پنج شنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Thursday, 26 April, 2018

تفسیر ابن عباس و نقدی بر زمان‏بندی متون نخستین تفسیری


تفسیر ابن عباس و نقدی بر زمان‏بندی متون نخستین تفسیری
مقاله حاضر به بررسی دو موضوع می‏پردازد. موضوع نخست بحث از کتابی تفسیری است که تألیف آن را به نویسندگان مختلفی از قرن اول تا قرن نهم هجری نسبت داده‏اند. متن این تفسیر که با نام تنویر المقباس مشهور است، به ابن عباس، ابن کلبی، دینوری و فیروزآبادی نسبت داده شده است. در این بخش سعی شده تا نویسنده اثر شناسایی گردد. بخش دوم مقاله به ارایه روش‏هایی برای تعیین تاریخ تألیف آثار قبل از قرن سوم می‏پردازد.
● متن تفسیر
اثری با عنوان تنویر المقباس من تفسر ابن عباس را بروکلمان و سزگین در ذیل نام همو و ابن کلبی نام برده‏اند و ونزبرو نیز در اثر خود، مطالعات قرآنی، از آن به عنوان تفسیری منسوب به ابن کلبی یاد کرده است. مؤلف، خود نیز در مقاله جداگانه‏ای در مورد تفسیر زهری، ابن تفسیر را از آن فردی به نام دینوری دانسته است. سزگین و بروکلمان همچنین این اثر را به عنوان تألیفی نوشته ابن کلبی و فیروز آبادی نیز قلمداد کرده‏اند. این تفسیر در نسخ متعددی موجوداست، با این حال در بسیاری از چاپ‏ها و نسخه‏های موجود از این اثر، از فیروزآبادی به عنوان مولف تفسیر یاد نشده است.
از توصیف داودی در طبقات المفسرین راجع به تفسیر تنویر المقباس نوشته فیروزآبادی و مقایسه گفته همو درباره تفسیر دیگر فیروزآبادی با عنوان بصائر ذوی التمییز فی لطائف کتاب العزیز (۶ جلد، قاهره ۷۳ - ۱۹۶۴، تجدید چاپ، بیروت، ۱۹۸۵) به نظر می‏رسد که تفسیر تنویر المقباس از لحاظ حجم نتواند همانی باشد که به فیروزآبادی نسبت می‏دهند. از طرف دیگر متنی همانند با این تفسیر منسوب به دینوری موجود است. قدیمی‏ترین نسخه موجود از آن، متعلق به قرن ششم است، یعنی یک قرن قبل از تولد فیروزآبادی. بر این اساس انتساب این تفسیر به فیروزآبادی منتفی می‏باشد. سؤال باقی مانده این است که مولف این تفسیر کیست؟
● الدینوری: الواضح فی تفسیر القرآن‏
مولف این تفسیر ابو محمد عبدالله بن محمد بن وهب دینوری (م ۳۰۸) ذکر شده است. متن این تفسیر در سه نسخه خطی موجود است. این کتاب را ثعلبی (م ۴۲۷) می‏شناخته است. همچنین این اثر را فردی به نام ابو حنیفه قزوینی برای یکی از معاصران ثعلبی به نام ابوبکر محمد بن یعقوب استوایی روایت کرده است. با این حال در متن تفسیر هیچ سلسله سند مشخصی که به دینوری منتهی باشد، موجود نیست و به نظر می‏رسد در زمان شخصی به نام عمار بن عبدالمجید هروی تدوین شده باشد و دینوری تنها منقولات چندی را با هم درآمیخته باشد.
این مطلب با بخش آغازین یکی از نسخه‏های موجود تأیید می‏گردد. در این نسخه آمده است که دینوری صاحب الواضح بخش‏هایی از منابع موجود را تلخیص و گردآوری کرده است. این عبارت دلالت دارد که متن تفسیر به طریق دیگر نیز روایت می‏شده است. بعد از این، ریپین به موضوع انتساب اثر به ابن کلبی و ابن عباس می‏پردازد و با مقایسه متن تفسیر با بخش‏هایی از تفسیر واحدی (م ۴۶۸) اتنساب این اثر را به آن دو منتفی دانسته، متن را تدوین شده در قرن چهارم می‏داند.
● مولف به تحلیل اسناد موجود در تفسیر پرداخته و سعی نموده از این طریق زمان تالیف کتاب را تعیین کند. برای این کار وی از روش شاخت سود می‏جوید. در تحلیل ادبی متن از رأی ونزبرو استفاده می‏کند که مدعی است متن قرآن در قرن سوم هجری تدوین نهایی یافته است. به اعتقاد مولف، پیش از این زمان، در تفاسیر قرائت‏های مختلف ذکر می‏شده‏اند و چون در این تفسیر قرائت‏های مختلف ذکر نشده‏اند، می‏توان زمان تالیف آن را بعد از ماجرای تدوین متن نهایی قرآن توسط ابن انباری و ابن مجاهد دانست (!) مولف در تأیید فرض خود بر نگارش این تفسیر در قرن چهارم به مقایسه مشابهت‏های تفسیری - ادبی این نوشته با اثر واحد نیز پرداخته است.
● توضیح ملخص‏
متن این تفسیر ظاهراً یکی از معدود نصوص باقی مانده از کرامیه است و بر خلاف نظر مولف انتساب آن به ابو محمد دینوری (م ۳۰۸) درست نیست. محمد بن کرام (م ۲۵۵) در مرو نزد علی بن اسحاق حنظلی (م ۲۳۷) تفسیر ابن کلبی را سماع نموده است. ظاهراً همین متن به دلیل علاقه کرامیان به ابن کرام بعدها در بین آنان متداول شده باشد. بر این اساس، مولف این تفسیر ابو محمد عبدالله بن مبارک دینوری است. ابو حنیفه قزوینی (و شاید هروی) نیز ظاهراً همان مولف تفسیر الفصول می‏باشد که در چند نسخه خطی باقی است. در کتاب منتخب من السیاق نیز به روایت این کتاب توسط ابو حنیفه هروی اشاره شده است. ر.ک. به مقاله «چهره نو یافته از محمد بن کرام»، از دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی در ارج نامه ایرج

اندرو ریپین

منبع : بلاغ

مطالب مرتبط

سوره‌ تین‌

سوره‌ تین‌
● نزول‌ سوره‌ تین‌
سوره‌ تین‌ با ۸ آیه‌ ۳۴ كلمه‌ و ۵۰ حرف‌،بیست‌ و هشتمین‌ سوره‌ در نزول‌ و نود پنچمین‌سوره‌ در تدوین‌ است‌ كه‌ در شهر مكه‌ بر وجودمقدس‌ پیامبر(ص‌) نازل‌ شده‌ است‌. این‌ سوره‌درباره‌ كیفیت‌ خلقت‌ انسان‌ و چگونگی‌ رشد وتعالی‌ او آمده‌ است‌.
● قسم‌های‌ خداوند
ابتدا خداوند به‌ چهار چیز قسم‌ می‌خورد وسپس‌ از جواب‌ قسم‌های‌ خود خبر می‌دهد: قسم‌به‌ انجیر، قسم‌ به‌ زیتون‌، قسم‌ به‌ كوه‌ زبیر(طورسینا)، قسم‌ به‌ این‌ سرزمین‌ امن‌. بیان‌ دقیق‌مصادیق‌ سوگندهای‌ خداوند از طریق‌روایت‌های‌ معتبر وارد شده‌ درباره‌ تفسیر از هریك‌ آیات‌ ممكن‌ است‌. زیرا هیچكس‌ از علوم‌ وغیب‌ الهی‌ خبر ندارد كه‌ خداوند از این‌ كلمات‌ وجملات‌ چه‌ اراده‌ كرده‌ است‌. به‌ هر حال‌ چنانچه‌منظور دو میوه‌ انجیر و زیتون‌ باشد از میوه‌های‌مغذی‌ و مفید هستند كه‌ خواص‌ دارویی‌ و طبی‌این‌ دو میوه‌ بسیار حائز اهمیت‌ است‌. چوب‌درخت‌ زیتون‌ برای‌ مسواك‌ دندان‌ استفاده‌ شده‌است‌ ولی‌ تفسیرهای‌ دیگری‌ از تین‌ و زیتون‌ شده‌است‌ و به‌ اینكه‌ نام‌ دو كوه‌ در منطقه‌ شام‌ است‌;یكی‌ را طور تینا و دیگری‌ را زیتاء می‌نامند و هریك‌ معبدی‌ از معابد انبیاء بوده‌ است‌.
از كعب‌ الاحبار روایت‌ است‌ كه‌ مراد از تین‌ وزیتون‌ مسجد شام‌ (مسجد و محل‌ عبادت‌ اصحاب‌كهف‌) و بیت‌ المقدس‌ است‌ و از ابن‌ عباس‌ نقل‌شده‌ است‌ كه‌ تین‌ مسجد نوح‌ است‌ و زیتون‌ بیت‌المقدس‌ است‌ و معنای‌ طور سینین‌، طورسینا یاهمان‌ كوه‌ زبیر است‌ كه‌ محل‌ مناجات‌ حضرت‌موسی‌ بوده‌ است‌. سینین‌ و سینا در لغت‌ به‌ معنای‌بقعه‌ و بلندی‌ است‌ و چهار نقطه‌ بلند و مرتفع‌ بنا به‌روایت‌ عبدا... عمر نزد خداوند متعال‌ مقدس‌است‌; اول‌ طورسینا كه‌ بلندی‌ مكان‌ مناجات‌موسی‌ كلیم‌ است‌، دوم‌ طور زیتاء كه‌ بیت‌ المقدس‌و محل‌ عبادت‌ انبیاء و اولیاء است‌ سوم‌ طور تینا كه‌مربوط به‌ شام‌ و سوریه‌ فعلی‌ است‌ كه‌ محل‌ عبادت‌اصحاب‌ كهف‌ بوده‌ است‌ و چهارم‌ بلندی‌ و طورتیمانا كه‌ مربوط به‌ مكه‌ و محل‌ عبادت‌ پیامبر اسلام‌است‌.
آنگاه‌ خداوند به‌ شهر مكه‌ آن‌ را سرزمین‌ امین‌می‌خواند و قسم‌ می‌خورد منطقه‌ مكه‌ كه‌ در آن‌كعبه‌ توسط حضرت‌ ابراهیم‌ و اسماعیل‌ بنا شده‌است‌، مكانی‌ مقدس‌ و مشرف‌ و امن‌ از سوی‌خداوند متعال‌ است‌ و آنجا را مولد و معبد پیامبراسلام‌ قرار داد و شعار توحید از آنجا به‌ سراسرعالم‌ هستی‌ منتشر شده‌ است‌.
● جواب‌ قسم‌ها
ما انسان‌ را در نیكوترین‌ فیزیك‌ و قوام‌وجودی‌ خلق‌ كردیم‌ كه‌ از نظر اعتدال‌ اندامی‌نسبت‌ به‌ تمام‌ موجودات‌ دیگر كامل‌تر و نیكوتراست‌. سپس‌ او را به‌ پایین‌ترین‌ پستی‌هابازگرداندیم‌ و این‌ به‌ خاطر نفسی‌ است‌ كه‌ دروجود انسان‌، كامن‌ است‌ و در اثر بی‌بند و باری‌ وعدم‌ تربیت‌ به‌ گفتار و كردار زشت‌ می‌رسد. كه‌نتیجه‌ آن‌ سقوط و انحطاط است‌ مگر آن‌ دسته‌ ازكسانی‌كه‌ در باطن‌ خود ایمان‌ پیشه‌ كردند و تجلی‌آن‌ را در عمل‌ صالح‌ و شایسته‌ قرار دادند. همواره‌مقوله‌ ایمان‌ امری‌ باطنی‌ و پنهانی‌ است‌ ونمی‌توان‌ آن‌ را به‌ ظهور و اثبات‌ رساند مگر ازطریق‌ عمل‌ خوب‌ و شایسته‌ كه‌ در زندگی‌ شخصی‌و اجتماعی‌ انسان‌ در طول‌ زمان‌ ثابت‌ است‌.
پس‌ برای‌ مومنان‌ پاداشی‌ بی‌منت‌ و دائمی‌ دربهشت‌ است‌ و بعد از این‌ همه‌ دلائل‌ روشن‌بروجود خداوند و آثار و قدرت‌ ایشان‌ چه‌ چیزی‌كافر به‌ توحید رابه‌ تكذیب‌ روز قیامت‌ و معاد بازمی‌دارد؟ آیا خداوند بزرگ‌ حاكم‌ترین‌ حاكمان‌نیست‌؟ حكم‌ به‌ هر دو معنای‌ سلطه‌ و قضاوت‌ به‌طور مطلق‌ و كامل‌ در قدرت‌ خداوند است‌ و بقیه‌حكومت‌ها و قضاوت‌ها ناپدار و گذاراست‌ حال‌چگونه‌ ممكن‌ است‌ انسان‌ نسبت‌ به‌ چنین‌ قدرت‌كامل‌ و سلطه‌ حاكم‌ راه‌ انكار و بی‌توجهی‌ را پیش‌می‌گیرد؟
● ثواب‌ خواندن‌ سوره‌ تین‌
ابی‌ بن‌كعب‌ از رسول‌ خدا(ص‌) نقل‌ كرد: هركس‌ این‌ سوره‌ را بخواند حق‌تعالی‌ به‌ او دوخصلت‌ كرامت‌ نماید اول‌ عافیت‌ و دیگری‌ یقین‌ وچون‌ فوت‌ كند به‌ عدد هر كه‌ این‌ سوره‌ را قرات‌كرده‌ باشد ثواب‌ یك‌ روزه‌ به‌ اوداده‌ شود. شعیب‌از امام‌ صادق‌(ع‌) نقل‌ می‌كند: هر كس‌ این‌ سوره‌را در فرائض‌ و نوافل‌ بخواند هر موضعی‌ از بهشت‌را آرزو كند به‌ او بدهند.

وبگردی
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده احتمالی خود هستید !
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده احتمالی خود هستید ! - به فرض محال که اطلاعات مردم مورد سوءاستفاده کشورهای دیگر قرار بگیرد، برای‌شان پیامد امنیتی مستقیمی ندارد. بسیاری از کاربران ایرانی در تلگرام به دریافتن و فرستادن اخبار و طیفی از جوک‌ها (از سیاسی گرفته تا خانوادگی) می‌پردازند. این مسائل هم برای کشورهای دیگر اهمیتی ندارد (البته اگر از تحلیل محتوا و کاربردهای بعدی‌شان بگذریم) و نمی‌تواند پیامد مستقیمی برای کاربر ایرانی داشته باشد. اما همین اطلاعات چنانچه…
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!