پنج شنبه ۴ بهمن ۱۳۹۷ / Thursday, 24 January, 2019

تفسیر ابن عباس و نقدی بر زمان‏بندی متون نخستین تفسیری


تفسیر ابن عباس و نقدی بر زمان‏بندی متون نخستین تفسیری
مقاله حاضر به بررسی دو موضوع می‏پردازد. موضوع نخست بحث از کتابی تفسیری است که تألیف آن را به نویسندگان مختلفی از قرن اول تا قرن نهم هجری نسبت داده‏اند. متن این تفسیر که با نام تنویر المقباس مشهور است، به ابن عباس، ابن کلبی، دینوری و فیروزآبادی نسبت داده شده است. در این بخش سعی شده تا نویسنده اثر شناسایی گردد. بخش دوم مقاله به ارایه روش‏هایی برای تعیین تاریخ تألیف آثار قبل از قرن سوم می‏پردازد.
● متن تفسیر
اثری با عنوان تنویر المقباس من تفسر ابن عباس را بروکلمان و سزگین در ذیل نام همو و ابن کلبی نام برده‏اند و ونزبرو نیز در اثر خود، مطالعات قرآنی، از آن به عنوان تفسیری منسوب به ابن کلبی یاد کرده است. مؤلف، خود نیز در مقاله جداگانه‏ای در مورد تفسیر زهری، ابن تفسیر را از آن فردی به نام دینوری دانسته است. سزگین و بروکلمان همچنین این اثر را به عنوان تألیفی نوشته ابن کلبی و فیروز آبادی نیز قلمداد کرده‏اند. این تفسیر در نسخ متعددی موجوداست، با این حال در بسیاری از چاپ‏ها و نسخه‏های موجود از این اثر، از فیروزآبادی به عنوان مولف تفسیر یاد نشده است.
از توصیف داودی در طبقات المفسرین راجع به تفسیر تنویر المقباس نوشته فیروزآبادی و مقایسه گفته همو درباره تفسیر دیگر فیروزآبادی با عنوان بصائر ذوی التمییز فی لطائف کتاب العزیز (۶ جلد، قاهره ۷۳ - ۱۹۶۴، تجدید چاپ، بیروت، ۱۹۸۵) به نظر می‏رسد که تفسیر تنویر المقباس از لحاظ حجم نتواند همانی باشد که به فیروزآبادی نسبت می‏دهند. از طرف دیگر متنی همانند با این تفسیر منسوب به دینوری موجود است. قدیمی‏ترین نسخه موجود از آن، متعلق به قرن ششم است، یعنی یک قرن قبل از تولد فیروزآبادی. بر این اساس انتساب این تفسیر به فیروزآبادی منتفی می‏باشد. سؤال باقی مانده این است که مولف این تفسیر کیست؟
● الدینوری: الواضح فی تفسیر القرآن‏
مولف این تفسیر ابو محمد عبدالله بن محمد بن وهب دینوری (م ۳۰۸) ذکر شده است. متن این تفسیر در سه نسخه خطی موجود است. این کتاب را ثعلبی (م ۴۲۷) می‏شناخته است. همچنین این اثر را فردی به نام ابو حنیفه قزوینی برای یکی از معاصران ثعلبی به نام ابوبکر محمد بن یعقوب استوایی روایت کرده است. با این حال در متن تفسیر هیچ سلسله سند مشخصی که به دینوری منتهی باشد، موجود نیست و به نظر می‏رسد در زمان شخصی به نام عمار بن عبدالمجید هروی تدوین شده باشد و دینوری تنها منقولات چندی را با هم درآمیخته باشد.
این مطلب با بخش آغازین یکی از نسخه‏های موجود تأیید می‏گردد. در این نسخه آمده است که دینوری صاحب الواضح بخش‏هایی از منابع موجود را تلخیص و گردآوری کرده است. این عبارت دلالت دارد که متن تفسیر به طریق دیگر نیز روایت می‏شده است. بعد از این، ریپین به موضوع انتساب اثر به ابن کلبی و ابن عباس می‏پردازد و با مقایسه متن تفسیر با بخش‏هایی از تفسیر واحدی (م ۴۶۸) اتنساب این اثر را به آن دو منتفی دانسته، متن را تدوین شده در قرن چهارم می‏داند.
● مولف به تحلیل اسناد موجود در تفسیر پرداخته و سعی نموده از این طریق زمان تالیف کتاب را تعیین کند. برای این کار وی از روش شاخت سود می‏جوید. در تحلیل ادبی متن از رأی ونزبرو استفاده می‏کند که مدعی است متن قرآن در قرن سوم هجری تدوین نهایی یافته است. به اعتقاد مولف، پیش از این زمان، در تفاسیر قرائت‏های مختلف ذکر می‏شده‏اند و چون در این تفسیر قرائت‏های مختلف ذکر نشده‏اند، می‏توان زمان تالیف آن را بعد از ماجرای تدوین متن نهایی قرآن توسط ابن انباری و ابن مجاهد دانست (!) مولف در تأیید فرض خود بر نگارش این تفسیر در قرن چهارم به مقایسه مشابهت‏های تفسیری - ادبی این نوشته با اثر واحد نیز پرداخته است.
● توضیح ملخص‏
متن این تفسیر ظاهراً یکی از معدود نصوص باقی مانده از کرامیه است و بر خلاف نظر مولف انتساب آن به ابو محمد دینوری (م ۳۰۸) درست نیست. محمد بن کرام (م ۲۵۵) در مرو نزد علی بن اسحاق حنظلی (م ۲۳۷) تفسیر ابن کلبی را سماع نموده است. ظاهراً همین متن به دلیل علاقه کرامیان به ابن کرام بعدها در بین آنان متداول شده باشد. بر این اساس، مولف این تفسیر ابو محمد عبدالله بن مبارک دینوری است. ابو حنیفه قزوینی (و شاید هروی) نیز ظاهراً همان مولف تفسیر الفصول می‏باشد که در چند نسخه خطی باقی است. در کتاب منتخب من السیاق نیز به روایت این کتاب توسط ابو حنیفه هروی اشاره شده است. ر.ک. به مقاله «چهره نو یافته از محمد بن کرام»، از دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی در ارج نامه ایرج

اندرو ریپین

منبع : بلاغ

مطالب مرتبط

سوره اعلی

سوره اعلی
سوره اعلی ۱۹ آیه، ۷۲ كلمه و ۲۷۰ حرف دارد وبنا به نقلی هفتمین یا هشتمین سوره مكی است كه درشهر مكه بر پیامبر (ص) نازل شده است. این سوره با شمردن صفات عالی خداوند قاهر آغاز می شود و درپایان با تهدید و وعید كافران، كه منكر توحید الهی ونبوت پیامبر اسلام (ص ) بودند، خاتمه می یابد.
●تسبیح خداوند
«تنزیه و تسبیح كن نام پروردگارت را كه برتر از هرچیز و هر شخص دیگری است»؛ یعنی تقدیس مختص نامی است كه همه تحت اقتدار و سلطنت او هستند، «همان خدایی كه همه موجودات را خلق كرد و از روی حكمت آنها را تسویه فرمود»؛ یعنی هر موجودی را مطابق حكمت خود بی‌نقص و دقیق آفرید. «همان خداوندی كه اجناس و انواع اشیا و اشخاص را تقدیر كرد و میزان آفرید و همه آنان را برای حیات و زندگی خوشبخت هدایت فرمود». زیرا خیر و شر را برای آنان توصیف كرد و راه صحیح را از راه سقیم به آنها شناساند. «همان خدایی كه چمنزار سبز را آفرید و پس از سبزی، آن را گیاه خشك، خرد و تیره گرداند». بعضی از مفسرین چنین تفسیر كرده‌اند كه مراد از مرعی یا چمنزار خرم، دنیاست كه برای انسان، اول تازه، سیراب، سبز و خرم است اما باگذشت اندك زمانی تیره و بی طراوت خواهد شد.
●خطاب به پیامبر
از ابن عباس روایت شده است: چون جبرئیل آیه یاسوره ای را بر پیامبر (ص ) می خواند، آن حضرت پیش از آن كه جبرئیل آن را تمام بخواند، شروع به قرائت می فرمود تا آن را فراموش نكند، سپس حق تعالی فرمود: به زودی قرآن را بر تو می خوانیم تا تو آن را حسب قدرت الهی فراموش نكنی؛ یعنی هر چه ازطرف خداوند توسط جبرئیل بر پیامبر(ص ) قرائت می شد، حضرت فراموش نمی فرمود، «مگر آنچه را كه خداوند خواهد آن را فراموش كنی » و آن وقتی است كه تلاوت آن منسوخ گردد و حق تعالی آن را از صفحه خاطر پیامبر(ص ) محو فرماید.در خبر آمده است چون قرآن به طور كامل بر آن حضرت نازل شد، جبرئیل حسب فرمان الهی هر سال یك بار قرآن را به طور كامل به خاطر تذكر و رفع گمان نسیان حضرت (ص ) برای ایشان می خواند ولی درسال آخر دو بار قرآن را بر آن حضرت (ص ) خواند، ازاین رو پرسید: چگونه است كه امسال دو بار آمدی ودو نوبت تلاوت نمودی؟ جبرئیل گفت: ای سیدالمرسلین ! عهد به پایان رسید و این نوبت آخرین است. حضرت رسول (ص ) آگاه شد كه عمرش به آخررسیده است، از این رو به دخترش حضرت فاطمه (س ) فرمود: عمر پدرت به آخر رسید. فاطمه با نگرانی عرض كرد: از كجا می فرمایید؟
حضرت قضیه را تعریف كرد. فاطمه دلتنگ شد وگریست. پیامبر(ص ) دخترش را نزد خویش خواند واو را بوسید و آهسته به او فرمود: ای فاطمه ! خوشحال باش؛ زیرا اول كسی كه از اهل بیت من به من می رسد،تو هستی.
فاطمه (س) خوشحال شد. عایشه كه در مجلس حاضر بود، گفت: یا فاطمه ! هرگز ندیدم از كسی كه غم و شادی او چنین به هم نزدیك باشد، سبب این حالت چیست؟ فاطمه (س ) فرمود: گریستن من از این بود كه پدر، خبر وفات خود را به من داد و شادی من از آن بودكه پدر فرمود: پیش از جمیع من، تو به من ملحق می شوی. و همان طور كه آن حضرت (ص ) فرموده بود، بعداز شش ماه فاطمه (س) به پدر بزرگوار خود ملحق شد. و سپس خداوند فرمود: به درستی كه او از حرفها وكارهای آشكار و پنهان شما آگاه است و ما برای روش آسان حفظ وحی یا تعلیم شریعت كارتان را آسان می‌كنیم.
سپس خداوند خطاب به پیامبر«ص » فرمود: مردم را به قرآن پند ده ؛ اگر پنددادن سود و نفع برساند، و به زودی پند پذیرد كسی كه از خدای بزرگ بترسد، اما انسان شقاوتمند و اشقی ازموعظه و پند دوری می كند، همان كسی كه به آتش بزرگ جهنم می رسد». در خبر آمده است: آتش دنیا یك جزؤ ازهفتاد جزؤ آتش جهنم است و مراد از نار كبرا آتشی است كه در طبقه پایین جهنم ؛ یعنی جایگاه فرعونیان، منافقان و منكران مائده عیسی است ونار صغرا جایگاه گناهكاران امت پیامبر اسلام «ص »است. آنگاه خداوند فرمود: «شقی ترین مردم درآتش كبرای جهنم نه بمیرد و نه زنده بماند»؛ كنایه از این كه پیوسته در رنج و عذاب باشد و تمنای زوال و نابودی كامل كند، در حالی كه همواره حالت عذاب بر او چیره است. رستگاران «كسی كه نفس خود را تزكیه و تربیت كند،رستگار است. او همواره نام خداوند را به یاد داردو نماز می گذارد». جابربن عبدا... انصاری می گوید: تفسیر این آیه را از رسول خدا«ص » پرسیدم، فرمود: این آیه بدین معنی است كه هر كه نفس خود را از خبث كفر پاك و به شهادتین اقرار و آنگاه بر اقامه نمازپنجگانه مراقبت كند، رستگار است. «اما شقاوتمندان شما زندگی دنیوی را به جای آخرت برمی گزینند، در حالی كه سرای آخرت بهتر و پاینده تر است و به درستی كه این سخن یعنی رستگاری تقواپیشگان در صحیفهای پیشین وكتابهای قبل از قرآن مانند صحف ابراهیم و موسی كه همان الواح تورات است، آمده است ». این آیه دلیل است بر این كه ابراهیم صاحب كتاب بوده است. از ابوذر غفاری نقل شده است كه از پیامبر اسلام «ص » پرسیدم: انبیا چندنفر بودند؟ فرمود: «یكصد و بیست و چهار هزار نفر» سپس پرسیدم: انبیای مرسل چند نفر بودند؟ حضرت فرمود: «سیصدوسیزده نفر و باقی انبیای غیرمرسل بودند. حضرت آدم نیز پیامبر مرسل بود. كه حق تعالی با او سخن گفت ».آنگاه حضرت فرمود: «ای ابوذر چهار پیغمبر ازعرب انتخاب شدند: هود، صالح، شعیب و پیغمبرتو». سپس پرسیدم: حق تعالی چند كتاب نازل فرمود؟ حضرت فرمود: «صد و چهار كتاب كه ازآن جمله ده صحف بر آدم نازل شد، پنجاه صحف بر شیث، سی صحف بر ادریس «او اولین كسی بود كه با خط نوشت » بر ابراهیم ده صحف، بر موسی تورات، بر عیسی انجیل، بر داود زبور و برمن فرقان نازل شده است ».نقل است كه در صحف ابراهیم آمده است: «سزاوار آن است كه عاقل نگاه دارنده زبان خودباشد و روزگار خود را بشناسد و به كار و امور خودروی آورد». همچنین نقل است كه تمام كتابهای الهی درماه رمضان بر انبیا نازل شده است. «منهج الصادقین، ج ۱۰، ص ۲۲۲» ثواب خواندن سوره اعلی ابن ابی كعب از پیامبر اسلام «ص » روایت كرده است: هر كه این سوره را قرائت كند، حق تعالی به عدد هر حرف كه بر ابراهیم و موسی و من نازل فرموده، ده حسنه در نامه اعمال او بنویسد.همچنین از حضرت علی «ع» نقل شده است كه حضرت رسول «ص » این سوره را دوست می داشت و می فرمود: اولین كسی كه سبحان ربی الاعلی گفت، میكائیل بود؛ هنگامی كه عرش خدا را با عظمت طول و عرضش مشاهده كرد، به سجده افتاد و این تسبیح را در آن سجده گفت ». ابو بصیر از امام صادق «ع» نقل كرده است: هركس این سوره را در فریضه یا نافله بخواند، درقیامت به او ندا شود از هر دری كه می خواهی وارد بهشت شو.
مرد آسمونی «تقدیم به آستان پاكش كه ظهورش را همه آرزومندند».
آن روز كه تو بیایی اسب سفید آرزوهایم شتابان به پیش خواهد تاخت و چشمان انتظارم را به اولین گام هایت باز خواهم كرد و مسیر آمدنت را با اشك شوق خواهم شست.
● نرگس آرمین از اندیمشك
من در این خانه به راهت می نشینم می نشینم در نگاهت موج دریا را ببینم در رهت گل های زنبق می نشانم عشق را بر تخت عزت می نشانم من همان فانوس شب های سیاهم تا در آن ظلمت ببینی اشك و آهم عاقبت در راه تو جانم چه قابل من برای دیدنت هفت آسمان را می شكافم راضیه كاركوب از شوشتر
● ملاقات با امام زمان
عالم فاضل، علی بن عیسی اربلی، صاحب كتاب كشف الغمه می گوید: سید باقی بن عطوه علوی حسنی برای من حكایت كرد كه پدرم عطوه زیدی بود و به بیماری ای مبتلا شده بود كه اطبا ازعلاجش عاجز بودند و او از ما پسران آزرده بود؛ به دلیل این كه ما به مذهب امامیه گرویده بودیم. پدر مكرر می گفت: من تا صاحب شما مهدی «عج »نیاید و مرا از این مرض نجات ندهد، شما را تصدیق نمی كنم و به مذهب شما قائل نمی شوم. اتفاقا شبی هنگام نماز عشا ما همه یك جا جمع بودیم كه فریاد پدرم را شنیدم كه می گوید:«بشتابید»، وقتی به تندی به نزدیكش رفتیم، گفت: «بدوید و صاحب خود را دریابید، كه همین لحظه از پیش من بیرون رفت ». ما هرقدر دویدیم، كسی را ندیدیم. برگشتیم و پرسیدیم: كه بود؟ گفت: «شخصی به نزد من آمده و گفت عطوه، من گفتم: تو كیستی؟ گفت: من صاحب پسران توام، آمده ام تو را شفا دهم و بعد دست دراز كرد و بر قسمتی از بدن من كه درد داشت، كشید. چون به خود نگاه كردم، اثری از آن درد ندیدم ».پدرم بعد از این ماجرا مدت های مدید زنده بود و با قوت و توانایی زندگی می كرد.

وبگردی
ماجرای عجیب رزمایش قطع اینترنت !
ماجرای عجیب رزمایش قطع اینترنت ! - خبرها حاکی از آن است که رزمایش قطع اینترنت از سوی سازمان پدافند غیر عامل طراحی و مدیریت شده است. اما سازمان پدافند غیر عامل این موضوع را تکذیب کرده است.
دوربین مخفی ساختمان لواسان داماد شمخانی و فاطمه حسینی
دوربین مخفی ساختمان لواسان داماد شمخانی و فاطمه حسینی - همه چیز درباره ساخت و ساز فاطمه حسینی، داماد شمخانی و داماد صفدرحسینی | سر کشیدن دوربین مخفی شهرداد به ساختمان های آقازاده ها در لواسان! | پخش اختصاصی از صفحه آپارات آوانت
ماجرای دختربازی اسلامی از زبان رحیم پورازغدی
ماجرای دختربازی اسلامی از زبان رحیم پورازغدی - رحیم پورازغدی در مراسمی که با موضوع فجای مجازی بود،گفت: دختر خانم چادری یک عکس آنچنانی از خودش گذاشته و نوشته زن نباید قربانی نگاه شهوت مردانه بشه، بعد پسره زیر پستش نوشته"ما رایت الا جمیلا"
ما به نمایندگی از امام زمان (عج) و به نمایندگی از خدا در امور مردم دخالت می کنیم.
ما به نمایندگی از امام زمان (عج) و به نمایندگی از خدا در امور مردم دخالت می کنیم. - رئیس کل دادگستری خراسان رضوی: ما در نظام جمهوری اسلامی به نمایندگی از امام زمان (عج) و به نمایندگی از خدا در امور مردم دخالت می کنیم. اگر فردی در زمان طاغوت در زندان بود، حبسش از مجازات اخروی او کم نمی کرد اما امروز اگر این تحمل کیفر یا قصاص و شلاق و دیگر احکام توسط حکام اسلامی و شرعی انجام می شوند یکی از آثار اخروی آن برای محکومان این است که این مجازات در آخرت از آنها برداشته می شود
جزئیاتی از منشا بوی بد تهران / فیلم
جزئیاتی از منشا بوی بد تهران / فیلم - بعد از فروکش کردن گازها، به حفاری ادامه دادیم و به یک مخزن بزرگ و استثنایی رسیدیم که بسیار عظیم تر از آنی بود که تصور می کردیم برای جایی مثل پلاسکو ساخته شود. برآورد ما از ابعاد این انبار فاضلاب این است که بین 400 الی 500 متر مکعب وسعت دارد و گازهای محبوس شده در این انبار در چندین دهه برای انتشار بوی بد در محدوده بزرگی از تهران کفایت می کند.
کلیپ جنجالی مهدی یراحی در باره جنگ / پاره سنگ
کلیپ جنجالی مهدی یراحی در باره جنگ / پاره سنگ - مهدی یراحی، خواننده ای که اخیرا موزیک ویدئوی جدید و اعتراضی خود با نام «پاره سنگ» را منتشر کرده است، از طرف برخی رسانه ها و مجید فروغی، مدیر روابط عمومی هنری مورد انتقاد قرار گرفته و شایعه هایی درباره ممنوع الفعالیت شدن یراحی به دلیل این ویدئو کلیپ و همچنین پوشیدن لباس کارگران گروه ملی در حمایت از مردم اهواز در کنسرت 6 دی ماه خود مطرح شده است. یراحی از جمله خواننده هایی است که همیشه نسبت به اتفاقات…
اهمیت فیلم صحنه دار و مرگ 10 انسان !
اهمیت فیلم صحنه دار و مرگ 10 انسان ! - گویا تلخی پخش فیلم صحنه دار، بیش از مرگ ۱۰ نفر است. درست همانطور که مسئله حجاب برای خیلی‎ها مهم تر از معیشت مردم است.
آقازاده شورای عالی انقلاب فرهنگی !
آقازاده شورای عالی انقلاب فرهنگی ! - انقلاب فرهنگی از این بالاتر که فرزند عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در آمریکا تابعیت بگیرد و از آنجا برای ایرانیان سبک زندگی تدریس بکند؟
رقص گروهی دختران دانشگاه الزهرا در حضور آقایان!
رقص گروهی دختران دانشگاه الزهرا در حضور آقایان! - ویدئویی عجیب از حرکات موزون گروهی دختران در دانشگاه الزهرا درحالی در فضای مجازی در حال انتشار است که مردان نیز در این مراسم حضور دارند!
تیپ پسر الهام و فاطمه رجبی در آلمان!
تیپ پسر الهام و فاطمه رجبی در آلمان! - «شباهت عجیب علی الهام استاد هوا فضا در دانشگاهی در آلمان به غلامحسین الهام معاون رئیس جمهور سابق!
حاشیه تازه برای سید احمد خمینی / تصویر
حاشیه تازه برای سید احمد خمینی / تصویر - سید احمد خمینی، نتیجه امام خمینی که چند هفته پیش با ازدواجش خبرساز شده بود، بار دیگر با انتشار عکسی از او و همسرش در حین سوارکاری حساسیت نسبت به خود را برانگیخته است و باعث تحریک مخاطبان و کاربران در فضای مجازی شده است.
شهردار سابق سلامت و مشغول زندگی جدید است !
شهردار سابق سلامت و مشغول زندگی جدید است ! - پس از اولین گفت وگوی رسمی میترا استاد (نجفی) و تایید ازدواجش با محمدعلی نجفی، حالا شهردار سابق، در نخستین واکنش به جنجال ها، عکس تازه ای از خود و میترا استاد در اینستاگرامش منتشر کرده است.