یکشنبه ۲۹ بهمن ۱۳۹۶ / Sunday, 18 February, 2018

زمان‏شناسی سوره حمد


زمان‏شناسی سوره حمد
مهمترین نظریه‏ای كه تاكنون درباره ترتیب و زمان نزول سوره حمد اظهار شده، این است كه آن اولین سوره كاملی است كه بر پیامبراسلام‏صلی الله علیه وآله نزول یافته‏است. در این مقاله تلاش می‏شود، ادعای جدیدی اظهار و با شواهدی تاییدشود و آن عبارت از این است كه این سوره نه تنها اولین سوره كامل كه به طور مطلق اولین واحد نزول قرآن كریم است. برجسته‏ترین شواهد این ادعا، ظاهر آیات سوره علق و پاره‏ای از روایاتی است كه درباره نزول سوره حمد وارد شده‏است.
● مقدمه
از دیر باز در این زمینه كه آیا پنج آیه نخست‏سوره علق در آغاز رسالت پیامبر اسلام(ص) نازل شده‏ای سوره حمد، اختلاف نظر وجود داشته است. برخی در صدد جمع میان این دو قول برآمده و گفته‏اند: اولین آیات نازل شده، پنج آیه سوره علق است و نخستین سوره كاملی كه نزول یافته، سوره حمد است; یعنی پس از آنكه پنج آیه سوره علق نازل شد، سوره حمد نزول یافته است.
مع الوصف نزول پنج آیه نخست علق در آغاز بعثت پیامبر(ص) مقبول به نظر نمی‏رسید. از جمع‏بندی آیات و روایات چنین برمی‏آید كه به طور مطلق اولین سوره منزل، سوره حمد بوده است.
● ادله نزول سوره حمد در آغاز بعثت
مهم‏ترین ادله‏ای كه بر تقدم سوره حمد بر پنج‏آیه سوره علق وجود دارد، به قراری است كه در پی می‏آید.
۱) روایات آغاز وحی
با جمع بندی روایاتی كه از پی می‏آید، باید گفت كه جبرئیل‏علیه السلام با فرمان «بخوان‏» در آغاز وحی به قرائت‏سوره حمد دستور داده است:
- عبید بن عمیر بن قتاده لیثی (ت قبل ۷۳ ق) گوید:
... ماه آن سالی كه پیامبر صلی الله علیه وآله در آن مبعوث شد، ماه رمضان بود. فرستاده خدا صلی الله علیه وآله چنانكه [در سالهای پیش] به جوار حراء می‏رفت، [در این سال نیز] با اهلش به [جوار]حراء رفته بود. در شبی كه خدا او را در آن با رسالت كرامتش داد و [بدینوسیله]به بندگان مهر ورزید، جبرئیل‏علیه السلام به فرمان خدا به نزدش آمد. فرستاده خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «او در حالی كه من خواب بودم، پارچه‏ای از ابریشم را كه در آن نوشته‏ای بود، به نزدم آورد و گفت: بخوان! من گفتم: چه بخوانم؟ او مرا به هم فشرد; طوری كه مرگ را احساس كردم; سپس مرا رها كرد و گفت: بخوان! گفتم: چه بخوانم؟ - من این را جز برای رهایی از او نمی‏گفتم. مبادا همان كاری را كه با من كرد، تكرار كند - او گفت: و بخوان با نام پروردگارت كه آفرید ... (۱) ; آنگاه من آن را خواندم; سپس آن پایان پذیرفت; زان پس او از نزد من بازگشت و من از خوابم برخاستم; در حالی كه گویا نوشته‏ای در دلم ثبت‏شده بود (۲) .
در این روایت احتمالا مراد از آن نوشته، چنانكه از روایات زیر برمی‏آید، سوره حمد بوده‏است.
- ضحاك (ت بعد ۱۰۰ ق) گوید:
عبدالله بن عباس (۳ ق ه - ۶۸ ق) گفت: نخستین چیزی كه جبرئیل‏علیه السلام بر محمد صلی الله علیه وآله نازل كرد، این بود كه گفت: ای محمد بگو: استعیذ بالسمیع العلیم من الشیطان الرجیم; سپس گفت: بگو: بسم الله الرحمن الرحیم; پس از آن گفت: بخوان به نام پروردگارت كه آفرید. عبدالله گفت: آن نخستین سوره‏ای بود كه خدا آن را به زبان جبرئیل‏علیه السلام بر محمدصلی الله علیه وآله نازل كرد (۳) .
- همو افزود:
ابن عباس گفت: جبرئیل‏علیه السلام به محمد صلی الله علیه وآله گفت: ای محمد بگو: «الحمد لله رب العالمین ... (۴) .
- یوسف بن محمد بن زیاد و علی بن محمد بن سیار (۵) هر یك از پدرشان حدیث كرده، گویند: امام هادی‏علیه السلام از پدرانش حدیث كرده، فرمود: علی‏علیه السلام فرمود:
وقتی خدای عزوجل پیامبر ما محمد صلی الله علیه وآله را مبعوث كرد، فرمود: ای محمد! ... بگو: «الحمد لله رب العالمین‏» (۶) .
- و همان حضرت افزود: علی‏علیه السلام فرمود:
وقتی پیامبر صلی الله علیه وآله چهل سالگی را تمام كرد ... جبرئیل‏علیه السلام ... به سوی آن حضرت فرود آمد و بازویش را گرفت و گفت: ای محمد! بخوان! پرسید: چه بخوانم؟ پاسخ داد: ای محمد! بخوان با نام پروردگارت كه آفرید... سپس آنچه را پروردگارش به او وحی كرده بود، به آن حضرت وحی كرد... (۷) .
از دو روایت مذكور، یعنی روایت ابن عباس و امام هادی علیه السلام چنین برمی‏آید كه سخن جبرئیل‏علیه السلام خطاب به پیامبراسلام صلی الله علیه وآله با آغاز سوره علق خلط شده است. واقع امر چنین بوده‏است كه جبرئیل علیه السلام در آغاز وحی به آن حضرت فرموده‏است كه سوره حمد را قرائت كند; اما تصور شده‏است كه او آغاز سوره علق را بر آن حضرت قرائت كرده‏است.
راوی دیگری به نام ابومیسره (۸) (ت ۶۳ ق) در زمینه نزول سوره حمد در آغاز وحی گوید:
پیامبر صلی الله علیه وآله نخست كه مبعوث شد، به او خطاب می‏شد: «یا محمد!»; ولی چیزی نمی‏دید. وقتی آن صدا را می‏شنید، از آن می‏گریخت; آن را به خدیجه دخت‏خویلد باز گفت و افزود: من بیم دارم كه امری بر من عارض شده باشد. او عرض كرد: آن چیست؟ فرمود: هرگاه تنها می‏شوم، فراخوانده می‏شوم; ولی چیزی نمی‏بینم. من بیم دارم. او عرض كرد: خدا به تو بد نمی‏كند; زیرا تو سخن راست می‏گویی و صله رحم بجا می‏آری و امانت را ادا می‏كنی; سپس خدیجه به ابوبكر صدیق گفت: با محمد به سوی ورقهٔ بن نوفل كه كتابها را می‏خواند، برو و آنچه را كه او می‏شنود، به او بازگو; آنگاه آن دو به نزد ورقه رفته و پیامبر صلی الله علیه وآله به او فرمود: من وقتی تنها می‏شوم، خوانده می‏شوم: «یا محمد» و صدایی می‏شنوم; ولی چیزی نمی‏بینم. ورقه به او عرض كرد: مهم نیست. هر گاه خوانده شدی، درنگ كن تا آنچه را كه به تو گفته می‏شود، بشنوی.
زان پس او درنگ كرد. آنگاه [جبرئیل علیه السلام] به او گفت: بگو: «بسم الله الرحمن الرحیم‏». او هم آن را گفت، و او آن را سه بار بر آن حضرت تكرار كرد; سپس گفت: بگو: «الحمد لله رب العالمین‏» سه بار تا آنكه آن را به پایان برد ... (۹) .
واحدی (ت ۴۶۸ ق) در ذیل این حدیث گوید: «و این سخن علی بن ابی طالب‏علیه السلام است (۱۰) ».در روایت ترتیب نزولی كه سعید بن‏مسیب از علی‏علیه السلام آورده، سوره حمد در آغاز آمده‏است.
۲) روایات اقامه نماز در آغاز بعثت
پاره‏ای از روایاتی كه دلالت‏بر تقدم نزول سوره حمد بر سوره علق دارد روایات مربوط به اقامه نماز از سوی پیامبر اسلام در آغاز بعثت است.
به گواهی روایات، در روز نخست‏بعثت جبرئیل به پیامبر وضو و نماز را آموخت و آن حضرت در همان روز نماز گزارد (۱۱) و هیچ روایتی دال بر اینكه آن حضرت نماز بدون سوره فاتحه گزارده باشد، به ما نرسیده، و بعید است كه او در این مدت طولانی نماز بدون سوره فاتحه گزارده باشد، ولی هیچ روایتی درباره آن به ما نرسد.
این روایات به انضمام مضمون سوره علق كه در آن از نمازگزاردن پیامبر اسلام قبل از نزول سوره علق سخن رفته است، روشن می‏سازد كه سوره حمد قبل از سوره علق نازل شده است. شرح این معنا ذیل عنوان بعدی می‏آید.
۳) ظاهر آیه نخست علق
درباره مفعول اقرا در آیه «اقراباسم ربك‏» سه نظر وجود دارد:
۱) «اسم ربك‏»: برخی از مفسران مانند طبرسی (۴۶۹-۵۴۸ ق) «باء» را در «باسم ربك‏» مانند باء در «فسبح باسم ربك‏» (۱۲) زائد گرفته، و «اقرا» را به معنای «اذكر» یا «ادع‏» دانسته، و مفعول آن را «اسم ربك‏» شمرده‏اند (۱۳) ; اما این نظر مردود است; زیرا:
۱) در هیچ جای قرآن، مفعول «اقرا» با «باء» همراه نیامده است و آن را با «سبح‏» نمی‏توان قیاس كرد; زیرا مفعول آن به هر دو صورت، با «باء» و بدون «باء» بكار رفته است (۱۴) .
۲) «اقرا» را به معنای «اذكر» یا «ادع‏» گرفتن با معنای لغوی آن بیگانه بوده و در هیچ جای قرآن بدان معانی بكار نرفته است.
۳) آن معانی با روایات تفسیری مربوط به آیه ناسازگار است; زیرا در آن روایات آمده است كه پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر فرمان «اقرا» جبرئیل‏علیه السلام گفت: «ما انا بقاری‏» و بدیهی است كه مراد پیامبر صلی الله علیه وآله از این سخن آن نبوده كه من نمی‏توانم نام پروردگار را یاد كنم یا بخوانم (۱۵) ; چون او همواره نامش را یاد می‏كرده و می‏خوانده است. بلكه مراد آن بوده است كه خواندن از روی نوشته را نمی‏دانم.
۲) «مایوحی الیك‏»: بسیاری از مفسران مانند فخر رازی و طباطبائی كلمه یا جمله مقدری نظیر «القرآن‏» یا «مایوحی الیك‏» را مفعول «اقرا» دانسته و «باء» را در «باسم ربك‏» باء ملابسه گرفته‏اند.
علامه طباطبائی گوید:
مراد از «اقرا» فرمان فراگیری آن آیاتی از قرآن است كه فرشته وحی به پیامبر صلی الله علیه وآله وحی می‏كند، و این جمله فرمان قرائت كتاب است; اما خود بخشی از كتاب است; مانند سخن كسی كه در آغاز نامه‏اش به آنكه آن را برایش فرستاده، گوید: «این نامه‏ام را بخوان و بدان عمل كن‏». این سخن او فرمان قرائت نامه است; اما خود بخشی از نامه است (۱۶) .
این نظر در قرآن مؤیداتی نیز دارد:
اولا مفعول قرائت در قرآن نیز لفظ «القرآن‏» یا «الكتاب‏» آمده است; مانند: «اذا قرات القرآن فاستعذ بالله‏» (۱۷) و «فسئل اللذین یقرؤن الكتاب من قبلك‏» (۱۸) .
و «لاتعجل بالقرآن من قبل ان یقضی الیك وحیه‏» (۲۰) .از این دو آیه برمی‏آید كه جبرئیل‏علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه وآله فرمان داده است كه آیاتی را كه به او وحی می‏كند، پس از پایان وحی آنها را قرائت كند.
این نظر نیز سست است; زیرا:
اولا از ظاهر آیات سوره علق بر نمی‏آید كه مفعول «اقرا» خود آن آیات باشد، و آن را با نامه‏ای كه در صدر آن تصریح شده است كه این نوشته را بخوان نمی‏توان قیاس كرد; بنابراین، نظر فوق با ظاهر آیات سوره علق موافق نیست. ظاهر این آیات نشان می‏دهد كه چیزی خواندنی قبل از نزول این آیات نزد پیامبر اسلام‏صلی الله علیه وآله بوده است و گرنه چنین خطابی بی‏معنا بود.
ثانیا آیات نخست‏سوره علق صلاحیت نخستین تعلیم الهی بودن را ندارد; زیرا در آن آیات، جز فرمان «اقرا» و اوصاف «رب‏» مطلب دیگری ملاحظه نمی‏شود; در حالی كه سزاست، در نخستین تعلیم، امهات تعالیم الهی نظیر آنچه در سوره حمد است، وجود داشته باشد.
۳) «سوره حمد»: به احتمال قوی، مفعول «اقرا»، سوره حمد بوده و در سوره علق به پیامبراسلام‏صلی الله علیه وآله دستور داده‏شده‏است كه از آزارهای مشركان بیم به خود راه مده و نماز را برپا دار و در آن با قرائت‏سوره حمد به ستایش خدای یكتا بپرداز.
مؤیدات این احتمال عبارت است از اینكه:
اولا ظاهر آیات سوره علق آن را تایید می‏كند; زیرا ظاهر آیات این سوره حكم می‏كند به اینكه مفعول «اقرا» چیزی غیر از آیات آن است; چون معنا ندارد، در حالی كه هیچ چیز خواندنی نزد رسول‏خدا صلی الله علیه وآله نهاده نشده، به او فرمان داده‏شود: بخوان!
ثانیا آغاز سوره علق نظیر آغاز سوره مزمل است. در آیات آغاز این سوره نیز با فرمان «بخوان‏» دستور به برپایی نماز داده شده است:
یا ایها المزمل قم الیل الا قلیلا نصفه او انقص منه قلیلا او زد علیه و رتل القرآن ترتیلا (۲۱) ; ای جامه به خود پیچیده، به پا خیز شب را مگر اندكی; نیمی از شب یا اندكی از آن بكاه; یا بر آن[نصف] بیفزای و قرآن را شمرده، بخوان.
علامه طباطبایی مراد از «قم الیل‏» را برخاستن در شب به منظور برپایی نماز دانسته و در زمینه «و رتل القرآن ترتیلا» می‏نویسد:
ظاهر آیه نشان می‏دهد كه مراد، خواندن قرآن در نماز است‏یا مراد، خود نماز است.
خدای سبحان در این آیه نیز از برپایی نماز به خواندن تعبیر كرده‏است: «اقم الصلاهٔ لدلوك الشمس الی غسق الیل و قرآن الفجر ان قرآن الفجر كان مشهودا (۲۲) ; نماز را از زوال آفتاب تا نهایت تاریكی شب برپادار و [نیز] نماز صبح را; زیرا نماز صبح همواره حضور است. (۲۳) »
ثالثا در آیات ۹- ۱۹ سوره علق سخن از كسی رفته‏است كه پیامبرصلی الله علیه وآله را از نماز باز می‏داشته و رسالت او دروغ می‏شمرده‏است. در این حال خداوند او را بیم می‏دهد كه اگر از این كار باز نایستد، خوارش می‏سازد و به آن حضرت می‏فرماید كه از او فرمان مبر و در پایان همان سخنی را كه در آغاز سوره فرموده‏بود، به تعبیری دیگر باز فرمود كه‏« و اسجد و اقترب (۲۴) ; سجده كن و خود را [به خدا] نزدیك كن‏».
علامه طباطبایی می‏نویسد:
«لاتطعه‏» یعنی او را در نهی از نماز فرمان مبر و این قرینه‏ای است‏بر اینكه مراد از« و اسجد» نماز است (۲۵) .
از این آیات چنین حاصل می‏شود كه پیامبر قبل نزول سوره علق نماز برپامی‏داشته و حتی به رسالت مبعوث بوده‏است (۲۶) .
چنانكه پیشتر آمد، هیچ نمازی در اسلام بدون سوره حمد نقل نشده‏است; بنابراین باید سوره حمد قبل از سوره علق نازل شده‏باشد.

جعفر نكونام
پی‏نوشت‏ها:
۱. علق ۱-۵.
۲. محمد بن جریر طبری; تاریخ الطبری، پیشین ۱:۵۳۲ و عبدالرحمن سهیلی; الروض الانف فی شرح السیرهٔ النبویهٔ‏لابن هشام، ج ۷، بی چا، القاهره، دارالكتب الحدیثهٔ ۱۳۸۷ ق، ص ۳۸۱.
۳. محمد بن جریر طبری; جامع البیان، پیشین ۱:۷۷.
۴. همان ۱:۸۹ و ۹۲ و ۹۹ و ۱۰۱ و ۱۰۵.
۵. آندو از اصحاب امام هادی‏علیه السلام و امامی مذهب بودند، و بعید نیست كه سیار مصحف زیاد بوده و آندو برادر باشند. علی بن محمد بن زیاد صیمری (ت ۲۸۱ ق) از اصحاب امام هادی علیه السلام و امام عسكری علیه السلام بود (ابوالقاسم خوئی; معجم رجال الحدیث، پیشین).
۶. امام حسن عسكری‏علیه السلام; پیشین ۳۰ و ۳۳ و عبدعلی حویزی; پیشین ۱:۱۹.
۷. امام حسن عسكری علیه السلام; پیشین ۱۵۷.
۸. عمر و بن شر حبیل همدانی ابومیسره كوفی، موثق و مخضرم بود (احمد بن علی بن حجر; تقریب التهذیب، پیشین).
۹. احمد بن یحیی بلاذری; پیشین ۱:۱۰۵-۱۰۶ و علی بن احمد واحدی; پیشین ۱۱.
۱۰. علی بن احمد واحدی; پیشین.
۱۱. ابن‏ابی‏الحدید، شرح نهج‏البلاغه، ج‏۱۳، ص ۲۲۹.
۱۲. واقعه ۷۴.
۱۳. فضل بن حسن طبرسی; پیشین ۵-۶:۷۸۰ و محمد بن عمر فخر رازی; التفسیر الكبیر، ج ۳۲، ط ۳، قم، مكتب الاعلام الاسلامی ۱۴۱۱ ق، ص ۱۳.
۱۴. علی
۱۵. محمد بن عمر فخر رازی; پیشین ۳۲:۱۳.
۱۶. محمد بن حسین طباطبائی; المیزان، پیشین ۲۰:۳۲۳.
۱۷. نحل ۹۸.
۱۸. یونس ۹۴.
۱۹. قیامه ۱۸.
۲۰. طه ۱۱۴.
۲۱. سوه مزمل، آیات ۱- ۴.
۲۲. اسراء، آیه ۷۸.
۲۳. طباطبایی; المیزان، سوره مزمل، ذیل آیات ۱- ۴.
۲۴. سوره علق، آیه ۱۹.
۲۵. طباطبایی، پیشین، سوره علق، ذیل آیه ۱۹.
۲۶. ر.ك. همان، ذیل آیات ۹- ۱۴.
منبع:مجله صحیفه مبین، شماره ۲۴

منبع : مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن

مطالب مرتبط

حس گرایی در آموزه های قرآنی


حس گرایی در آموزه های قرآنی
حس گرایی ، بینش کسانی است که ادراک حقیقی را منحصر به ادراک حسی و تجربه می دانند. اینان شاخه ای از مادیون هستند که همواره امور عالم را به ماده و قوای جسمانی نسبت می دهند . از این رو فلاسفه و فرزانگانی که حس را منشا علم بشر می دانند ،حسگرایان ، اصحاب حس و حسیون نامیده می شوند که در مقابل عقلیون وعقل گرایان قرار می گیرند.
قرآن برای تبیین و تحلیل بینش حس گرایان، به بیان آثار و پیامدهای بینشی ، نگرشی و گرایشی اصحاب آن پرداخته است که در آغاز این نوشتار به پیروی از قرآن به این آثار اشاره می شود.
بی ایمانی نخستین اثری که قرآن برای حس گرایان بیان می کند؛ زیرا کسانی که دنیا را ماده و تنها راه شناخت را قوای احساسی می دانند و به حس به عنوان تنها منبع شناختی می نگرند، نمی توانند به غیب و اموری نامشهود و نامحسوس ایمان آورد. از این رو نه تنها به خدا ایمان نمی آورند بلکه به هر چیزی که فراسوی ماده است ایمان نمی آورند و بر این باورند که آن چه از هستی می توان پذیرفت و باور داشت زندگی دنیایی و محسوس است که در آن زاده می شویم و می میریم و این که روحی باشد که دررستاخیز بر انگیخته و حسابرسی می شود ، امری موهوم و غیر علمی است. البته برخی از ایشان به آفریدگار و خدایی باور دارند که این دنیای محسوس را آفریده است.(مومنون آیه ۳۳ تا ۳۸)
پرهیز از باور به امور غیر محسوس موجب می شود که امور غیب را نپذیرند و تنها به عالم شهود ایمان بیاورند و آن را بپذیرند، این گونه است که هر گونه ادعایی که نسبت به آخرت و امور غیر مشهود می شود ، به عنوان دروغ و امری غیر واقعی و نادرست تکذیب می کنند و مدعیان آن را به دیوانگی و غیر عقلانی بودن متهم می کنند و هر گونه دعوتی را نسبت به امور غیر مشهود چون وحی، آخرت و رستاخیز و پاسخگویی در پیشگاه خداوند رد می کنند و در نتیجه آن با پیامبران به مبارزه بر می خیزند و به عنوان حکم عقل و علم و دفاع از ساحت علم و عقل به مبارزه با دین و پرستش و دیگر آموزه های وحیانی می پردازند.(همان )
برای این که حقانیت خود را اثبات و مدعیان وجود عالم غیب و غیر مشهود را به چالش بکشانند، به طرح درخواست های غیر منطقی روی می آورند. قرآن بیان می دارد که به سبب بینش حس گرایانه این گروه است که برخی از ایشان از پیامبر (ص) درخواست داشتند تا برای اثبات حقانیت وجود فرشته و غیب و قیامت و پیامبری ، فرشته ای از عالم غیب و غیر محسوس بر ایشان نازل شود. حتی گام را از این نیز فراتر نهاده و خواستار این شدند که همراه خود نوشته ای مکتوب و محسوس بیاورد. با این همه باز به او ایمان نمی آورند ؛ زیرا اگر این امور اتفاق می افتاد باز به جهت تجسم یافتن و محسوس شدن ایمان نمی آورند. خداوند نیز بیان می کند که اگر ما فرشته را بخواهیم در زمین ظاهر کنیم می بایست مقتضیات و شرایط زمین و ماده را رعایت کنیم و به آن جامه جسمانیت بپوشانیم که دوباره اشکال باز می گردد و به صورت دور صریح هرگز نمی توان حقانیت عالم غیر مشهود و غیر محسوس را اثبات کرد.
● عوامل حس گرایی
قرآن به عواملی که موجب می شود تا بینش و فلسفه حس گرایی در شخصی پدید آید، اشاره کرده و به تبیین و تحلیل آن ها می پردازد.
در نگرش قرآنی جهل مهم ترین عاملی است که حس گرایی را ایجاد و تقویت می کند. قرآن توضیح می دهد که اعتقاد مشرکان به نفی اراده الهی در مساله مرگ ریشه در جهل و نادانی آنان دارد؛ از آن جایی که شناخت درستی از حقایق هستی ندارند موجب می شود که حقایق جهان را امور محسوس محدود سازند و در نتیجه آن از تاثیر اراده خداوند در پدیده مرگ غافل می شوند و نمی پذیرند که اراده غیر محسوس الهی می تواند در مساله مرگ نقشی را ایفا کند ؛ بلکه به نظر ایشان تنها امور حسی و عوامل مادی است که مرگ را موجب می شود. بنابراین ، می توان این نتیجه را از تحلیل مشرکان به دست آورد که علل و عامل مهمی که موجب شد تا به حس گرایی بپیوندند مساله جهل و عدم شناخت هستی و علل و عوامل موثر در ایجاد و تداوم آن است.( جاثیه آیه ۲۳ و ۲۴)
در حقیقت ریشه حس گرایی در بینش و نگرش انسان را می بایست در جهل مردمان به واقعیت هستی و دنیا دانست . قرآن بیان می کند که بیشتر مردمان دانشی ندارند ؛ زیرا تنها آگاهی و دانش ایشان به ظاهر و آشکار دنیا و هستی و از باطن و ملکوت آن آگاهی و شناختی ندارند ؛ از این روست که بر پایه این بینش و نگرش، تحلیل و عمل کرده و گرایش های خویش را ساماندهی می کنند.(روم آیه ۶ و ۷) از این روست که از پیامبر می خواهند که اگر در عالم باطن و غیر محسوسی به جز عالم شهادت وجود دارد ، پدرانشان را که مرده اند ، زنده کند. این درخواست بر پایه این است که شناخت به مسایل دنیا و فرآیند زیست و مرگ در آن را نداشته و تصویر ناقص و نادرستی از هستی دارند.(جاثیه آیه ۲۳ و ۲۵)
عوامل دیگری که قرآن به عنوان عامل گرایش انسان به حس گرایی یاد می کند ، عواملی هستند که ریشه در همین عامل اصلی و نخستین دارد؛ زیرا جهل به هستی و نادانی نسبت به واقعیت های دنیا موجب می شود تا نوعی کفر نسبت به امور غیر محسوس و مسایل غیبی پدید آید و تنها به اموری ایمان آورند که قابل تجربه باشند و حس آن را درک کند. از همین روست که بنی اسرائیل به سوی معبود حسی گرایش یافته و از پیامبر خویش می خواهند که معبودی محسوس برای آنان برگزیند تا به عبادت آن مشغول گردند. همین مساله موجب شده است که در غیاب و نبود حضرت موسی در میان مردم ، آنان خود اقدام به ساختن گوساله از جواهرات و زیور آلات می کنند و به پرستش آن مشغول می شوند( بقره آیه ۹۳)
روحیه استکباری ( فرقان آیه ۲۱) و نیز تجاوزگری ( همان ) ظلم و ستم ( اعراف آیه ۱۴۸) که از عوامل حس گرایی از آن یاد شده نیز ریشه در اصل جهل و نادانی انسان نسبت به هستی و واقعیت های آن دارد.
این گونه است که حس گرایان با انکار معاد و فرشتگان و امور غیب دیگر به دنیاگرایی گرایش می یابند و به ستیز با امور غیب و هر آن چیزی که با آن ارتباط می یابد می پردازند.( فرقان آیه ۱۷ تا ۲۱ و نیز نجم آیه ۲۷ تا ۳۰) در نظر حس گرایان خداوند هیچ تاثیری در مرگ انسان ها و یا زنده بودن آنان ندارد بلکه آن که موجب زندگی و یا مرگ می شود ، دهر است که خود عاملی مادی است . به این معنا که روزگار و عوامل دنیوی موجب می شود که فردی به دنیا بیاید و یا از میان برود.( جاثیه آیه ۲۳ و ۲۵)
از مهم ترین و معروف ترین اقوامی که در قرآن از آنان به حس گرایی یاد می کند، غیر از کافران ثمودی(مومنون آیه ۳۱ تا ۳۷) کافران (انعام آیه ۲۵ و ۲۹) قوم ابراهیم ( انعام آیه ۷۶ و ۷۸) قوم بنی اسرائیل است. این قوم با آن همه پیامبرانی که به سوی ایشان فرستاده و گسیل شده اند باز هم به غیب ایمان نیاورده و تنها به دنیا و امور حسی باورمند هستند . این گونه است که در همه مواردی که قرآن از ایشان یاد می کند به حس گرایی آنان مرتبط است. ( بقره آیه ۵۵ و نساء آیه ۱۵۳ و اعراف آیه ۱۳۸ و طه ۹۱)
همین نگرش موجب شده است که در حال حاضر آنان نیز از مهم ترین طرفداران حس هستند و به تعبیر قرآن آنان علاقه شدیدی به زندگی دنیا داشته و می خواهند که هزاران سال بزیند.

نان سیب زمینی با گردو و دارچین
مواد لازم : 1 عدد ( 180 گرم) سیب زمینی یك دوم قاشق چای خوری پودر دارچین حدود 450 گرم آرد سفید یك قاشق مرباخوری پودر خمیر ترش 50 گرم گردوی خرد شده 300 میلی لیتر یا یك و یك چهارم لیوان شیر گرم  به اندازه لازم نمك و فلفل ...
وبگردی
فیلم | سریع‌القلم: تقابل ما با جهان چقدر هزینه دارد؟
فیلم | سریع‌القلم: تقابل ما با جهان چقدر هزینه دارد؟ - اقتصاد سیاسی - محمودسریع القلم با بیان اینکه تقابل ما با جهان هزینه دارد،گفت:»هیچ انسانی پیدا نمی شود که بگوید با ظلم موافقم هستم،اما حکمرانی در کشور باید سود و زیان کند که با چه هزینه ای می خواهد این موضوع را پیش ببرد.»
سیف بعد از کاهش 30 درصدی ثروت مردم بجای استعفا وعده داد / عقب نشینی از کاهش دستوری نرخ سود
سیف بعد از کاهش 30 درصدی ثروت مردم بجای استعفا وعده داد / عقب نشینی از کاهش دستوری نرخ سود - تدابیر بانک مرکزی برای مدیریت بازار ارز؛ شامل انتشار اوراق گواهی سپرده ریالی، انتشار گواهی سپرده ریالی مبتنی بر ارز و طرح پیش فروش سکه بهارآزادی در نشست...
دولت ثبات و امید 4 سال پیش در مورد ارز چه گفت؟
دولت ثبات و امید 4 سال پیش در مورد ارز چه گفت؟ - یادآوری سخنی از رئیس جمهور،در برنامه تلویزیونی "دیدگاه"، پیش از انتخابات سال 1392 و نگاهی به نرخ ارز امروز ، 25 بهمن 1396
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
چه کسی به وقت شام را کمدی خطاب کرد؟!!
چه کسی به وقت شام را کمدی خطاب کرد؟!! - امیرقادری منتقد سینما: حاتمی کیا یک فیلم بد و کاریکاتوری ساخته است
تصاویر/ حاشیه و متن اختتامیه جشنواره فیلم فجر
تصاویر/ حاشیه و متن اختتامیه جشنواره فیلم فجر - آیین اختتامیه سی و ششمین جشنواره فیلم فجر در مرکز همایش‌های برج میلاد با حضور اسحاق جهانگیری معاون اول رییس جمهور و سید عباس صالحی وزیر ارشاد برپا شد.