چهارشنبه ۲ اسفند ۱۳۹۶ / Wednesday, 21 February, 2018

نجدی و راز سال های سکوت


نجدی و راز سال های سکوت
بیژن نجدی نخست شاعر بود و در دهه ۱۳۴۰ شعرهایش در نشریات ادبی چاپ می شد و در میان اهل ادب به مثابه شاعری پیشگام و متفاوت تا حدودی نام و آوازه ای داشت. در آن ایام شاعران نوپرداز به طیف های مختلفی تقسیم می شدند؛ عده ای دنباله رو راه نیما بودند. تعداد بیشتری از فروغ و نصرت رحمانی و سهراب سپهری تبعیت می کردند.
شعر سپیده شاملو نیز دوران طلایی خود را طی می کرد و در میان شاعران جوان رهروان زیادی داشت. احمدرضا احمدی با شعر موج نو هیاهویی به راه انداخته بود و از اواخر این دهه نیز رویایی با حجم گرایی عده ای را به دور خود جمع می کرد.
اما نجدی به راه خود می رفت و تحت تاثیر موج های موسمی نبود. همچون هر شاعر اصیلی اراده گرایانه شعر نمی سرود و سروده هایش را بر اساس تئوری های وارداتی بنا نمی کرد و خود را به دست شعر می سپرد تا شعر او را بسراید اما از آغاز دهه ۱۳۵۰ از نجدی و شعرهایش دیگر نامی در محافل و نشریات ادبی در میان نبود و حتی در زادگاهش لاهیجان، از محافل ادبی غایب بود. این بود و بود تا اواخر دهه ۱۳۶۰ یعنی حدود بیست سال نجدی به کمای ادبی رفته بود. علت چه بود؟ این راز سر به مهری است که می باید توسط همسر گرامی اش، خانم پروانه عزیز، رازگشایی شود.
در زندگی هر هنرمند اصیلی رازهایی وجود دارد. نگویید که متن از زندگی شخصی مولف جداست و داوری هنری را می باید بر اساس زندگی متن بنا کرد. این درست. اما زندگی شخصی هنرمند می تواند به فهم بهتر متن و درک موقعیتی که یک متن خلق شده یاری برساند.
باور کنید که هیچ چیز در جهان زیباتر از زندگی شخصی افراد نیست و به قول چزاره زاوتینی بر اساس زندگی هر فرد می توان فیلمنامه ناب و منحصر به فردی ارائه داد. ژان پل سارتر در کتاب ابله خانواده، زندگی شخصی گوستاو فلوبر و تاثیرش در خلق رمان مادام بواری را مورد بررسی قرار می دهد.
از دید سارتر، فلوبر روح اش را عریان می کند و امیال سرخورده اش را از طریق مادام بواری به نمایش می گذارد، در واقع در جلد این زن سرکش می رود تا جهان شخصی خود را روایت کند. پوشکین، شاعر و نویسنده نامی روس، به زنی عاشق بود و زن روی خوش به او نشان نمی داد و این ناکامی تاثیر دیرپایی در زندگی شاعر به جا گذاشت.
اما پوشکین عشق اش را پنهان کرد و هرگز نامی از این زن به میان نیاورد. سال ها بعد بسیاری از پژوهشگران درصدد رازگشایی از این راز برآمدند و پاسخی نیافتند. تا اینکه نوبت به یوری تنیانف نویسنده رمان های تاریخی مرگ وزیر مختار و زندگی پوشکین رسید و این نویسنده نشان داد که این بانوی ناشناس کارامزینا نام داشت و پوشکین از دوران دبیرستان تا واپسین سال های زندگی عاشق این زن بود و هرگز به خواست خود نرسید.
آنا گریگوری یونا همسر و همیار داستایوفسکی بود و در راه حفظ میراث ادبی این نویسنده بسیار کوشید و از جمله خاطرات زندگی مشترکشان را به رشته تحریر درآورد. این خاطرات هم اکنون موثرتر از ده ها کتاب پژوهشی می تواند به خواننده در فهم بهتر متن های این نویسنده و درک مناسبات اجتماعی روزگاری که این آثار خلق شده اند، یاری برساند. آنا در خاطراتش از شوهرش حماسه نمی سازد و ضعف ها و قوت هایش را به شکل شفاف و راست گویانه ای روایت می کند.
کاری که در این سوی جهان ما توانایی اجرایش را نداریم و در خاطراتی که می نویسیم از خود چهره ای حماسی می سازیم و وابستگان ما نیز ملهم از فرهنگی قبیله ای از ما چهره ای آرمانی می آفرینند. اما اگر خاطرات به شکل راست گویانه ای نقل شود بسیار می تواند به درک حقایق اجتماعی دوره های مختلف تاریخی یاری برساند و به باور من هیچ چیز در دنیا زیباتر از حقیقت نیست و گاهی زیبایی شناسی حقیقت از هر زیبایی شکل گرایانه ای زیباتر است. در سال های پایانی دهه ۱۳۶۰، به همراه یکی از دوستانم به دیدار بیژن نجدی رفتیم. نجدی در سال های سکوت فقط دو شعر و یک قصه نوشته بود.
نجدی را به عنوان شاعر می شناختیم و قصه نویسی اتفاق تازه ای در زندگی هنری او بود. قصه از زبان عروسکی نقل می شد که همدم اش را، که دخترک کوچکی بود، بر اثر بمباران هواپیماهای عراقی از دست داده بود. قصه لحنی شاعرانه و کودکانه داشت و نوعی وارونگی و خیال انگیزی و شکستن هنجارهای معمول زبان در آن دیده می شد و بسیار شبیه زبان بنجی، قهرمان نیمه دیوانه رمان «خشم و هیاهو»ی فاکنر بود.
در آن ایام از سر ناگزیری گرداننده فرهنگی نشریه ای محلی بودم. قصه را گرفتم و در این نشریه چاپ کردم. نجدی به شوق آمد و سکوت چندساله را شکست و قصه های دیگری نوشت و این قصه ها جلب توجه کرد و بعدها در مجموعه یوزپلنگان که با من دویدند، چاپ شد. نجدی در بهترین دوران خلاقه اش از دنیا رفت و اگر بود می توانست قصه های بهتری بنویسد و پروانه خانم دیگر مجبور نبود که سیاه مشق ها و زیرخاکی هایش را به چاپ برساند.
به باور من اگر پروانه خانم به جای این زیرخاکی، خاطرات سال های سکوت نجدی را بنویسد، بیشتر می تواند به جامعه فرهنگی ایران یاری برساند. این خاطرات شخصی نیست و متعلق به ملتی است که نویسنده خود را دوست می دارد و می خواهد بهتر او را بشناسد.

بهزاد عشقی

منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

حادثه ای در شعر عاشورایی


حادثه ای در شعر عاشورایی
بعضی شاعران، پیرو جریانهای ادبی‌اند و بعضی، خود جریان‌ساز هستند. هر چند این قضیه، تنها معیار ارزشمندی یك شاعر نیست، یك معیار مهم می‌تواند بود، چون به تجربه دیده شده كه شاعران جریان‌ساز، غالباً ماندگارتر، مؤثرتر و مبتكرتر بوده‌اند، چون در مسیری گام نهاده‌اند كه دیگری ننهاده بوده و هر آنچه در این مسیر كسب كرده‌اند، تازه بوده است. رهروان بعدی، لاجرم بهره كمتری از تازگی و ابتكار دارند و این بسیار طبیعی است. باری، ما در شعر مذهبی خویش، چند شاعر جریان‌ساز داریم. اگر از شاعران و شعرهای ماندگار قرنهای پیش همچون محتشم و تركیب‌بند او و عمان سامانی و گنجینه‌الاسرار او در گذریم و فقط به محدوده شعر امروز چشم بدوزیم، در همان نظر اول، چند اثر درخشان به چشم می‌آید همچون شعر «خط خون» از علی موسوی گرمارودی و مثنوی «تاوان این خون تا قیامت ماند بر ما» از علی معلم و بالاخره كتاب «گنجشك و جبرئیل» از حسن حسینی. شادروان حسن حسینی نه تنها در شعر عاشورایی، كه در دیگر آثار خویش نیز همواره خط‌شكن و جریان‌آفرین بود. در رباعیهایی با حال و هوای نوین، در طنزهای اجتماعی و نیز در نثرهایش (كتاب براده‌ها) همواره نشانه‌هایی از خلاقیت و ابتكار هویداست. اما در این نوشته، نظری اجمالی داریم بر كتاب گنجشك و جبرئیل كه مجموعه شعرهایی از سالهای ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ ایشان است و در سال ۱۳۷۱ در نشر افق چاپ شده است. «گنجشك و جبرئیل» از چند جهت، یك اثر متمایز و متبارز است. نخستین وجه تمایز آن، وحدت موضوع است، یعنی این كتاب، از معدود مجموعه شعرهایی است كه به طور كامل به شعرهای مذهبی و غالباً عاشورایی یك شاعر اختصاص دارد. در كنار وحدت موضوع، وحدت قالب شعرها هم قابل توجه است،‌ چون همه در قالبهای نوین سروده شده‌اند. اما از این دو مهم‌تر، وحدت ساختار شعرهاست، به گونه‌ای كه گویی همه كامل‌كننده یك ساختمان واحد هستند. ما پیش از این، شعرهای ساختمانی بسیار دیده بودیم كه اجزایشان كامل‌كننده همدیگر بودند، ولی اینكه شعرهای یك كتاب، علاوه بر ساختار درونی خویش، ارتباطی با یكدیگر داشته باشند، به ندرت اتفاق افتاده است، و یكی از این موارد نادر، همین كتاب «گنجشك و جبرئیل» است. زمان سرایش شعرها، قالب، محتوا و از این هم مهم‌تر، هماهنگی شعرها از لحاظ لحن و شیوه تصویرگری، همه مؤید این هستند كه ما با اثری یكپارچه مواجه هستیم. اثر مهم این یكپارچگی، حفظ حالت عاطفی خواننده در طول خواندن كتاب است و بدین ترتیب، شاعر بهتر می‌تواند او را در این فضا نگه دارد. اما شاعر،‌ در كنار حفظ وحدت كلی شعرها، به خوبی توانسته تنوع مضامین را نیز حفظ كند و بدین ترتیب، كتاب را از یكنواختی به در آورد. این تنوع در عین وحدت، جذابیتی به كتاب داده است كه ترغیب‌كننده خواننده به ادامه كتاب است. در دید شاعر «گنجشك و جبرئیل»،‌ واقعه كربلا واقعه‌ای جانگداز نیست كه از نهم محرم آغاز شده و در ظهر روز دهم پایان یافته باشد، بلكه او می‌كوشد دید خودش را از این محدوده فراتر برد و همه تاریخ و جغرافیای صدر اسلام را‌ـ كه به راستی در این واقعه مؤثر بوده است‌ـ به كمك بگیرد. چنین است كه در این كتاب، گاه به وقایع دوران حضرت پیامبر و امیرالمؤمنین بر می‌خوریم و گاه نیز از امام‌زادگانی كه ادامه‌دهندهٔ راه كربلائیان بوده‌اند، همچون محمد بن ابراهیم بن حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب مشهور به «دیباج اصفر». این پاره از شعر «برق پولادهای پهلو» را ببینید:
یك شب ابوسفیان خم شد
شما پا بر كوهان جاهلیت نهادید
و رتیلی برگزیده از میان قبیله‌های زهر‌آگین
از دیوار وحی
بالا خزید
آن سوی دیوار
ذوالفقار
چشم مریض شما را
كور كرد.
علاوه بر این وسعت زمانی و مكانی، شاعر خود واقعه كربلا را نیز از چشم‌اندازهای گوناگون نگریسته و بر قهرمانان مختلف آن خیره شده است. تقریباً همه صحنه‌های شاخص و افراد برجسته این واقعه،‌ در این كتاب حضور دارند و بدین ترتیب، خواننده این كتاب،‌ خود را با صحنه‌های گوناگون، افراد گوناگون و جلوه‌های مختلف فداكاری و ایثار در این كتاب روبه‌رو می‌بیند. با همین ملاحظات بود كه ما در آغاز این نوشته، گنجشك و جبرئیل را در عین استقلال تك تك سروده‌های آن،‌ یك اثر ساختارمند و به هم پیوسته دانستیم. ویژگی مهم دیگر این كتاب، بیان هنری،‌ غیر مستقیم و بسیار تصویری آن است. از قدیم، همواره تناقضی میان مذهبی‌سرایی و هنری‌سرایی مشاهده می‌شده است و كمتر شاعرانی توانسته‌اند این هر دو نقیض را در شعری واحد جمع‌ كنند. شعرهای مذهبی ما، غالباً صریح، شعاری و با بیانی مستقیم هستند و این صراحت، نه تنها در قالبهای سنتی، كه در شعرهای نوی همچون «خط خون» هم كمابیش دیده می‌شود.اما زنده‌یاد حسن حسینی،‌ در این كتاب،‌ با مهارت تمام، توانسته از صراحت و شعارپردازی رایج در شعرهای مذهبی بپرهیزد و در عین حال، شعرها را آن قدرها،‌ از دسترس فهم خوانندگان عادی كتاب، به دور نبود.یكی از رموز موفقیت شاعر در این كار،‌ استفاده هنرمندانه از ایهام و جوانب گوناگون معنای كلمات است. ببینید كه او در این باره،‌ چگونه بدون نام بردن از كودك شیرخوار امام حسین(ع)، ایهام موجود در «راه شیری» را به خدمت گرفته و با زیبایی تمام،‌ از شهادت ایشان سخن گفته است:
و با سه شعله
گلوگاه راه شیری شكافت
و آرام آرام
از كارگاه پلكی روشن‌تر‌اش
سرنوشت مجهول آسمان
آفتابی شد...
این ایهامها و تناسبهای درونی یكی از هنرنماییهای اصلی شاعر ماست كه در جای‌جای كتاب مشاهده می‌شود و ضمن هدایت خواننده به موضوع اصلی شعرها، در تكمیل موسیقی آثار نیز مؤثر می‌افتد،‌ كه می‌دانیم ما در قالبهای نوین، نیازمند این موسیقیهای داخلی و معنوی هستیم. اوج هنرنمایی شاعر در این ایهامها،‌ در شعر راز رشید دیده می‌شود كه از بهترین شعرهای این كتاب، و حتی بی‌جا نیست اگر بگوییم از بهترین شعرهای عاشورایی در این دو سه دهه اخیر است. شعر، برای حضرت ابوالفضل عباس سروده شده است و شاعر، بدون كوچك‌ترین اشاره‌ای به نام ایشان،‌ به روشنی تمام ممدوح خویش را مشخص كرده است. این شعر،‌ سرشار است از ایهامها و تناسبهای لفظی و معنوی، بدون اینكه نشانی از تصنع و تكلف در آن پیدا باشد و این، كاری است بسیار سخت. ایهام در كلمه «گونه» و تناسب آن با زبان،‌ تناسب «ماه» با لقب حضرت (قمر بنی هاشم)، ارتباط دو جانبه كلمه «محكم» با «پیمان» و «آیه»، ایهام در عبارت «بر لبت آورد» (بر لب فرات آمدن حضرت و بر لب آوردن راز)،‌ ایهام در عبارت «بریده بریده» (بریده بریده سخن گفتن و بریده شدن اعضای بدن)، تناسب لفظی میان «جهاد»، «پولاد»، «باد» و «نهاد»،‌ اینها همه هنرنماییهایی است كه در اولین دقت به چشم می‌آید و جمع شدنشان در یك شعر، خواننده را در اعجابی خاص فرو می‌برد. با این یادكرد كه «گنجشك و جبرئیل» با توجه به آنچه گفتیم ـ و این پاره‌ای از چیزهایی بود كه درباره این كتاب می‌شد گفت‌ـ یكی از بهترین مجموعه شعرهای سالهای اخیر است،‌ به ویژه در موضوعات مذهبی.
خداوند شاعرش را با كربلاییان تاریخ محشور كند.

محمّدکاظم کاظمی


وبگردی
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش - باز هم زیر گرفتن ماموران امنیتی و نیروی انتظامی توسط یک ماشین دیگر سواری توسط اراذل خیابان گلستان هفتم
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران - کی از دراویش گنابادی با اتوبوس به مردم و مأموران پلیس در خیابان پاسداران تهران / گفته میشود تعداد شهدای ناجا در حمله آشوبگران فرقه ضاله گنابادی و حامیان نورعلی تابنده به ۴ تن رسیده است.
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای - به دنبال سقوط هواپیمای تهران-یاسوج ویدیو لحظه مواجه خانواده های جانباختگان را با وزیر مشاهده می کنید.
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو - تصاویری دردناک از حمله مرد موتور سوار با چاقو به یک مرد راننده در حضور همسر و فرزندش در شهرستان داراب استان فارس را در ویدئوی زیر می بینید. به نظر میرسد این اتفاق در پی جرو بحثی بر سر پارک کردن وسایل نقلیه روی داده است!
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟ - آنچه مشخص است جمهوری اسلامی ایران باید تصمیم مشخص و درستی درباره سیاست عدم رویارویی با ورزشکاران رژیم صهیونیستی بگیرد. دیگر نمی‌توان با این روش تعقیب و گریزی با این مسئله برخورد کرد. دیگر نمی‌توان ورزشکاران را از مقابله با کشتی‌گیران اسرائیلی باز داشت و در برابر رسانه‌های جهانی گفت به خاطر مصدومیت در میدان حاضر نمی‌شویم و در داخل جشن بگیریم که ما عزت‌مان را حفظ کردیم و...
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
    غذاهای محلی استان تهران؛ پایتخت ایران
    در این سری مجموعه مطالب خوشمزه قصد کرده ایم غذاهای محلی و معروف هر استان را به تفکیک به شما معرفی کرده و آموزش دهیم. امروز با غذاهای محلی استان تهران ما را همراهی کنید.