جمعه ۴ فروردین ۱۳۹۶ / Friday, 24 March, 2017

مدارکی دال بر تدوین زود هنگام قرآن


مدارکی دال بر تدوین زود هنگام قرآندر مقاله حاضر سه دلیل تاریخی ارائه شده‏اند که تدوین قرآن در اوان قرن اول هجری را تأیید می‏نمایند. این سه مدرک عبارت‏اند از کتیبه‏های قرآنی بر دیواره قبه الصخرهٔ در بیت المقدس مربوط به دوره خلافت عبدالملک بن مروان (۶۵ - ۸۶ هجری) ؛ نوشته‏های قرآنی مربوط به دوره خلافت ولید بن عبدالملک (بیست سال بعد از مورد پیشین)، که بر دیواره مسجد جامع مدینه حک شده بوده‏اند؛ و نهایتاً اشاراتی که در منابع تاریخی آمده است و حکایت از آن در اواخر قرن اول و اوائل قرن دوم هجری در مدینه، گروه وجود داشتند که تخصص آنها استنساخ قرآن بوده است.
بنابر نظر عموم علمای اهل سنت، قرآن در زمان ابوبکر و عمر، از روی نوشت افزارهای پراکنده جمع آوری شد و، در زمان خلیفه سوم، نهایتاً یک متن «معتبر و رسمی» از قرآن تهیه گردید. اما در دهه‏های اخیر این اعتقاد به لحاظ تاریخی از طرف مستشرقان زیر سؤال برده شد.
در اوایل قرن بیستم، مستشرقی به نام آلفونس مینگانا (۳۷۹) ادعا کرد که قرآن چند دهه دیرتر از آنچه ادعا می‏شود، یعنی در زمان حکومت عبدالملک بن مران (۶۵ - ۸۶ هجری) تدوین شده است. در سال‏های ۱۹۷۰، مستشرق دیگری به نام جان ونزبرو (۳۸۰) از این هم فراتر رفت و بر پایه تحلیل‏های زبان شناختی مدعی شد که هیچ دلیل و مدرکی دال بر وجود یک متن «معتبر و رسمی» (۳۸۱) از قرآن، تا قبل از پایان قرن هشتم میلادی (اواخر قرن دوم هجری) وجود ندارد.
ونزبرو از یک سو به بررسی خود قرآن می‏پردازد و طبیعت آن را نمایان‏گر تحولی سازمند (۳۸۲) در آن می‏داند و توضیح می‏دهد که این متن از نقل‏هایی کاملاً مستقل فراهم آمده است که هر یک تحولی دراز آهنگ را از سرگذرانده‏اند تا در نهایت با بهره‏گیری از معدودی ساختارها و شیوه بلاغی (۳۸۳) به صورت یک مجموعه واحد، کنار هم قرار داده شده‏اند.
او از دیگر سوی، صحت گزارش‏های تاریخی مسلمانان را زیر سؤال می‏برد و تمام آنچه را در روایات اسلامی درباره وحی و زندگی پیامبر اکرم (ص) آمده است، صرفاً گزارش‏هایی می‏داند که تنها در منابع متأخر اسلامی، به مانند تفاسیر قرن ۸ و ۹ میلادی، یافت می‏شوند و بس. بیرون از این مجموعه، شاهدی بر صحت آنها وجود ندارد؛ بدان سان که این مطالب را نمی‏توان در منابع تاریخی غیر مسلمانان هم عصر با دوران بعثت و بعد از آن یافت. بر همین اساس، او نتیجه می‏گیرد مراحلی را که قرآن طی کرده است با به صورت یک متن «معتبر و رسمی» درآمده و نیز نقشی که در پیدایش و تکامل جامعه اسلامی داشته است، دقیقاً مشابه روندی بوده است که کتاب مقدس یهودیان از سنت شفاهی تا تدوین گذرانده است.
ونزبرو، در تأیید دیدگاه‏های خود از استنتاج‏های مستشرق دیگری به نام یوزف شاخت (۳۸۴) نیز بهره می‏گیرد. شاخت در تحقیقات خود می‏کوشد تا نشان دهد قرآن تا پیش از قرن ۹ میلادی به عنوان منبعی برای استخراج قوانین و احکام مورد استفاده نبوده است. ونزبرو این امر را حاکی از آن می‏گیرد که تا این تاریخ متن معینی از قرآن به عنوان یک «متن رسمی و معتبر» تدوین نشده بوده و جامعه با آن آشنایی و انس نداشته تا از آن در قانون گذاری بهره‏گیرد (ص ۲).
با این همه، تحقیقات ونزبرو به لحاظ ارائه تحلیل‏های زبان شناختی از متن قرآن بسیار ارزشمند می‏باشند. اگر چه، چنین تحلیل‏هایی از قرآن بی‏سابقه نیستند، اما کار او به لحاظ دقت و نکته سنجی و بررسی همه جانبه از القائات و معانی ضمن متن قرآن، ممتاز می‏باشند. این اثر تاریخ شناسان تاریخ صدر اسلام را به چالش فرا می‏خواند تا ملاحظات مفید و غیر قابل انکار او را با شواهد تاریخی‏ای از نظر دور داشته، درآمیزند و این دوره را از نوبازسازی کنند.
در این بررسی باید توجه داشت که تحلیل‏های تاریخی او، به طور کلی تحت تأثیر این پیش فرض است که تاریخچه تدوین کتاب مقدس بر تاریخ اسلام، قابل تعمیم است.
آنچه هماوردی با آن بسی دشوارتر خواهد بود، نتیجه‏ای است که بدان تصریح نکرده، اما از سخنان او به طور ضروری استتناج می‏شود و آن اینکه تمام گزارش‏ها و روایات مسلمانان درباره تاریخ صدر اسلام، جعلی هوشمندانه است؛ جملی بدان حد مؤثر و آنچنان فراگیر که هیچ ردی از شواهد مستقل بر خلاف آن، باقی نگذاشته است.
موضوع دیگری که از نتایج تحقیقات ونزبرو متأثر می‏شود، مسئله تاریخ نگارش نسخه‏های کهن قرآن است. بنابر ادعای او، هیچ یک از این نسخه‏ها نمی‏توانند متعلق به دوره امویان و حتی اوایل دوره عباسیان باشند، در این میان نسخه‏های صنعا بیش از همه درخور بحث است. این نسخه از قرآن که در سال‏های ۱۹۷۰ در صنعای یمن، پیدا شده، متعلق به اوایل هشتم میلادی دانسته شده است. در حالی که بنابر نظر ونزبرو، این تاریخ پذیرفتنی نیست و تاریخ صحیح سال‏ها بعدتر است.
مقاله حاضر می‏کوشد تا شواهدی تاریخی ارائه کند که ونزبرو به آنها توجه نکرده و با برداشت‏های تاریخی او، در تعارض می‏باشند.
۱) کتیبه قبهٔ الصخره‏
یکی از مهم‏ترین شواهدی که می‏توان وضعیت قرآن را در قرن اول هجری، بنمایاند، دو کتیبه بلندی است که دور تا دور ساختمان هشت ضلعی قبه الضحره را از خارج و داخل پوشانده است. این کتیبه‏ها که در زمان عبدالملک بوجود آمده‏اند، در حال حاضر، جز با تغییر اندکی در نام خلیفه، (مأمون به جای عبدالملک) همچنان دست نخورده باقی مانده‏اند. متن اصلی کتیبه ترکیبی است از شهادتین همراه با فرازهایی از آیات مختلف:
ادغامی از آیه اول سوره ۶۴ و آیه دوم سوره ۵۷، آیه ۵۶ سوره ۳۳ به طور کامل، آیه ۱۷۱ و ۱۷۲ سوره چهارم به طور کامل، آیات ۳۳ تا ۳۶ سوره ۱۹ با اندک تغییراتی در ضمائر و حرف عطف و آیه ۱۸ و ۱۹ سوره سوم به طور کامل. متن با شهادت به وحدانیت خداوند و قدرت کامل او آغاز می‏شود و با شهادت به پیامبری حضرت محمد (ص) و معرفی او به عنوان بنده‏ای از بندگان خدا ادامه می‏یابد. تنبه بر این که مسیح هم پیامبری بود همچون پیامبر خاتم، هدف اساسی این کتیبه را که هماوردی با عقیده مسیحیان در مهم‏ترین شهر زیارتی ایشان بوده، می‏نمایاند. نوشته با یادآوری قیامت پایان می‏پذیرد.
این قرآن نوشت، از آن رو که با متن کنونی آیات مختلف قرآن، تطبیق می‏کند، حکایت از تدوین متن «معتبر و رسمی» قرآن دارد. اما تفاوت‏های آن نیازمند توضیح می‏باشند. نویسنده مقاله در بیان این تفاوت‏ها که در تغییر ضمائر و حذف عطف صورت گرفته، به شیوه متداولی که در جامعه اسلامی وجود داشته اشاره می‏کند و آن، استفاده خلاق از آیات قرآنی با اعمال تغییرات اندک در آن بوده تا عباراتی کامل و با معنی پدید آورد که در موقعیتهای مختلف نظیر خطبه‏ها استفاده می‏شده است. نویسنده دو نمونه از این دست گزارش‏های تاریخی را ارائه می‏دهد.
در مقابل این توجیه، او حتی این احتمال را که چه بسا، قرآن در همان دوره، تدوین شده باشد رد می‏کند و اظهار می‏دارد که سخت است بپذیریم قرآن در زمان عبدالملک تدوین شده باشد، اما از روال و چگونگی آیات در این کتیبه که در همان دوره تنظیم شده، متأثر نشده باشد. همچنان که بعید می‏نماید که بپذیریم مجموع عبارت ادغام شده از آیه ۱ سوره ۶۴ و آیه ۲ سوره ۵۷ که در این کتیبه دوبار هم تکرار شده، در واقع یک عبارت بوده، که به هنگام تدوین، از هم جدا شده و در دو قسمت مختلف قرآن نهاده شده است.
در کنار این کتیبه، سکه‏های ضرب شده همین دوران هم، تا آخر دوره امویان، در جریان بوده‏اند، می‏توانند مورد استناد قرار گیرند. بر این سکه‏ها، شهادت به یگانگی خداوند، سوره توحید بدون بسمله و قل، و بخشی از آیه ۳۳ سوره توبه با تغییراتی جزئی، ضرب شده است.
۲) کتیبه‏های مسجد النبی
اما ارزشمندتر از اینها، نمونه‏ای که می‏تواند، قالب کلامی (۳۸۵) قرآن را نشان دهد، قرآن نوشته‏هایی است که بر دیوار قبله در مسجد النبی حکاکی شده بوده است.
این نوشته‏ها مدت‏هاست از بین رفته‏اند، اما چندین گزارش تاریخی از منابع اسلامی و غیر آن، در اختیار است. این نوشته‏ها از باب مروان (باب السلام) در دیوار غربی شروع می‏شده و دور تا دور ضلع جنوبی تا ضلع قبله، و از آنجا تا ضلع جنوب شرقی یعنی باب علی (ع) و باب جبرئیل امتداد داشته است. این کتیبه با سوره حمد شروع می‏شده که پس از آن از سوره شمس تا آخر قرآن (سور ۹۱ تا ۱۱۴) را به طور کامل با همین ترتیب فعلی قرآن، گزارش می‏کرده است.
تاریخ آن به زمان بازسازی مسجد در دوره حکومت پسر عبدالملک یعنی ولید (۸۶ - ۹۶ هجری) بر می‏گردد که بین سال‏های ۸۸ تا ۹۱ توسط شهردار او در مدینه، عمر بن عبدالعزیز، صورت گرفته است. این قرآن نوشته‏ها از آن جهت مهم هستند که نشان می‏دهند ترتیب سوره‏های ۹۱ تا ۱۱۴ تا زمان تهیه آن در سال ۹۱، در متن قرآن معین شده بوده است؛ همچنان که ردیف شدن سوره‏های کوتاه را می‏توان حاکی از آن گرفت که به طور کلی مرتب کردن تمام قرآن به ترتیب طول سوره‏ها، تا این زمان، کامل شده بوده است.
نویسنده، به طور ضمنی مستند دیگر ونزبرو را نیز رد می‏کند و آن اینکه او عدم استفاده از قرآن را تا پیش از قرن ۹ میلادی برای استخراج احکام فقهی، دلیلی عدم الفت جامعه با این متن و، در نتیجه، جمع آوری دیر هنگام قرآن دانسته بود. نویسنده تصریح می‏کند. شواهد کافی در دست است که نشان می‏دهد در دوره امویان، جامعه به طور کامل و کافی با قرآن آشنا بوده که بتواند در مباحث سیاسی به منظور اثبات مشروعیت سیاسی و همچنین برای تبلیغات مذهبی از قرآن بهره گیرد.
۳) استنساخ قرآن‏
در کنار این قرآن نوشته‏های گوناگون، شواهد غیر مستقیم دیگری نیز وجود دارند که بر تدوین متن «معتبر و رسمی» قرآن دلالت دارند. از جمله می‏توان به لقبی اشاره کرد که تاریخ نگاران و فراهم آورندگان فرهنگ‏های انساب بدان اشاره دارند و آن لقب «صاحب المصاحف» است که مؤلف مراد از آن را «استنساخ مصحف قرآن» می‏داند (ر.ک. ص ۱۱، پاورقی ۵۱) او با بررسی منابع تاریخی، به طور مشخص سه نفر را در مدینه، در ربع آخر قرن اول، مشخص می‏کند که چنین عنوانی داشته‏اند و حرفه آنها استنساخ قرآن بوده است.
همچنان که محله‏ای در مدینه، به همین گروه اختصاص داشته است که در آن قرآن استنساخ و معامله می‏شده است. وجود چنین متخصصانی در جامعه مدینه، حکایت از آن دارد که در آن سال‏های اولیه، نه تنها متن معتبر و رسمی قرآن تدوین شده، بلکه این متن کاملاً در جامعه جا افتاده و تقاضاهای فراوانی برای آن، به منظور استفاده‏های عمومی در مساجد و مدارس وخصوصی، توسط متمکنان و مؤمنان بوده است. مهم آن است که نمی‏توان احتمال جعلی بودن این مطلب را پذیرفت، چرا که این حقائق بر گرفته از جزئیات بسیار پراکنده و مطالب جانبی گزارش‏ها هستند و آنقدر جزئی و بی‏اهمیت بوده‏اند که نمی‏توانند بخشی از یک جعل آگاهانه بوده باشند.
در کنار این همه، رسم الخطی که در قرآن نوشته‏ها وجود دارد - به عنوان نمونه، آنچه در قبهٔ الضحرهٔ به کار رفته است - تحول روشنی را در خط عربی، نسبت به نوشته‏های پیش از آن دارد که این همه نتیجه به وجود آمدن گروهی حرفه‏ای در استنساخ قرآن است که رسم الخط معینی را با سبک خاصی برای نگارش قرآن پایه‏گذارده بودند که علاوه بر شیوه‏ای خاص در نوشتن حروف، از آرایه‏هایی برای تفکیک تقسیمات متن، استفاده می‏کرده‏اند.
سرانجام باید نتیجه گرفت که شواهد متعدد و مختلف، قول مسلمانان را مبنی بر تدوین متن معتبر و رسمی قرآن در دوره حکومت خلیفه سوم، تأیید می‏کنند.

استل ولان
۳۷۹)
.۲۹۳-۲۹۶ .pp (۱۹۷۹) in his review of Quranic Studies in JSS ,Juynboll .G.H.A .
ینبل در این نقد و معرفی خود بر کتاب مطالعات قرآنی این عجز را به نحو کامل بیان می‏کند: «آنچه پذیرفتن نظریه ونزبرو را این چنین دشوار می‏سازد، تفاوت روشن در سبک و محتوای سور مکی از مدنی است» (ص ۲۹۴). فضل الرحمان نیز در فصل دوازدهم همین کتاب و نیز در صفحه xvi از مقدمه کتابش، مضامین اصلی قرآن، سخنی مشابه درباره ضرورت ترتیب تاریخی (آیات و سور) به دلیل نظریه نسخ می‏گوید. وی نسخ را نه به معنای الغای فقهی و حقوقی، بلکه مساوی با حذف خود آیه می‏داند و به هیچ روی دو نظریه رقیب، یعنی نظریه برتن (اشاره به عادات و اعمال یهودی جایگزین شده)، و نظریه ونزبرو (اشاره به لغو رخصت گذشته) را مورد توجه قرار نمی‏دهد. هر یک از این دو راه حل رقیب آن «ضرورت» ترتیب تاریخی را رفع می‏کنند.
(۳۸۰)
Alphonse Mingana .
(۳۸۱)
canonical .
(۳۸۲)
organic .
(۳۸۳)
organic .
(۳۸۴)
rhetorical conventions .
(۳۸۵)
Joseph Schacht .

منبع : بلاغ

مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
جامعه المصطفی , 19قلیان سرا , حجت ایوبی , الخزیطیات , بازی‌های سیاسی , مجتبی خانجانی , نتایج کمیته , آسیایی ژاپن , ورزشی ها , دیوید شالکین , استاندار کردستان , عظمت ایران , تسخیر , همزاد , تیم ملی کبدی و دوچرخه سواری , شیرگاه , پروژه های توسعه ای , خستگی و خواب آلودگی , یمنی یمنی , نشستن کودکان , مصرف افراطی , تلافی کردن , پپ مل , برنج قاچاق , روبان سفید , مراسم غبارروبی ادیان توحیدی , سال طلایی , آزمایشگاه کیفی , مسافران هوایی , خانه سلامت , میدان الکترومغناطیسی , کسب تجارب , راز گمشده مجنون , جشنواره فیلم صد , دادگاه لیبی , متحرک , عبدالناص , 1500متر , سفیرفیلم , مترجم آنلاین برای رایانه , اسکار سفید , حاشیه بر کتاب , عیدی و پاداش , سردار احمدی مقدم , سخنگوی وزارت دفاع , مؤذن زاده اردبیلی , بادران گسترتهران , بیژن ابراهیمی , ایمنی راهها , کنگ‌فو یوگا ,

برخی از مطالبی که کاربران هم اکنون در حال خواندن آن هستند
کاسه چشم , عضویت در پیمان‌ها و سازمان‌های اقتصادی بین‌المللی و منطقه‌ای , بتی کو زهره و مه را همه شب شیوه آموزد , گیاهچه , نقش مهم پدربزرگ و مادربزرگ , نیله ته، روستای الستان، علی‌آباد , حکایت عاشقی که قصد کشتن معشوق بیمار را کرد , نوع آنوفل , نور , ایستاده در حالی‌که دست‌ها در جیب است , شب شش , گلیم بافی , گیس بلند یا موباف , فرآیندهای حافظه , پناه‌گاه حیات وحش دشت ناز، ساری , دیگر بازی‌های مردم یزد , ترانه‌های کار , انواع , ۱۹۹۸ م. نخستین دیسک سخت با رابط , آئین‌نامه اجرائی صدور روادید اتباع خارجی در مناطق آزاد تجاری - صنعتی جمهوری اسلامی ایران ,

برخی منابع مهم خبری
fartakvarzeshi.ir فرتاک ورزشی , rahedaneshjou.ir راه دانشجو , jadidonline.com جدید آنلاین , roozannews.ir روزنامه روزان , naftnews.net نفت , niniban.com نی نی بان , cinemakhabar.ir سینما خبر , esfahanemrooz.ir اصفهان امروز , aftabir.com آفتاب , namaknews.ir نمک , eghtesadnews.com اقتصادنیوز , khordadnews.ir خرداد نیوز , irinn.ir شبکه خبر , irinn.ir شبکه خبر , emrouzin.com امروزین , pariyana.com پریانا , energynewcomes.com تازههای انرژی , rahyabnews.com رهیاب نیوز , kaenat.ir روزنامه کائنات , bazarkhabar.ir بازارخبر , asianews.ir روزنامه آسیا , barsam.ir برسام , faryadgar.com فریادگر , tazeh.net تازه , persianfemale.com بانوی ایرانی , gsm.ir جی اس ام , boursenews.ir بورس نیوز , akkasee.com عکاسی , safirnews.com سفیر , seemorgh.com سیمرغ ,

وبگردی
احمدی نژاد دست بردار نیست
احمدی نژاد دست بردار نیست - محمود احمدی نژاد رئیس دولت نهم و دهم در پیامی انتخاباتی از منع کاندیداتوریش توسط رهبری گفت،نقدی بر دولت یازدهم داشت و برخلاف صحبت قبلی اش مبنی بر عدم حمایت از نامزدی در انتخابات از حمید بقایی اعلام حمایت کرد.
بازیگر ایرانی دختر شایسته کانادا شد +عکس
بازیگر ایرانی دختر شایسته کانادا شد +عکس - سحر بی نیاز در سال 1365 در تهران بدنیا آمده و پس از چندسال به همراه خانواده اش به کانادا مهاجرت کرده است.
افشاگری های خبرگزاری فارس در مورد شبکه من و تو !
افشاگری های خبرگزاری فارس در مورد شبکه من و تو ! - فیلم/ سکوت یک ساله «سولماز» شکست/ مسائل جنسی عامل تعیین کننده برای ماندن در استیج!
جنجال خوردن مغز انسان توسط خبرنگار CNN
جنجال خوردن مغز انسان توسط خبرنگار CNN - خبرنگار CNN در جریان ساخت مستندی درباره طایفه آدمخوار هندو مجبور شد تکه ای از مغز پخته ی یک انسان را بخورد.
احمدی نژاد انگلیسی حرف زد /  رحیم مشایی درخت شد
احمدی نژاد انگلیسی حرف زد / رحیم مشایی درخت شد - بالاخره یک نفر در هواپیمایی ایران تاوان داد؛ از دیگر ویدیوهای این بسته خبری است. «به اضافه تابناک»، شنبه تا پنجشنبه به استثنای تعطیلات رسمی، پس از ساعت ۲۰:‌۰۰ برای مشاهده مخاطبان در «تابناک»‌ منتشر می شود
لحظه اعلام نام اصغر فرهادی برای اسکار
لحظه اعلام نام اصغر فرهادی برای اسکار - انوشه انصاری که به نمایندگی از اصغر فرهادی برای دریافت جایزه روی صحنه رفت پیام فرهادی را خواند. فرهادی در پیام خود نوشته بود: "غیبت من در این مراسم به احترام مردم کشورم و همه کسانی است که به طرز غیر محترمانه‌ای از ورودشان به آمریکا جلوگیری شده است."
نمایندگان فرهادی در مراسم اسکار
نمایندگان فرهادی در مراسم اسکار - خانم انصاری شالی را نیز با طرح عکس فضایی ناسا از شهر مشهد به روی لباس خود انداخته بود.
جشن تولد مدیرعامل کبیر! بانک سرمایه
جشن تولد مدیرعامل کبیر! بانک سرمایه - هنوز معلوم نیست در حالی که حجم معوقات این بانک به رقم نجومی هفت هزار و هشتصد میلیارد تومان میرسد و در صورتهای اخیر مالی وضعیت بانک زیان ده ارزیابی شده است، این مراسم جشن با چه انگیزه ای برگزار شده است؟
اعتراف تكان دهنده رييس مجمع تشخيص مصلحت!
اعتراف تكان دهنده رييس مجمع تشخيص مصلحت! - اگر مردم نیازمند باشند، نان شب نداشته باشند، نتوانند بچه‌هایشان را به مدرسه بفرستند و خانه‌ای برای زندگی نداشته باشند، معنایش همان حدیث امام علی (ع) است که فرمود: نزدیک است که فقر به کفر بیانجامد. همان طور که الان هم می‌شنویم که عده‌ای به دلیل نیازهای شدید اقتصادی‌شان دست از مذهب برداشته‌اند.
لاله، شهلا و سومین زن...
لاله، شهلا و سومین زن... - جنس و طبقه و خاستگاه و روح این زنان کاملا متفاوت است و به بهانه آن می توان پرسید آیا مردها عاشق جسم یک زن می شوند اما زن ها عاشق روح و درون یک مرد؟
گفتگوی جنجالی علی معلم و صادق زیباکلام
گفتگوی جنجالی علی معلم و صادق زیباکلام - صادق زیباکلام هم همفکر مسعود فراستی شد.
داچیای رومانی با نام رنو دو برابر قیمت جهانی
داچیای رومانی با نام رنو دو برابر قیمت جهانی - در کشور ما علاقه‌مندان به دنیای خودرو بسیار زیاد هستند و همین امر سبب شده تا اخبار مربوط به تازه واردان این صنعت به دقت مورد پیگیری قرار بگیرد.
 تصويری دیده نشده از آيت الله هاشمی
تصويری دیده نشده از آيت الله هاشمی - انتخاب - این تصویر مربوط به سفر آیت الله هاشمی به شمال است
عکسی دیده نشده از آخرین جشن تولد آیت‌الله هاشمی
عکسی دیده نشده از آخرین جشن تولد آیت‌الله هاشمی - به گزارش جماران، عکسی مربوط به جشن تولد 82 سالگی آیت الله هاشمی رفسنجانی(ره) در کنار همسرش عفت مرعشی در شبکه های اجتماعی منتشر شده است.
    پربازدیدها