرآن‏شناسی به عنوان یك پدیده و حقیقت اختصاص دارد . این علم با تك‏تك آیات یا بخشی از آن‏ها سروكار دارد، نه همه آن‏ها .
به نظر می‏رسد مهم‏ترین علم از علوم قرآن، علم سوم باشد و بقیه از جهتی نقش پیش‏نیاز را نسبت‏به آن ایفا می‏كنند .
باید خاطر نشان ساخت كه علوم قرآنی به طور كلان در همین سه مورد خلاصه می‏شوند و بقیه دانش‏های مربوط به قرآن‏شناسی به نحوی در یكی از این علوم قابل اندراجند .
▪ جایگاه روش‏شناسی علوم قرآنی
یكی از مباحث مهم و مقدماتی، پس از جایگاه و مفهوم علوم قرآنی، جایگاه روش‏شناسی تحقیق در علوم قرآنی است; یعنی، در میان روش‏شناسی‏های دیگر، روش این علوم چه جایگاهی دارد؟ آیا این بحث همان بحث روش‏شناسی دین یا همان روش تفسیر قرآن است‏یا همان بحث روش‏شناسی احیای دین؟ به عبارت دیگر، جایگاه این گفتمان كجاست؟
در عرصه علوم به طور عام، شش روش كلان قابل طرح و بررسی است:
روش‏شناسی عمومی تحقیق، روش‏شناسی علوم، روش‏شناسی احیای دین، روش‏شناسی تفسیر قرآن، روش‏شناسی علوم اسلامی و روش‏شناسی تحقیق در علوم قرآنی .
در شیوه نخست، اصول و قواعد حاكم بر مراحل تحقیق به طور عام مورد بحث قرار می‏گیرد; یعنی، بیان می‏شود كه هر تحقیقی از طرح سؤال و ایجاد مساله آغاز می‏شود و در مرحله دوم اسناد و مدارك مربوط به آن موضوع و مساله جمع‏آوری می‏شود و در گام سوم، فرضیه یا فرضیه‏ها ارائه می‏شود تا آنكه نوبت‏بررسی و ارزیابی می‏رسد كه محقق با اتخاذ روش متناسب با موضوع به ارزیابی و تجزیه و تحلیل مساله می‏پردازد و در گام بعدی به استنتاج و تدوین همت می‏گمارد و حاصل تحقیق خویش را به صورت قانون و قاعده و اصل در اختیار حقیقت جویان قرار می‏دهد .
روش‏شناسی تحقیق، عهده‏دار تبیین وظایف و شرایط هر یك از منازل و مراحل یاد شده است كه هر پژوهشگری باید به آنها عنایت كامل داشته باشد .
روش‏شناسی علوم یا متدولوژی یكی از مسائل مهم فلسفه علم است . در این قلمرو، اصول و قواعد حاكم بر علوم در عرصه حقیقت‏یابی و یا علم خاص مورد بررسی قرار می‏گیرد .
تفاوت این دانش با دانش پیشین در عام و خاص بودن است; روش‏شناسی عمومی تحقیق عام است و بسان كلیدی است كه به تمامی درهای پژوهشی می‏خورد; ولی متدولوژی، خاص هر علم ویژه همان علم است .
روش‏شناسی احیای دین عهده‏دار تبیین اصول و قواعد مربوط به شیوه احیای دین در قلمرو معرفت و عینیت است . دین ممكن است در دو عرصه اندیشه و اعمال فردی و عینیت جامعه با انحطاط و ضعف مواجه شود . آنگاه احیاگران دین به بازسازی آنها همت می‏گمارند و این عمل كه در قلمرو اندیشه و عمل صورت می‏پذیرد، روش‏شناسی خاصی لازم دارد كه بر اساس نگرش‏های مختلف اتخاذ می‏گردد . بررسی شیوه‏ها و اصول و قواعد آن را دانش روش‏شناسی احیای دین بر عهده دارد (۱).
روش‏شناسی تفسیر قرآن یكی از مسائل مهم فلسفه علوم قرآنی است و آن عبارت از بررسی اصول و قواعدی است كه در تفسیر و تبیین مراد خداوند از آیات به كار می‏رود .
تفاوت این نوع از روش‏شناسی با شیوه احیای دین در این است كه احیای دین به مجموعه متون و منابع دینی اعم از قرآن و سنت، مربوط می‏شود و عرصه رفتار فردی و اجتماع را نیز در بر می‏گیرد; ولی روش تفسیر قرآن ویژه قرآن كریم است .
علوم اسلامی نیز روش‏شناسی خاص خود را دارد كه فرزانگان غالبا از این روش به «روش اجتهاد» تعبیر می‏كنند و قواعد آن را نیز در علم اصول فقه و قواعد فقهی بیان می‏كنند; اما روشن است كه علوم اسلامی بسی فراتر از وادی فقه و مسائل فرعی است .
تفاوت این دانش با دانش پیشین در این است كه در این شیوه با علم‏شناسی دین سروكار داریم; ولی در احیای دین با معرفت دینی و آثار فردی و اجتماعی دین به طور عام . از سوی دیگر، در گفتمان احیا قید بازسازی و زنده كردن دین، ملاك اصلی در شناخت دین است; اما در روش‏شناسی علوم اسلامی چنان قیدی لحاظ نمی‏شود .
اینك مناسب به نظر می‏رسد، از جایگاه روش‏شناسی علوم قرآنی بحث‏به عمل آید .
در این كه آن از روش‏شناسی علوم بشری و روش‏شناسی عمومی تحقیق متمایز است، بحثی نیست; زیرا كه موضوع آن دو تماز آشكاری دارند . آنچه در خورد بحث است، تفاوت آن با روش‏شناسی احیای دین و روش‏شناسی علوم اسلامی است .
وجه مشترك آنها در این است كه همگی روش‏شناسی دینی به شمار می‏آیند; اما تفاوت آن با روش‏شناسی احیای دین در این است كه محور بحث در روش‏شناسی علوم قرآنی «علم‏» است; ولی در احیای دین، محور بحث اعم از علم‏شناسی و پدیدارشناسی است .
تمایز آن با روش‏شناسی علوم اسلامی نیز مورد تردید نیست; زیرا كه در علوم دین شناختی با تمامیت معارف دین، اما در علوم قرآنی فقط با علوم مربوط به قرآن سروكار داریم . وجه اشتراك آن دو نیز، دینی بودن و با علم‏شناسی سروكار داشتن است . بنابراین، یكی از مسائل اساسی فلسفه علوم قرآنی «روش‏شناسی علوم قرآنی‏» است كه با روش‏های دیگر علوم اسلامی، روش عمومی تحقیق و روش‏شناسی علوم متمایز است .
▪ روش‏شناسی علوم قرآنی در پرتو نگرش‏شناسی
چگونگی نگرش به موضوع پژوهش است كه چگونگی اتخاذ روش تحقیق در آن موضوع را رقم می‏زند . پس نگرش‏شناسی، زیربنای روش‏شناسی خواهد بود .
بحث ما در روش‏شناسی علوم قرآنی نمی‏تواند، بدون طرح انواع نگرش‏ها و نوع نگرش مطلوب به قرآن به انجام برسد . هفت نوع نگرش كلان به قرآن مطرح شده است كه هر كدام، روش خاصی را در فهم آن توصیه می‏كند . آن نگرش‏ها عبارتند از: نگرش عامیانه، نگرش فلسفی و عقلانی، نگرش عرفانی، نگرش نقلی (اخباریگرانه)، نگرش انقلابی وایدئولوژیك، نگرش علمی (ساینتیستی) و نگرش ربانی یا نگرش جامع و مطلوب .
در نگرش عامیانه، قرآن كتابی است كه وجود آن در خانه و یا همراه آدمی مایه بركت است و خواندن آن بر مزار مردگان وسیله تحصیل اجر و ثواب اخروی است و اینكه نباید بدون وضو به آن دست زد و قرائت آن نیز بر اجر و ثواب اخروی می‏افزاید .
اما در نگرش اهل فلسفه و عقل گرایان، كتابی است كه با منطق و برهان سر و كار دارد و همواره خردپذیر است و بر خلاف عقل و برهان سخن نمی‏گوید و اصولا كتابی است كه به تمامی امور به دیده برهانی می‏نگرد و مطالب خرد گریز و خرافه به حریم آن راه نمی‏یابد .
در برابر این نگرش، نگرش صوفیه و اهل عرفان قرار دارد . آنان بر این باورند كه قرآن كتاب عشق است و به امور به دیده باطن می‏نگرد و درصدد است از ظاهر برای عبور به باطن بهره‏گیرد . بنابراین، قرآن كتابی است دارای اسرار، و اسرار آن را نیز فقط اولیا و عرفای حق‏بین می‏دانند و اهل ظاهر یعنی، فلاسفه و متكلمان و فقها جز به پوسته‏ای از آن پی نمی‏برند . در این بینش، زبان قرآن زبان رمزی و تاویلی خواهد بود و این كه باید برای فهم حقایق آن اهل اشارت بود; نه اهل عبارت یا دقت فلسفی و فقهی.
اخباریون و اهل حدیث نیز مانند حنابله و مرحوم ملاامین استرآبادی در فهم قرآن به نفی نقش عقل آدمی و لزوم تمسك كامل به سنت پیامبر (ص) و صحابه و اهل بیت (ع) تاكید می‏ورزند و بر این باورند كه جز راسخان در علم به معارف قرآن راه نمی‏یابند و قرآن كتابی است كه ظاهرش حجت نیست، مگر این كه سنت نبوی یا صحابه و اهل بیت (ع) بر مراد آن صحه بگذارد .
دو نگرش دیگر كه حاصل راهیابی فرهنگ و ادبیات غرب و شرق به دنیای اسلام است، عبارت است از: نگرش انقلابی و مبارزه‏ای و دیگر، نگرش علمی و تجربه‏گرایانه . ماركسیسم طرز تفكری بود كه به همه مسائل به دیده انقلابی و ایدئولوژی مبارزاتی می‏نگریست . این مكتب به طور عمیق در جوامع غربی و شرقی موج نویی ایجادكرد تا آنجا كه به قرآن‏نگری گروهی از مسلمانان تاثیر گذاشت و قرآن در نظر آنان كتابی تلقی گردید كه دارای ایدئولوژی انقلابی با نگرش ضد طبقاتی است . آنان حتی آیات عبادی و عرفانی را بر پایه تفكر انقلابی و ضد طبقاتی تاویل كردند . هدف اصلی این نگرش آن بود كه در برابر ایدئولوژی انقلابی سوسیالیستی رقیبی درست كنند و اسلام را به عنوان مكتب همگام با انقلاب ضد طبقاتی به خورد جامعه دهند (۲).
عده‏ای دیگر از متفكران اسلامی چون رشیدرضا در مصر و مهندس بازرگان و دكتر رهسپار در ایران و سرسید احمدخان هندی تحت تاثیر موج علم‏گرایی و تجربه مداری در غرب به نگرش علمی نسبت‏به قرآن روی آوردند و بر این اصل تاكید ورزیدند كه قرآن كتابی است كه با علوم و زبان تجربی قابل درك عمیق است و راه فلاسفه، اهل عرفان و اخباریون ما را به جایی نمی‏رساند (۳).
نگرش دیگر، نگرش جامع یا نگرش ربانی است; یعنی، نگرشی كه قرآن را آینه خدانما می‏شمارد و بر این باور است كه قرآن كتابی است مظهر تجلیات اسمائی حضرت حق . به عبارت دیگر، خداوند وجودی است واحد در عین تلازم با كثرت، نامحدود و مطلق، دارای عشق و محبت نسبت‏به خود و آثار خود، توانایی و قدرت نامتناهی، علم و دانش بی‏نهایت، عزت و شكست ناپذیری در برابر طاغوت‏ها و مستكبران .
قرآن نیز كه مظهر اسماء و صفات اوست، كتابی خواهد بود، مشتمل بر مفاهیم عشق، علم و آگاهی، قدرت و توانایی، عزت و مبارزه با كفر و شرك و متلازم با معارف اجتماعی و كثرت .
در پرتو این نگرش‏ها بدیهی است كه روش‏های فهم و تبیین قرآن متفاوت و متمایز خواهد بود; یعنی، به تعداد نگرش‏های متفكرانه، روش‏های متعدد خواهیم داشت . پس، باید پیش از شناخت روش تحقیق در علوم قرآنی، نگرش خود را به قرآن مطالعه و معین كنیم .
قرآن كریم برای خود ویژگی‏هایی را ذكر كرده‏است كه از مجموعه آنها می‏توان نگرش قرآن به خود را به دست آورد; به قرار زیر:
قرآن دارای مقام جمع و تفصیل است; قرآن خود را «كتاب‏» ، «آیات‏» و «كلام‏» نامیده است; نوراست; یعنی، حقایق آن آشكار و نیز آشكار كننده حقایق است; هدایتگر است; یعنی جامعه را به سوی سعادت و كمال راستین رهبری می‏كند; كتاب حكمت است; ذكر و شفا و رحمت است; عزیز، عظیم و كریم است; مبین، یعنی، روشن و عاری از تكلف زبانی یا معنوی است; میزان و معیار و معجزه جاویدان است; دارای محكم و متشابه و تاویل است; جز پاكان، به حقیقت آن راه نمی‏یابند; عاری از شبهه سندی و معنایی است; سخن نهایی و قول فصل است; روشنگر هر چیزی است; با زبان قوم سخن می‏گوید، بی‏آنكه به قومی خاص نظر داشته باشد; كتاب تدبر و تامل است; حق است; یعنی، ثابت و تغییرناپذیر و جاودانه است; در عین كتاب تدبر بودن، آسان و عاری پیچیدگی است; حقیقت كتاب‏های آسمانی پیشین را تصدیق می‏كند و بر حقایق آنها نظر دارد; قرآن ممكن است‏به طور یك جانبه و آیات آن بریده از هم مورد تفسیر قرار گیرد كه كار ناشایستگان است (۴).
قرآن در نگرش نهج‏البلاغه نیز دارای این ویژگی‏هاست: برخی آیات آن برخی دیگر را تفسیر می‏كند; یعنی، آیات وحدت، همسویی و هماهنگی محتوایی دارند (۵) ; ظاهرش زیبا وهنرمندانه و باطنش عمیق و ناپیدا كرانه است (۶) ; قابل تحریف معنوی و تفسیر به رای است (۷) ; عمق آن را اولیای الهی می‏فهمند و اجرای آن نیز در شان آنان است (۸) ; مظهر و تجلیگاه حضرت حق است (۹) ; نیازمند به استنطاق است و تمامی معارف مورد نیاز انسان را دربردارد (۱۰).
از دیدگاه امام خمینی (ره) نیز قرآن كتابی است جامع، دارای ابعاد عمیق اجتماعی، مظهر صفات و اسماء حضرت حق، دارای كثرت ظاهری در عین وحدت باطنی و دارای ظاهر و بطون كه حقیقت‏باطنی آن را فقط پاكان و اولیای حق می‏فهمند (۱۱).
علامه طباطبایی (ره) دو نكته اساسی در قلمرو روش‏شناسی قرآن را مطرح می‏كند: یكی این كه نگرش‏های تفسیری به برهانی، عرفانی، علمی، ادبی و . . . تقسیم می‏شوند و تفسیر قرآن در پرتو این نگرش‏ها در واقع تطبیق است، نه تفسیر; یعنی، اینان ابتدا به باور و یقین خاصی در معرفت قرآن رسیده‏اند و پس از آن، نگرش خود را بر قرآن تطبیق می‏كنند . نكته دیگر اینكه به دو اصل كلیدی در روش خود اشاره می‏كند: یكی لزوم تفسیر قرآن به قرآن و دیگر نقش اهل بیت (ع) و تفكیك‏ناپذیری آن دو; یعنی، قرآن كتابی است كه روش‏شناسی خاص خود را دارد كه در آن، تفسیر قرآن به قرآن و اهل‏بیت (ع) نقش عمده‏ای ایفا می‏كنند .
حاصل سخن این كه علامه با نگرش‏های یك بعدی و غیر قرآن محوری مخالف است و آن‏ها را تطبیق می‏داند و دیگر این كه در روش خود به نقش قرآن و اهل‏بیت (ع) تاكید خاصی می‏ورزد . پس نگرش علامه به قرآن همان نگرش ربانی و جامع است . این تمایز در نگرش، روش علامه را نیز از روش‏های دیگر متمایز می‏كند .
بدین سان، روش تفسیری علامه را نمی‏توان از فیلسوف‏بودن یا عارف‏بودن او به دست آورد . بلكه باید، مجموعه آثار آن بزرگ را در این زمینه مطالعه كرد و پس از آن نوع نگرش‏های دیگر مقایسه نمود و آنگاه روش تفسیری او را روش‏های تفسیری دیگر مفسران باز شناخت .
برخی از محققان گفته‏اند: علامه در مقدمه المیزان میان نگرش یا گرایش تفسیری و روش‏شناسی تفسیر خلط كرده‏است و برخی دیگر بر این باورند كه علامه قرآن پژوهان را به تخلیه ذهن از باورها و معرفت‏های پیشین فرا خوانده‏است; حال آنكه این امر در عرصه تفكر امكان‏پذیر نیست . ولی با توجه به مباحث پیشین می‏توان گفت كه علامه (ره) نگرش‏شناسی را مقدمه روش‏شناسی می‏دانسته است و این بیانگر اوج دقت اوست . از سوی دیگر، علامه در مقدمه، قرآن پژوهان را از پیش داوری و یك سونگری در نگرش به قرآن و تفسیر منع می‏كند و به اتخاذ روش خاص و جامع دعوت می‏كند، نه تخلیه ذهن از شناخت‏های لازم و پیش‏نیازهای ضروری تفسیر .
▪ تمایز وتشابه روش‏های علوم قرآنی
یكی از مباحث‏بنیادین روش‏شناسی علوم، فلسفه تمایز و تشابه روش‏هاست; یعنی، این بحث كه سبب اختلاف یا اشتراك روش‏های علوم چیست؟ برای مثال چرا در علم فیزیك روش تجربی و در علم فلسفه روش برهانی به كار می‏رود؟ و اصولا آیا در علوم قرآنی نیز اختلاف و تمایز روش‏های معنا دارد، یا اینكه در علت تمایز و تشابه علوم قرآنی اختلافی نیست؟
چنانكه گذشت، اركان تحقیق علمی در میان مراحل آن، موضوع یا مساله‏شناسی، روش‏شناسی و هدف است; یعنی، قدم اول در تحقیق علمی، شناخت موضوع یا مساله است; قدم بعدی، جمع‏آوری اسناد و مدارك با شیوه‏های ویژه است . در قدم سوم; فرضیه یا فرضیه‏ها ارائه می‏شود . پس از آن، فرضیه‏ها با روشهای مناسب مورد آزمون و بررسی قرار می‏گیرند تا آن كه تحقیق به پایان خود یعنی مرحله استنتاج می‏رسد .
چنان كه ملاحظه می‏شود موضوع تحقیق، روش‏شناسی مساله و هدف‏شناسی بسیار مهم است . از همین روی فیلسوفان علم، فلسفه تمایز و تشابه علوم را غالبا در اركان یادشده جستجو كرده‏اند .
شهید مطهری تمایز و تشابه علوم یا خانوادگی میان آن‏ها را در هویت موضوع می‏داند. (۱۳) از میان نظریه‏های مطرح در قلمرو تمایز علوم فقط نظریه موضوع قابل دفاع است . این موضوع علم است كه روش علم و تحقیق را تعیین می‏كند; چنان كه كثرت و وحدت علوم نیز بر گرد همان محور می‏چرخد . بنابراین، باید فلسفه تمایز و تشابه علوم قرآنی نیز بر مدار موضوع‏شناسی و نوع نگرش ما به آن بچرخد .
موضوعات علوم قرآنی از این نظر كه پیرامون قرآن و مسائل قرآن شناختی بحث می‏كنند، با یكدیگر خویشاوندی دارند; اما از جهت این كه فلسفه علوم قرآنی، موضوعش «علوم قرآنی‏» ، فلسفه قرآن‏شناسی موضوعش «قرآن‏» و تفسیر قرآن، مدارش «مراد حضرت حق‏» است، از یكدیگر متمایز خواهند بود .
این تمایز و تشابه به طور منطقی و طبیعی به خود آن علوم و پس از آن به هدف و روش آن‏ها سرایت‏خواهد كرد . در نتیجه، روش‏شناسی علوم قرآنی دو قلمرو كلان خواهد داشت: روش‏شناسی مشترك كه از اصول و قواعد روش شناسنانه عام و مشترك میان علوم قرآنی بحث می‏كند و روش‏شناسی ویژه یا مختص كه پیرامون اصول و قواعد خاص در هر یك از علوم سه‏گانه به بحث می‏پردازد .
با توجه به اینكه نگرش مورد قبول ما، نگرش جامع و ربانی به قرآن و موضوعات علوم قرآنی بود، ماهیت روش‏شناسی ما در علوم قرآنی نیز هویت ربانی و الهی جامع را خواهد داشت و از روش‏های پژوهشگران دیگر متمایز خواهد شد .
● نتیجه
چكیده سخن این كه روش‏شناسی علوم قرآنی بر چهار مبنای مهم و كلان استوار است: هویت‏شناسی علوم قرآنی، جایگاه روش‏شناسی علوم قرآنی در میان روش‏شناسی‏های دیگر، رابطه روش‏شناسی با نگرش‏شناسی ما به قرآن و تمایز و تشابه روش‏شناسی‏های مطرح در علوم قرآنی كه می‏تواند در چهار عرصه مطرح شود: اصول روش‏شناختی مشترك در علوم قرآنی، اصول روش‏شناختی فلسفه علوم قرآنی، اصول روش‏شناختی فلسفه قرآن‏شناسی و اصول روش‏شناختی تفسیر قرآن . بحث و بررسی پیرامون روش‏شناسی‏های چهارگانه نیاز به مجال و مقال گسترده‏تری دارد .

عباس ایزدپناه
۱. ر . ك: مؤلف; «رهیافتی بر روش‏شناسی احیای دین‏» ، مجموعه مقالات دومین كنگره بین‏المللی امام‏خمینی (ره) و احیای تفكر دینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران، ۱۳۷۷ .
۲. در این زمینه آثار تفسیری «سازمان مجاهدین خلق ایران‏» ، «گروه آرمان مستضعفین‏» و «گروه فرقان‏» مصداق بارزی است .
۳. ر . ك: رشیدرضا، تفسیر «المنار» ; مهدی بازرگان، آثار تفسیری وی; احمد رهسپار; هفت آسمان .
۴. ر . ك: قرآن، هود/۱، حجر/۱ و بقره/۲ و شوری/۵۱، نساء/۱۷۴، اسراء/۹، زخرف/۴۴، اسراء/۸۲، فصلت/۴ و حجر/۷۸، یوسف/۱، حدید/۲۵، اسراء/۸۸، آل عمران/۷، واقعه/۷۷- ۷۹، بقره/۹ و ۲، طارق/۱۳- ۱۵، نحل/۸۹، یوسف/۲، محمد/۲۴، رعد/۱، قمر/۱۷، مائده/۴۸ و حجر/۹۱ .
۵. صبحی صالح، نهج‏البلاغه، خطبه ۱۳۳ .
۶. همان، خطبه ۱۸
۷. همان، خطبه ۱۳۸
۸. همان، حكمت ۴۳۲ و خطبه ۱۲۵
۹. همان، خطبه ۱۴۷
۱۰. همان، خطبه ۱۵۸
۱۱. ر . ك: امام خمینی، روح‏الله، سرالصلوهٔ، ص ۴۷۳ و ۴۹۲; قرآن، كتاب هدایت، ص‏۳۶; چهل حدیث، ص‏۶۶۹; شرح دعای سحر، ص‏۷۲ و زین العابدین، عبدالسلام، منهج‏الامام الخمینی فی‏التفسیر، ص‏۸۲ .
۱۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ج‏۱، ص ۴- ۱۴، اسماعیلیان، قم .
۱۳. ر . ك، مطهری، مرتضی; مجموعه آثار، ج‏۶، ص‏۴۷۹ .
صحیفه مبین شماره ۲۲

منبع : بلاغ

مطالب مرتبط

با رسول خدا صلی الله علیه واله در سایه قرآن

با رسول خدا صلی الله علیه واله در سایه قرآن
● مایوس نشوید!
در قرآن می‏خوانیم: «ای كسانی كه ایمان آورده‏اید، مراقب خویش باشید، هنگامی كه شما هدایت‏یافتید، گمراهی كسانی كه گمراه شده‏اند به شما زیانی نخواهد رساند، بازگشت همه شما به سوی خداست و شما را از آنچه انجام می‏دادید آگاه می‏سازد.» آیا این آیه با اصل «امر به معروف و نهی از منكر» منافات دارد؟ «جبیر بن نفیل‏» می‏گوید: در میان جمعی از یاران پیامبر اكرم (ص) نشسته بودم و از همه كم سن و سال‏تر بودم، صحبت از امر به معروف و نهی از منكر بود كه من با تمسك به این آیه خواستم ضرورت امر به معروف و نهی از منكر را زیر سؤال ببرم كه همگی یك صدا مرا سرزنش كردند و گفتند: آیه‏ای از قرآن را بدون اینكه به معنایش پی ببری، از بقیه جدا كرده‏ای؟!» آری! آیه فوق مربوط به شرائطی است كه امر به معروف و نهی از منكر كارساز نیست و تاثیری ندارد، در این مواقع است كه انسان نباید نگران گردد، زیرا وظیفه خویش را در حد مقدورش انجام داده و گمراهی آنها به وی زیانی نخواهد رسانید. پیامبر اكرم (ص) در باره آیه فوق، فرمود: «امر به معروف و نهی از منكر كنید، اما هنگامی كه دیدید مردم دنیا را مقدم كرده‏اند و بخل و هوی و هوس برآنها حاكم گشته و هركس تنها به رای خویش عمل می‏كند، (و به رای آمرین به معروف و ناهین از منكر وقعی نمی‏نهند.) به خویش بپردازید و عوام را رها كنید.»
● یك سوم قرآن در دو سطر
گاه می‏شود كه یك كلمه، دنیایی از مفاهیم را در خود جمع می‏كند و گوینده با آن یك كلمه، دریایی از معارف را به دیگری منتقل می‏نماید، در مورد قرآن چنین ادعایی، گزاف نخواهد بود چرا كه كلمات و حروف آن از جانب حكیم علی الاطلاق، صادر شده است، با تمام اینها برخی از سوره‏ها ویژگیهای ممتازی دارند، از جمله، «سوره توحید» است كه مطالبی ژرف پیرامون خداوند متعال دارد، و از آنجا كه اگر كل قرآن را در سه بخش (مبدا، معاد و آنچه میان این دو می‏باشد.) تقسیم كنیم، چكیده معارف مربوط به مبداء متعال در این سوره، متجلی گشته، لذا پیامبر اكرم (ص) آن سوره را برابر با یک سوم قرآن دانسته و خطاب به اصحاب خویش چنین می‏فرمود: «آیا از خواندن یك سوم قرآن در یك شب، عاجزید؟» یكی از حضار عرضه داشت: «ای رسول خدا! چه كسی توانایی آن را دارد؟» پیامبر (ص) فرمود: «سوره "قل هو الله" را بخوانید.»
● احترام ملائكه به قاری قرآن
انس با قرآن و تلاوت آمیخته با فهم معانی و مفاهیم آن، انسان را در آسمان معرفت الهی به پرواز درمی‏آورد و با ملائكه هم سنخ می‏كند و ملكوتیان به او عشق می‏ورزند، افزون بر این برخی سوره‏های قرآن خواص ویژه‏ای نیز به همراه دارند، از جمله در روایتی كه امام صادق (ع) نقل فرموده است چنین می‏خوانیم: «پس از آنكه رسول خدا (ص) بر جنازه «سعد بن معاذ» نماز گزارد، فرمود: هفتاد هزار فرشته كه در میان آنها جبرئیل نیز بود بر جنازه او نماز گزاردند. من از جبرئیل علت این احترام ملائكه را پرسیدم و او گفت: بخاطر اینكه او در همه حالات: در نشستن، ایستادن، سواره بودن، پیاده روی و رفت و آمد "قل هو الله احد" را تلاوت می‏كرد.»
● وای بر عیب‏جویان!
در قرآن می‏خوانیم: «ویل لكل همزهٔ لمزهٔ‏» (وای بر هر عیبجوی مسخره‏كننده‏ای!) در حدیثی از پیامبر اكرم (ص) می‏خوانیم: «در شب معراج گروهی از اهل دوزخ را دیدم كه گوشت از پهلویشان می‏چیدند و به آنها می‏خوراندند، از جبرئیل در باره اینها پرسیدم: گفت: اینها گروهی از امت تو هستند كه كارشان، عیبجویی و تمسخر بود.» در باره «همزه‏» گفته شده كه از ماده «همز» به معنای «شكستن‏» می‏باشد، و عیبجویان در حقیقت در پی شكستن شخصیت دیگران هستند. در باره عیبجویان پیامبر اكرم (ص) در حدیثی، چنین فرموده: «آیا شما را از شریرترین مردم آگاه نسازم؟» گفتند: «آری، ای رسول خدا!» فرمود: «آنها كه بسیار سخن چینی می‏كنند و آنها كه در میان دوستان، جدایی می‏افكنند و آنها كه برای افرادپاك، عیب می‏تراشند.» و بالاخره در مورد كسانی كه به دیگران بی‏احترامی می‏كنند فرمود: (اذل الناس من اءهان الناس) «ذلیل‏ترین مردم، كسی است كه به مردم اهانت كند.»
● از كجا به دست آوردی و در كجا صرف نمودی؟
قرآن در باره كسانی كه برای ریاكاری اموالی را در «امور خیر» صرف می‏كردند و منت می‏گذاشتند می‏فرماید: «ا یحسب ان لم یره احد» (آیا گمان می‏كند كه كسی او را ندیده (و از نیت او آگاه نمی‏باشد)؟) آری، خدا می‏داند كه اینان چگونه و از چه راهی مال به دست آورده و در چه راهی و با چه نیتی صرف كرده‏اند. پیامبر اكرم (ص) نیز فرموده‏اند: «در قیامت هیچ بنده‏ای گام نمی‏نهد، مگر آنكه از وی در باره چهار چیز، سئوال گردد: ۱- از عمرش، كه در چه راهی آن را سپری كرده. ۲- از مالش، كه از چه راهی بدست آورده، و در چه راهی مصرف نموده. ۳- از عملش، كه چه كارهایی انجام داده. ۴- از محبت ما اهل بیت (علیهم السلام).
● دست محبت‏بر سر یتیمان
در قرآن می‏خوانیم: «فاما الیتیم فلا تقهر» (... پس یتیم را تحقیر مكن.) پیامبر اكرم (ص) می‏فرماید: «هنگامی كه یتیم اشك ریزد، عرش خدا به لرزه در آید.» خداوند به فرشتگان می‏فرماید: «ای ملائكه من! چه كسی این یتیم را كه پدرش در خاك جای گرفته، گریان نموده؟» ملائكه می‏گویند: «پروردگارا! تو آگاهتری.» خداوند می‏فرماید: «ای ملائكه من! شما را گواه می‏گیرم كه هركس گریه‏اش را خاموش و قلبش را شاد سازد، در روز قیامت او را شاد خواهم كرد.» در حدیث دیگری از یكی از یاران پیامبر (ص) چنین نقل شده: «ما خدمت رسول خدا (ص) نشسته بودیم، پسركی نزد وی آمد و چنین گفت: «كودكی یتیم هستم با خواهری یتیم و مادری بیوه. از آنچه خدا به تو اطعام كرده به ما اطعام كن، تا خداوند از آنچه نزد اوست‏بحدی به توارزانی كند كه خشنود گردی.» پیامبر (ص) فرمود: ای پسر! چه زیبا سخن گفتی! سپس رو به «بلال‏» كرده، فرمود: «برو و از آنچه نزد ماست، بیاور.» بلال بیست و یك خرما با خود آورد، پیامبر (ص) فرمود: «هفت دانه برای تو. هفت دانه برای خواهر و هفت دانه برای مادرت.» «معاذ بن جبل‏» برخاست و دستی بر سركودك كشید و گفت: «خداوند یتیمی تو را جبران كند و تو را جانشین نیكوكاری برای پدرت قرار دهد.» پیامبر به معاذ فرمود: از این كار، چه هدفی داشتی؟» گفت: «محبت و رحمت.» پیامبر فرمود: «هر یك از شما كه عهده دار سرپرستی یتیمی گردد و حق آن را ادا كند و دست‏بر سر وی‏كشد، خداوند به عدد هر موئی، حسنه‏ای برای او می‏نویسد و به هر موئی، سیئه‏ای از او محو كند و به هرموئی، درجه‏ای به او عطا نماید.»
● دست فقرا، دست‏خداست
در قرآن می‏خوانیم: «از اموال آنها صدقه (زكات) بگیر تا به وسیله آن، آنها را پاك‏سازی و پرورش دهی...» «آیا نمی‏دانند كه تنها خداوند است كه توبه بندگانش را می‏پذیرد و صدقات را می‏گیرد؟!» زكات (كه از آن در آیات فوق به «صدقه‏» تعبیر شده است.) یكی از احكام مهم اسلامی است كه دارای فلسفه اخلاقی، اجتماعی، روانی و غیره می‏باشد. انسان را از پستیها و بخل، پاك می‏كند. و درخت‏سخاوت و توجه به دیگران را آبیاری می‏نماید و فاصله‏های طبقاتی مرتفع می‏گردد و سبب پیشرفت جامعه اسلامی خواهد گشت. جالب این است كه در آیه فوق، گیرنده صدقات (زكات)، خدا معرفی شده است. این تعبیر یكی از لطیف‏ترین تعبیراتی است كه شكوه و عظمت زكات را بیان می‏دارد. لذا افراد نباید به كسی كه فقیر است‏با دیده تحقیر بنگرند و با دادن زكات، شخصیت آنها را درهم شكنند بلكه با این نگرش كه در واقع، خدا گیرنده زكات است‏با حالت‏خضوع، تواضع و ادب زكات را پرداخت نمایند. پیامبر اكرم (ص) می‏فرماید: «هیچ كس از شما صدقه‏ای از كسب حلال و پاكیزه نمی‏پردازد. كه خداوند جز مال پاكیزه را نمی‏پذیرد. مگر اینكه خداوند با دست راست‏خویش آن را می‏گیرد، حتی اگر یك دانه خرما باشد، سپس در دست‏خدا نمو و رشد می‏كند تا از كوه هم بزرگتر می‏گردد.» در حدیث دیگری، پیامبر اكرم (ص) می‏فرماید: «صدقه پیش از آنكه در دست نیازمند قرار بگیرد، به دست‏خدا می‏رسد.»

وبگردی
(+18) اولین تصاویر از لحظه تکه تکه کردن جسد جمال خاشقجی
(+18) اولین تصاویر از لحظه تکه تکه کردن جسد جمال خاشقجی - با اینکه عوامل اطلاعاتی عربستان، پیش از آغاز عملیات بازداشت و قتل خاشقجی، دوربین‌های امنیتی را از کار انداختند، اما روز گذشته تصاویر زیر در شبکه‌های اجتماعی و همچنین برخی سایت‌های عربی مخالف رژیم سعودی منتشر شده است. هنوز مشخص نیست که این تصاویر، واقعاً مربوط به این جنایت است، یا اینکه آن را شبیه‌سازی و صحنه‌سازی کرده‌اند. و همینطور هیچ مرجع رسمی این تصاویر را تایید نکرده است.
فیلم/تغییر محسوس و عجیب ورزشگاه آزادی نسبت به بازی فینال آسیا!
فیلم/تغییر محسوس و عجیب ورزشگاه آزادی نسبت به بازی فینال آسیا! - پس از دیدار پرسپولیس و کاشیما، در اولین بازی برگزار شده در ورزشگاه آزادی تغییرات محسوس و عجیبی نسبت به دیدار فینال آسیا دیده می‌شود.
آتش فشان خاموش / خودروهای گران و بی‌کیفیتی که تحویل نخواهند شد
آتش فشان خاموش / خودروهای گران و بی‌کیفیتی که تحویل نخواهند شد - چرا خودرو سازان با وجود مشکلات عرضه بازهم پیش فروش می کنند؟
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران - سه نفر کنار هم حوالی میدان مادر ایستاده‌اند. زنی قد بلند که موهایش زمینه نسکافه‌ای دارد به هر ماشینی که بلندتر بوق می‌زند نزدیک می‌شود و قیمت را آرام و به سرعت بیان می‌کند. او می‌گوید: «... صد هزار تومان، تو ماشین ۷۰ هزار تومان، گروپ ۳۰۰ هزار تومان و جا هم داریم»، جملات کوتاه و بی‌تفاوت بیان می‌شود. جلوتر دختر کم سن و سالی که شاید ۱۶ سال هم نداشته باشد، ایستاده و از سرما نوک بینی‌اش قرمز شده است، با…
اشراف متواضع!
اشراف متواضع! - افرادی هستند که در دروس زندگی میکنند اما ماشین زیر پایشان پراید است. افرادی که چند ده میلیون از جوجه‌مایه‌دارهای پدرریشو میگیرند که خوب تربیتشان کنند برای مدیر شدن در جمهوری اسلامی و بعد چند هفته در سال هم آنها را می‌برند اردوی جهادی تا از نزدیک ببینند فردا که به لطف جیب پدر در کنکور ترکاندند و مدرک معتبر گرفتند و مدیر شدند قرار است به چه بدبختهای مستضعفی که بخاطر پول نداشتن در آموزش و پرورش رایگان…
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»!
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»! - روز پنجشنبه تصویری در فضای مجازی منتشر شد که قابل تامل بود. زهرا تخشید نوه آیت‌ا... یزدی است که با انتشار تصویری که از دانشگاهش در نیویورک منتشر کرده بود، نوشت: «عکسی که دیروز عصر از دانشگاهم گرفتم با چراغ‌های همیشه روشنش».
روایت تجاوز عجیب به بازیگر لبنانی سریال «حوالی پاییز»
روایت تجاوز عجیب به بازیگر لبنانی سریال «حوالی پاییز» - ماجرای تجاوز به آن ماری سلامه، بازیگر زن عرب سریال تلویزیونی صدا و سیمای ایران.
عکس | همسر جدید نماینده سابق اردبیل در آمریکا
عکس | همسر جدید نماینده سابق اردبیل در آمریکا - «نورالدین پیرموذن» نماینده سابق اردبیل در مجلس شورای اسلامی که سالهاست در آمریکا زندگی می‌کند چند عکس از خود و همسر جدیدش را در اینستاگرام منتشر کرده است.