سه شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۷ / Tuesday, 22 May, 2018

آشنایی با آثار تاریخی خراسان


آشنایی با آثار تاریخی خراسان
● رباطهای خراسان
گستردگی سرزمین ایران از دیرباز ضرورت احداث راههای تجاری و مجموعه های وابسته به آن را گریز ناپذیر نموده است. میل های راهنما،رباط، کاروانسرا و آب انبارها از ضروری ترین بناهای مربوط به راه و سفر در ایران میباشند.
خراسان بزرگ به عنوان گذرگاه تجارتی شرق ایران و به خصوص مهم ترین معبر جاده ی ابریشم و در دوران اسلامی به عنوان مرکز زیارتی شیعیان دربردارنده ی آثار تاریخی بسیاری در زمینه ی راه و سفر می باشد . این نوشتار نگاهی است اجمالی به تاریخچه و ویژگیهای کاروانسراها در ایران و معرفی مختصری از مهم ترین رباطهای خراسان رضوی .
بی گمان فکر تأسیس ایستگاههای راهداری متعلق به داریوش بزرگ است او برای حل مشکل اداره ی سرزمین پهناور ایران یک سیستم ارتباطی گسترده با راهداریهای متعدد بوجودآورد تا ارتباط ایالت های تابعه با مرکز حکومت را آسان نماید و این تأسیسات در طول زمان به رباطها و کاروانسراهای بعدی تبدیل شدند و علاوه بر کارکرد اداری و دولتی کاربردهای تجاری و مسافرتی پیدا کردند .هرودت از یکصد و یازده بنای بین راهی میان بابل و شوش در دورۀ هخامنشیان یاد می کند.۱
ریشه یابی کلماتی مانند «ساباط » «رباط» و «کاربات» ایرانی بودن منشاءکاروانسراها را ثابت میکند چنانکه کاربات متشکل از کاروان و بات بوده که معنی آن خانه ی کاروان میباشد همچنین «بات» در انتهای کلماتی چون « ساباط » و « خرابات» به معنی خانه و بنا می باشد.«رباط » منحصراً به ساختمانهای کنار راه و بویژه بیرون از شهر و آبادی اطلاق میشود و از روزگاری کهن به زبان تازی راه یافته وحتّی از آن فعل نیز ساخته اند و « ارباط» به معنای منزل گرفتن و آسودن در میان راه به کار میرود. ساختمان رباط معمولاً دارای حوض ، آب انبار و اطاقهای متعدد گرداگرد حیاط می باشد.۲
کاروانسرا مشتق ازکاروان یا کاربان به معنی گروه مسافران (قافله)است که گروهی مسافرت میکردند و سرای به معنی خانه ومکان هر دو کلمه مشتق از پهلوی ساسانی است.۳ کاربات پیش از اسلام به جای کاروانسرا به کار می رفته واز لحاظ ساختمان شبیه رباط است ، اما کاروانسرا به رباطهای بزرگ و جامع چه در بیرون و چه درون شهر گفته می شود که علاوه بر اطاق و ایوان دارای باره بند ، طویله ،انبار ،آب انبار و سردر دو طبقه که اطاقهای بالای آن به کاروانسالاراختصاص داشت ، می باشد.۴ کاروانسراها یا رباطهای بزرگ به خصوص در بین راههای دور و بیابانی دارای دو یا چند برج دیده بانی و نگهبانی به صورت مدور یا نیم دایره بودند که دوکارکرد داشتند:دفاعی واستحکام بخشی بنا.
اگر چه از کاروانسرهای پیش از اسلام اطلاعات اندکی در دست است اما در دوره ی ساسانی به علت اقتصاد وسیع و گسترده، کاروانسراهای بسیاری به خصوص در مسیر جاده ابریشم ساخته شد که نمونه ی آن رباط انوشیروان بین جاده سمنان و دامغان می باشد.
ساختن رباط در اوایل دوره ی اسلامی نیز اهمیت فوق العاده ای برای حاکمان داشت از جمله آثار این دوره رباط ماهی در مسیر مشهد – سرخس می باشد و از قرن پنجم هجری که عصر شکوفایی هنرو معماری اسلامی است رباط زیبای شرف به یادگار مانده است.
اوج هنر معماری و عصر طلایی رباط سازی ایران مربوط به دوره ی صفویه می باشد ، چنانکه اکثر رباطهای به جا مانده از دوران پیشین متعلق به دورۀ صفوی و حتی معروف به رباط عباسی می باشد و در همین دوره کاروانسراهای درون شهری با کاربردی نظیر میدان بارهای امروزی شکل گرفتند.
معماری کاروانسراها در دوره های مختلف تابع شرایط محیطی ، مصالح ساختمانی محل ، منطقه جغرافیایی و فرهنگ و باورهای عمومی بوده و عموماً دارای باره بندها ، اتاقها ، اصطبلها، برج ها و آب انبارهایی که مجموعاً درون یک حیاط بزرگ محصور اند ، می باشند. کاروانسراهای ایران از نظر معماری به دو دسته کلی ِ کاروانسراهای پوشیده ی مناطق کوهستانی و کاروانسراهای حیاط دار دشتهای مرکزی تقسیم می شود . کاروانسراهای حیاط دار که بیشترین فراوانی کاروانسراهای ایران را تشکیل می دهند دارای انواع مختلفی چون ؛ مدور ،چند ضلعی ، دو ایوانی ، چند ایوانی و تالار ستوندار می باشند.۵
● رباطهای خراسان
یوسف کیانی تعداد کاروانسراهای خراسان بزرگ را چهل بنا ذکر نموده که برخی ویران و برخی باز سازی شده می باشند.از جمله این بناهای با ارزش تاریخی فرهنگی میتو.ن به موارد زیر اشاره نمود:۶
▪ رباط ماهی در مسیر سرخس ازدوره غزنویان
▪ رباط شرف در مسیر سرخس از دوره سلجوقی
▪ رباط زعفرانیه در سبزوار از دوره سلجوقی
▪ رباط سپنج از دوره ایلخانی
▪ رباط میاندشت سبزوار از دوره صفویه
▪ رباط مزینان از دوره صفویه
▪ رباط رباط دربند در فردوس از دوره صفویه
▪ رباط صالح آباد سبزواراز دوره صفویه
▪ رباط فخر داود مسیر نیشابور از دوره صفویه
▪ رباط سنگ بست فریمان از دوره صفویه
▪ رباط شاه عباسی تربت حیدیه از دوره صفویه
▪ رباط قدمگاه از دوره صفویه
در ادامه به معرفی تعداداندکی از این رباطها که در محدوده خراسان رضوی واقع اند می پردازیم .
● رباط ویرانی (مشهد)
این رباط در راه تابستانی نیشابور به توس و در دوره تیموری بنیان گردید و از نوع رباطهای سر پوشیده و فاقد حیاط مرکزی می باشد .این رباط به همت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی به موزه ی مردم شناسی مشاغل سنتی شهرستان مشهد تغییر کاربری داده است.رباط ویرانی در شش کیلومتری جاده مشهدبه سمت شاندیز قرار دارد.۷
● رباط شرف ( سرخس)
این رباط در ۱۳۶ کیلومتری شرق مشهد به سمت سرخس در ناحیه آب و هوایی نیمه بیابانی واقع شده است . برخی پژوهشگران با توجه به متن کتیبه آجری پشتیبانی ایوان انتهایی و سبک معماری بنا ساخت آنرا سال ۵۰۸ ه. ق میدانند با توجه به این تاریخ به نظر می رسد بانی رباط شرف « شرف الدین علی قمی» ملقب به وجیه الملک است . وی از سال ۴۸۱ حاکم مرو و در سال ۵۱۵ به وزارت سلطان سنجر سلجوقی رسید .
رباط شرف کاروانسرایی است بزرگ با پلان مستطیلی به طول ۱۰۹ متر و عرض ۶۳ متر در بر گیرنده دو حیاط وسیع و فضاهایی همچون ایوان رفیع ورودی ، نماز خانه ، اتاق نگهبانی ، اصطبل ها، حجره ها و اتاق های متعدد. این بنا در معماری ایران جایگاه ویژه ای دارد، رعایت دقیق و همه جانبه تناسبها و اصول معماری ایرانی در طراحی و ساخت ، به کار کیری طرح های آجر چینی متنوع و بدیع در نمای ایوانها ، طاقها ، طاقچه ها و گنبدها و همچنین ایجاد نقوش زیبای گچبری در زیر ایوانها و محراب نماز خانه ها این کاروانسرا را در ردیف ارزشمندترین بناهای دوره سلجوقی در قلمرو معماری اسلامی قرار داده است.۸
● رباط طبسی ( تربت حیدریه)
از بناهای موجود در مجموعه معماری قطب الدین حیدردر شهرستان تربت حیدریه رباطی است که حاج محمد ابرهیم طبسی از تجار معروف عصر قاجار در اواخر این دوره در ملک شخصی خود بنا کرد. رباط طبسی در زمره بناهای دو ایوانی است که شامل فضای ورودی ، هشتی، تعدادی حجره مشرف به میان سرای بنا، انبار و اصطبل است.۹
● رباط لاری (تربت حیدریه)
این بنا در بازار شهر تربت حیدریه و در محله میدان رباط قرارداردکه به همت حاج محمد رضا لاری از تجار معروف شهر به سال ۱۳۰۸ ه.ق ساخته شده است . این رباط از بناهای دو ایوانی است و مشتمل بر هشتی ورودی ، صحن ، حجره ، حجره غرفه، اصطبل و ... است . همچنین فضای ایجاد شده در این رباط به صورت بیست وچهار غرفه تابستانی بوده و اتاقک های پشتی استفاده زمستانی داشته است .علاوه بر آن که چهار فضای وسیع به صورت انبار در چهار گوشه رباط ایجاد شده است . آرامگاه حاج محمد رضا لاری نیز در غرفه ای واقع در بازارچه جنب رباط قرار دارد.۱۰
● کاروانسرای یونسی(گناباد)
این بنای با ارزش در حاشیه شهر یونسی و در مسیر جاده فیض آباد بجستان و در ۹۰ کیلو متری شمال غرب گناباد و ۴۰ کیلومتری شهر بجستان واقع شده است . این مکان بر سر راه کاروان رو سابق یزد به مشهد یعنی از قاسم آباد به فخر آباد بعد به مرند یزد و یونسی با عبور از پل قدیمی یونسی به طرف مه ولات در دوره صفوی احداث گردیده است. این بنا با فضای تقریبی ۲۵۰۰ متر مربع دارای ۸ ایوانچه و دو تالار جهت استراحت کاروانیان می باشد . بنا دارای تز ئینات آجری به صورت خفته راسته در پیشانی طا ق ها و ایوانها می باشد . از این مکان که به رباط شاه عباسی نیز معروف می باشد هم اکنون به عنوان نمایشگاه مردم شناسی استفاده می شود.۱۱
● رباط عباس آ باد ( تایباد)
این رباط تاریخی در فاصله ۲۶ کیلومتری شمال غربی شهر تایباد و بر کنار راه قدیمی این شهر به تربت جام قراردارد . بنای مزبورمشتمل بر دو حیاط ، بانضمام ایوان ، ایوانچه، اتاقکها و آب انبار می باشد و بقایای معماری آن حکایت از گذشته ای با عظمت در سایه امنیت دارد. فضای داخلی اتاقکها در عین سادگی مکان مناسبی برای اقامت کاروانیان و مسافران خسته از راه بوده است. از دیگر ویژگیهای این رباط وجود عنصر تدافعی (سنگ انداز ) در بخش فوقانی ورودی آن است و در مجموع بنای آن از یادگارهای معماری دوره صفوی است.۱۲
● رباط سنگی ( تایباد)
بقایای این رباط سنگی که به فاصله کمی از پل تاریخی کرات و آن سوی جاده تایباد به خواف قرار دارد . در گذشته توقفگاه کاروانیان و مسافران این ناحیه بوده است . قرائن معماری و آوارهای باقی مانده از رباط نشان می دهد ورودی بنا دارای طاقی سر پوشیده بوده که به حیاط مرکزی آن منتهی می گردید و آبگیری سنگی نیز برای تأ مین آب مصرفی کاروانیان و احشام در آن تعبیه شده بود . سفالهای پراکنده پیرامون این رباط سنگی موید بنیان اثر در دوره سلجوقی و استفاده از آن تا دوران تیموری بوده است.۱۳
● کاروانسرای فرامرز خان یا کانون (سبزوار)
این بنا در جبهه غربی میدان زند سبزوار قرار دارد. رباط کانون از نوع کاروانسراهای چهار ایوانی است که به استناد وقف نامه موجود در سال ۱۲۹۱ ه . ق توسط حاج فرامرز خان سبزواری جهت استفاده ی زوار حضرت رضا (ع) در کنار شاهراه خراسان ساخته شده است . ورودی این رباط از بخش جنوبی و از طریق یک هشتی به ایوان جنوبی منتهی می گردد. صحن رباط رو باز بوده و علاوه بر چهار ایوان اصلی غرفه هایی نیز مشرف بر صحن ساخته شده است . در انتهای غرفه ها حجره هایی تعبیه شده و در پشت اتاق ها ی شمالی ، شرقی و غربی سالنهایی طویل جهت مال بند یا طویله در نظر گرفته شده است.۱۴
● رباط تاریخی نیشابور
یکی از جاذبه های تاریخی شهر نیشابور ، رباط قدیمی آن است که با طرح چهار ایوانی مشتمل بر غرفه ها و حجره های پیرامون حیاط مرکزی است. مهمترین عنصر تزئینی این بنا تنوع آجر چینی بالای ایوان ورودی است . این رباط در دوره صفویه ساخته شده وبه نام شاه عباسی امروزه به مجموعه ای فرهنگی – تاریخی به عنوان مکان عرضه کننده صنایع دستی متنوع ،محل آموزش هنرهای سنتی ، موزه های باستان شناسی و مردم شناسی و حیات وحش اختصاص یافته است.۱۵
● رباط تاریخی قلعه وزیر (نیشابور)
این بنا از جمله کاروانسراهای میان راهی است که در مسیر جاده نیشابور به مشهد در روستای قلعه وزیر بخش زبر خان به سبک یک ایوانی در دوره قاجار ساخته شده است رباط قلعه وزیر شامل تعدادی غرفه، حجره و فضای اصطبل است . در قسمت غربی آن نیز بقایای حمام قدیمی وجود دارد.۱۶
● رباط طرق(مشهد)
این رباط دو ایوانی در ابتدای جاده مشهد – نیشابورقرار داردو شامل دو کاروانسرا متعلق به عهد صفویه و قاجار می باشد . اهمیت این رباط ازآن جهت است که عموماً به عنوان آخرین منزل شهر مشهد ، محل وداع یا استقبال محسوب می شده است.۱۷
● رباط جام ( تربت جام)
رباط جام در سمت جنوبی خیابان کوثری شهر تربت جام قرار دارد که به صورت یک بنای چهار ایوانی ایجاد شده است . در حال حاضر ورودی آن به سمت شمال باز می شود اما به احتمال بسیار درگاه جدید در آن تعبیه شده است . فضای ورودی رباط به یک هشتی منتهی می شود و ایوان های شمالی و جنوبی آن در ادامه به فضای وسیع میرسد که این نقاط به کمک پایه های آجری به چشمه تاقها تبدیل شده اند همچنین فضای داخلی بنا شامل ایوانچه هایی است که هر یک به حجره ای منتهی می شود نمای بیرونی رباط علاوه بر دیوار اصلی بنا دارای سه برج است . از بخش های مهم این بنا فضای شاه نشین آن است که در بخش فوقانی هشتی ورودی غربی با پوشش گنبد عرق چین و با تزئینات کار بندی احداث شده است .قدمت بنا را با توجه به سبک معماری بر جا مانده میتوان از دوران تیموریان دانست.۱۸
● رباط سمنگان (تربت جام)
رباط سمنگان از جمله کاروانسراهای سر پوشیده ای است که بر کنار راه قدیم سنگ بست قرار داشته و اکنون در میانه روستای سمنگان به فاصله ۵۴ کیلو متری شمال شهر تربت جام واقع است نقشه این رباط به صورت مستطیل و به طول ۴۸/۶۰ و به عرض ۳۸/۷۰ متر است . ورودی بنا از سمت شمال و از انتهای بلندی به درون راه می یابد . در سمت جنوبی رباط فضای بازی قراردارد که احتمالاً بار انداز بوده است . همچنین در چهار گوشه رباط چهار برج استوانه ای ایجاد شده که در واقع پشتیبان دیوار نیز محسوب می شود . پس از ورودی هشتی رباط به صورت فضایی هشت ضلعی ساخته شده که دارای گنبدی بلند است. با توجه به فرم اتاق ها به نظر می رسد که بنا متعلق به اواخر دوران تیموری یا اوایل دوران صفویه می باشد.۱۹
● رباط سنگ بست(فریمان)
رباط سنگ بست با نقشه مستطیل دارای برجهای دیده بانی و نگهبانی در ساختمان آن می باشد . نیم برجها جهت تقویت دیوارهای اصلی و مرتفع آن وجوددارد . سه در ورودی این بنا شباهتی بسیار با کاروانسرای مهیار در اصفهان دارد. فضای داخلی رباط در حیاط مرکزی مشتمل بر حجره ها و اتاقهای ویژه اقامت کاروانیان و اصطبل می باشد. حمد الله مستوفی این بنا را به امیر علی شیر نوایی نسبت داده که برروی ویرانه های بنایی از ارسلان جاذب والی توس در دوره غزنوی ساخته شده است.۲۰
● رباط تاریخی فریمان
بنای اصلی این کاروانسرا مربوط به دوران صفویه است. این کاروانسرا از جمله کاروانسراهایی با پلان مربع است که دارای قوسها، درگاهی ایوان ورودی و سایر ویژگیهای خاص است . احتمالاً این بنا در دوره های بعدی هم مورد مرمت و بازپیرایی قرار گرفته است . قسمتهای داخل این بنا شامل حجره ها ، اصطبل، هشتی ورودی و حیاط مرکزی است و نمای بیرونی آن دارای چهار برج می باشد. این رباط در محدوده شهر فریمان قرار دارد.۲۱

منابع:
۱-محمد یوسف کیانی،معماری ایران:دوره اسلامی (تهران: سمت،۱۳۷۹ )ص ۲۶۶.
۲-محمد کریم پیرنیا و کرامت الله افسر، راه و رباط (تهران:آرمین،۱۳۷۰)صص ۱۲۴-۱۲۳.
۳-کیانی،ص۲۶۶
۴-پیرنیا،ص ۱۲۴
۵-کیانی،صص ۲۷۶-۲۶۶
۶- همان،صص ۲۸۴-۲۸۳
۷-هادی نقی زاده و ... ،راهنمای آثار تاریخی... خراسان، (مشهد میراث فرهنگی،۱۳۸۵)ص ۲۰
۸-محمود طغرایی، رباط شرف،(مشهد:سازمان میراث فرهنگی)
۹- هادی نقی زاده و...،تربت حیدریه،(مشهد:سازمان میراث فرهنگی)ص۱۰
۱۰- همان،ص ۱۳
۱۱- محمد رضا پهلوان،گناباد،(مشهد:سارمانمیراث فرهنگی)ص۲۱
۱۲- هادی نقی زاده و...،تایباد،(مشهد:سازمان میراث فرهنگی)ص۱۴
۱۳- همان، ص ۱۷
۱۴- هادی نقی زاده و...،سبزوار،(مشهد: سازمان میراث فرهنگی) ص۱۷
۱۵- هادی نقی زاده و...،نیشابور،(مشهد: سازمان میراث فرهنگی) صص ۱۴-۱۳
۱۶- همان ، ص ۲۰
۱۷- نقی زاده ،سیمای مشهد مقدس، ص۱۸
۱۸- هادی نقی زاده،تربت جام،(مشهد: سازمان میراث فرهنگی)ص۱۴
۱۹- همان،ص۱۹
۲۰- هادی نقی زاده،فریمان،(مشهد:سازمان میراث فرهنگی)ص ۱۸
۲۱- همان، ص ۱۷.
نویسنده : وحید امانی زوارم دبیر تاریخ مرکز پیش دانشگاهی پیام انقلاب

منبع : سازمان آموزش و پرورش استان خراسان

مطالب مرتبط

زمستان طولانی نصف جهان

زمستان طولانی نصف جهان
باران به ستون های چهل ستون می زند، به پنجره های مشبک هشت بهشت هم. باد میان چوبی های مشبک می پیچد، از شیشه های کوچک رنگارنگی که با حوصله بریده شده بودند تا مشبک ها را پر کنند خبری نیست. چندین متر شیشه، از همان ها که ما به قامت ساختمانهای بی روحمان نصب می کنیم به دیوار تکیه داده شده، شیشه ها هم خاک خورده اند، مثل همه اتاق ها، مثل تالار اصلی کاخ هشت بهشت.
تازه مرمت شده اند، مرمت بدی نیست،ولی باز هم به پوسیدن نزدیک است، دود و غبار هوای آلوده اصفهان رویشان می نشیند و می ماند تا تهدید مرگشان باشد؛ تهدید هر چه زنده است به مرگ! اتاقی که زمانی اندرون شاهی بوده، هیچ حریمی نسبت به بیرون ندارد، این معماری با اتاق های گوشواره ای و دالان هایی که اتاق ها را از سقف به هم مرتبط می کند، همه چیز را از زندگی سده های گذشته می گوید.
سالهاست نقش های ۳۰۰ ساله ای که تاریخی هزاران ساله را بیان می کنند سردشان است، رنگ ها می ریزد، خنده ها محو می شود، انگار این آدم ها از عمر طولانی که در تنهایی نصیبشان شده خسته اند، از چشم های نقاشی ها خجالت می کشم، مگر چنین میراثی را در معرض باد و باران قرار می دهند؟
ما برخلاف بقیه بازدیدکنندگان راهنما داریم، راهنمایی که تاکید می کند فقط نقاط منفی را نبینید، می توان اصفهان را به گونه ای دیگر دید، با راهنما! موجودی که در بناهای تاریخی به خودی خود یافت نمی شود. برخلاف بقیه ای که اندکند، بازدیدکنندگانی که اندکند، انگشت شماری ایرانی و معدودی خارجی، پیش از ژانویه فصل سفر نیست، نه! درباره کشوری که هیچ گاه تبلیغات گردشگری ندارد، اینگونه نباید اندیشید، یک راه دیگر هم هست: «صحبت بیهوده از تشویق و تنبیهی که عینیتی ندارند نکنیم، شاید بهتر بود اگر این آثار تاریخی را با این بازدیدهای گاه و بیگاه آزارشان نمی دادیم.»
●نوادگان وندالیست معماران صفویه
چهل ستون،آرام در پاییزش خوابیده. باغ، همه نارنجی و قرمز است، گردشگران هم به این سکوت احترام می گذارند. فقط صدای برگ هایی که در سرما می شکنند می آید، از دور ابهت بنا چشم هایت را می گیرد، هر چه نزدیکتر می شوی بیشتر تحسین می کنی، حتی اگر برای چندمین بار بنای ایستاده بر چهل ستونی را که ریشه هایشان در سنگ و آب باغ چهل ستون است، دیده باشی، هر چه نزدیکتر می آیی بیشتر سر را بالا می گیری، سر را به سوی آسمان می کشی تا ببینی، چهل ستون را و معماری ایرانی را باید در زمینه ای از آسمان دید. ستون ها همچون همیشه ابهت خود را به رخ می کشند، ولی با یکی از همان نگاههای رو به آسمان، دو ستونی که تاب برداشته اند هم پیدا می شود؛ احتمال دارد سقف چهل ستون هم به سرنوشت سرپناه عالی قاپو دچار شود. این آگاهی، رنگی برای چشم اندازت باقی نمی گذارد.
ترمیم نقاشی های کاخ موزه و سرستون هزینه زیادی دربرداشته است. ابراهیم نژاد، کارشناس ارشد تاریخ و کارشناس میراث فرهنگی اصفهان باز هم به بالا اشاره می کند و در مورد نقاشی هایی که با رنگ های گیاهی از جنس رنگ های تزئینات اصلی چهل ستون مرمت شده اند و اینکه کارشناسان ترجیح داده اند تمام سقف رنگ پریده را مجدداً رنگ نکنند و تنها به نقاشی دوباره قسمت هایی به عنوان نمونه بسنده کرده اند تا بنا ارزش و اصالت اولیه خود را حفظ کند توضیح می دهد. هنوز صحبت های راهنمای ما تمام نشده، صدای زن و شوهر جوانی که چند قدم دورتر از ما به سقف نگاه می کنند را می شنوم. مرد با لحنی مطمئن که اطلاعاتش را به رخ می کشد به همسرش می گوید: سقف را می بینی؟ می گویند بر اثر باران نم کشیده و فعلا بازسازی آن را متوقف کرده اند تا خشک شود!
این شاهد فوری ،هیچ تردیدی در پذیرش صحبت های ابراهیم پور، کارشناس سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان که معتقد است ما هنوز از لحاظ فرهنگی به اعتلای شناخت گردشگران ایرانی نسبت به آثار نرسیده ایم، باقی نمی گذارد.
ورودی کاخ چهل ستون با خطی درشت اعلانیه ای هست که می خواهد موبایل ها خاموش شوند و فلاش دوربین عکسبرداری به تزئینات بنا نخورد؛قانونی که هر چه در ابعاد بزرگ و بزرگتر بر آن تاکید شود باز هم بی فایده است. راهنمای ما با اشاره به اینکه اشعه ماورای بنفش بتدریج کیفیت ها را کاهش می دهد و موجب تجزیه آنها می شود، با تاسف ادامه می دهد که ترمیم، آب در هاون کوبیدن است.
در یکی از اتاق های گوشواره ای کاخ چهل ستون هم صدای توضیحات یک راهنمای خانوادگی دیگر می آید، صحنه شکارگاه خسرو که شیرین درگوشه ای از آن نشسته است، ماجرای دیدار یوسف و زلیخا که تصاویری از حیرت های ادبیات ما هستند در این اتاق کوچک به گرمی پذیرای بازدیدکنندگان می شوند، گردشگران خارجی دقایق طولانی یک جا می ایستند و به گوشه ای از نقاشی ها خیره می شوند و راهنمای خانوادگی که زبانش برایمان آشناست، از چشمهای نقاشی ها خجالت می کشم که وحشت زده اند، از چشم های نقاشی ها خجالت می کشم که سردشان است، که این همه بر دیوارها ایستاده اند، این قدر که رنگی به رویشان نمانده و دست آخر پیامشان معنای عکسی به ذهن بازدیدکنندگان می آورد، از چشم هایی که کسی قدر تلاش آنها را برای ماندن درک نمی کند.
حوضچه و حوض باغ چهل ستون نیز خالی است، در کانال هایی که برای هدایت آب زمین اطراف عمارت و جلوگیری از آسیب رساندن به پی بنا تعبیه شده اند هم آبی نیست. هنوز بارانی نیامده که کانال آب پر شود، هنوز بارانی نیامده که هوای آلوده اصفهان را بشوید و هنوز بارانی نیامده که سقف چهل ستون نم بکشد. هر چند که راهنمای ما می گوید این کانال دورتر از آن است که رطوبتش به پی کاخ آسیب برساند و در حوض مقابل عمارت هم به دلیل نداشتن عایق مناسب، تا حد امکان آبی ریخته نمی شود.
هنگامی که پشت پنجره عالی قاپو ایستاده ایم و به ساختمان وقیحی که نام یکی از کاخ های قدیمی اصفهان را برخود گذاشته (جهان نما) با تاسف نگاه می کنیم، راهنما مسیری را نشان می دهد که در امتداد آن باغ های صفوی یکی پس از دیگری چهار باغ اصفهان را زیبنده نامش می نمایاندند، هشت بهشت، بازمانده بعدی از معدود باغ های باقیمانده از دوران صفوی است. تزئینات قسمت بیرونی هشت بهشت کمتر از سایر کاخ هاست،ولی اگر دقیق تر شوی، با تنگ بری هایی به شکل ظروف صراحی اش، نقوش جانوران با انرژی که در حرکاتشان حس می کنی و همان تزئینات مختصر بی نظیر از بقیه کم ندارد. توضیحات راهنمای ما چنین است: شوالیه ژان شاردن فرانسوی از این کاخ به عنوان زیباترین بنایی که دیده یاد می کند. طبقه دوم در حال مرمت است و امکان بازدید آن وجود ندارد، آثار تاریخی اصفهان هم همچون خیابان هایش به کارگاه ساختمانی شبیه اند؛ داربست و چوب و رنگ و شیشه... در عالی قاپو و چهل ستون و هشت بهشت...
بودجه چند برابری میراث فرهنگی در سال ۱۳۸۴ یکباره مرمت را به یاد همه آثار تاریخی اصفهان آورده است، باز هم اشتباه فکر کردیم، مرمت یکباره نیست، آثار تاریخی اصفهان همیشه به کارگاه شبیه اند و امسال،بیشتر مرمتشان تمام نمی شود یا شاید تمام نشده شروع می شود.
این کابوسی است که در پله های پیچ در پیچ بنای حکومتی پایتخت صفوی دچارش شده ای؛ محمود، علی و محسن، امیر و مژگان، زهرا خرمن دار، ... . روی رنگ های کم و بیش مانده از صدها سال پیش که با احتیاط حفظ یا مرمت می شوند، وسط زنگوله ای که اثر محوی از آن بر دیوار مانده و روی طاقچه هایی که با نقش هایی از پرده تزئین شده اند، حتی مرمر حوض طبقه بالایی عالی قاپو را تراشیده اند! بیشتر تاریخ ها مربوط به سال های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ است و عالی قاپو دو سال پیش مرمت شد. نوادگان پادشاهانی که می خواستند قدرتشان را به تاریخ نشان دهند، ۳۰۰ سال بعد از روشی کاملا عقب مانده وجودشان را به تاریخی کوتاه می سپارند. ابراهیم پور همچنین به یاد می آورد که گردشگرانی که نوروز ۸۴ به نقش جهان آمده بودند، روی سنگ اکوی مسجد جامع عباسی (مسجد امام) ترقه زده می شد و این افراد وقتی مورد مواخذه قرار می گیرند، جواب می دهند که بلیت خریده ایم، بهای تخریب تاریخ، یک بلیت ۲۰۰ یا ۵۰۰ تومانی. به گفته مدیر کل میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان، حداقل باید ۱۰۰ نفر در ۲۵ پایگاه مستقر شوند تا حفاظت از آثار تاریخی به خوبی انجام شود... از چشم های نقاشی ها خجالت می کشم... .
هوشنگ ماهرویان، نویسنده کتاب مدرنیته و بحران ما، اندیشه را در این زمینه یاری می دهد: «وقتی مدرنیته به جهان ایرانی وارد شد ما نیز فرهنگی هماهنگ و منسجم داشتیم. معماری، کاشی کاری، فرش، موسیقی و شعرمان همه با عرفان ایرانی ارتباطی قوی داشت. جهانی یکپارچه داشتیم که سال ها در خود تکرار و دچار بحران و انحطاط شده بود. اما این بحران، بحرانی ساختاری نبود و اجزای فرهنگی ما همخوانی داشتند.» حتما مسیر گذشته تا امروز را اشتباه طی کرده ایم.●غبار بر تاریخ
نقاشی های سقف عالی قاپو در حال مرمت است. داربست ها نیمی از چهره بنا را پوشانده اند، از ۶ ردیف سه تایی ستون های بنا هم به جز ردیف جلویی، بقیه ترمیم شده و به جای چوب های توپر، ستون های آهنی با روکش چوب گذاشته شده است؛ ستون هایی که موجب نشست ۳۰ سانتی متری سقف این بنا در قسمت جلویی شده و تلاش مرمتگران تنها برای نگه داشتن بنا در همین وضعیت ادامه یافته است.
آن سوی میدان نقش جهان ،در غبار آلودگی هوای اصفهان پیدا نیست، در این هوای غبارآلود تنها چیزی که به وضوح دیده می شود این است که احتمال دارد اصفهان نیز به سرنوشت هوای آلوده تهران دچار شود. آنوقت کارشناسان میراث فرهنگی، به نفع انسان های در قید حیات، دیگر از تاثیرات مخرب آلودگی هوا بر آثار تاریخی سخن نخواهند گفت.
پشت غبارها، در طبقه زیرین مسجد شیخ لطف الله بی هیچ بازدیدکننده ای در طبقه همکف، نماز جماعت اقامه می شود. راهنما درباره پیشینه این مسجد چنین می گوید: شیخ لطف الله از علمای بزرگ جبل عامل لبنان بوده که وقتی متوجه می شود حکومت مسلمان علاقه مند به مذهب تشیع بر این کشور حاکم شده، برای گسترش این مذهب ، در زمان شاه عباس صفوی به ایران می آید و شاه عباس هم برای بزرگداشت او این مسجد را برایش می سازد که به صورت مسجدی خصوصی در می آید و محل انجام مراسم مذهبی خانواده و نزدیکان شاه می شود.
این مسجد برخلاف مسجد عمومی میدان نقش جهان (مسجد امام)، گلدسته یا مناره ندارد. گنبد مسجد شیخ لطف الله مانند مسجد جامع اصفهان دو پوسته گسسته میان تهی نیست، این گنبد دو پوسته گسترده است که به نظر یک پوسته می رسد. ساخت بنای مسجد از سال ۱۰۱۱ ه.ق آغاز شده و ۱۷ سال به طول انجامیده است. بنایی که پوپ، ایران شناس نامدار آمریکایی و صاحب کتاب ۱۶ جلدی نفیس «بررسی هنر ایران» که به خاطر عشق عمیقش به فرهنگ و هنر ایران و شهر اصفهان ،بنابر وصیتش در کنار پل خواجو مدفون است درباره آن گفته بود :«به سختی می توان این بنا را ساخته دست بشر دانست...» .
از راهروی زیبای مرمت شده مسجد به شبستان آن می رسیم، طول راهرو و زاویه ۹۰ درجه دو بخش آن، فضای عظیم میدان نقش جهان را از خاطر برده و با ورود به فضای گنبدخانه مسجد، ارتفاع گنبد از داخل بیش از ۳۰ متر است و محاسبات فیزیک شکست نور، بازی های نور و رنگ عجیبی در آن بوجود آورده، بخش عمده ای از تزئینات مسجد ترمیم شده ، ولی به گفته راهنمای ما سعی شده کاملا شبیه اصل آن ساخته شود. شبستان مسجد در زیبای چوبی بزرگی هم دارد، درها همیشه بازند و کافی است یک بار آن را ببندی تا چهره دیگری از این در زیبا را مشاهده کنی؛ دری شکسته و خاک گرفته که رنگش هم با روی دیگر فرق می کند، هنگام بازگشت از این راهروی زیبا، شاید همان بازی های زیبای نوری برآمده از هنر استادان معماری دوران صفویه است که گرد و غبار روی در و دیوار را به وضوح نشانت می دهد؛ مسجدی که زنده است و این همه غبار گرفته. تزئینات همه بناهای اصفهان هم در معرض تهدید این غبار قرار دارند و راهنما می گوید وقتی بودجه محدودی داشته باشی مجبوری برای موارد ضروری تر صرف کنی.
به گفته حسینعلی وکیل، مدیر کل میراث فرهنگی استان اصفهان که اواخر آبان ماه در نشریات نسل فردا و نصف جهان اصفهان به چاپ رسیده، پروژه میدان نقش جهان شامل مساجد امام و شیخ لطف الله، هشت بهشت و... با اعتباری بالغ بر ۱۰ میلیارد ریال در دست احیا و مرمت است.
وکیل اظهار داشت: وضعیت پروژه های عمرانی در مقایسه با سال گذشته رشد زیادی داشته است، به طوری که ۱۹۳ پروژه استانی با ۲۶ میلیارد و ۹۹۲ میلیون ریال اعتبار و ۲۱ پروژه گردشگری با ۲۶ میلیارد و ۵۹۷ میلیون ریال به بهره برداری خواهند رسید. همچنین جمعا ۶۵ پروژه نیز با اعتبار ۵۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون ریال به اجرا درخواهد آمد.
●گردشگری به شیوه خودراهنما
کمبود نیروی انسانی که مدیر کل میراث فرهنگی استان اصفهان از آن یاد می کند به خوبی در محوطه های تاریخی مشهود است. تنها راهنمای مردم، اطلاعات کلی است که روی تابلوهایی نوشته شده. گاهی بروشوری هم وجود دارد و گاه وجود ندارد. به همین دلیل گردشگران ایرانی بدون اینکه درک لازم را از اثر تاریخی بدست آورند آن را تماشا و ترک می کنند و شاید به دلیل همین ناآگاهی از ارزش اثر است که دست به تخریب آن می زنند. برخلاف اکثر خارجی ها که قبل از سفرهای خود، از قبل مطالعات کاملی در خصوص مقصد خود انجام می دهند، گردشگران ایرانی به گوش دادن به صحبت های راهنما هم علاقه ای نشان نمی دهند.
اینجا از وجود راهنماهایی که در محوطه های تاریخی بسیاری از کشورها به صورت آزاد کار می کنند و مستقیماً از مردم پول دریافت می کنند خبری نیست و اگر گاهی این اتفاق هم بیفتد، راهنمایان تاکید می کنند که ماموران سازمان میراث فرهنگی و گردشگری متوجه این موضوع نشوند. اعتراضات مردم نسبت به نبود راهنما در اماکن تاریخی هنگام تماشای آثار به وضوح شنیده می شود. اگر میراث فرهنگی این درخواست ها را بشنود،لااقل می تواند با ارایه مجوز به داوطلبانی که صلاحیت راهنمایی گردشگران را دارند، هم بدون هزینه کرد، برای عده زیادی شغل آزاد ایجاد کند و هم از ارایه اطلاعات اشتباه به گردشگران جلوگیری خواهد شد.
منارجنبان اصفهان هم که فقط با مناره های متحرکش نظر بازدیدکنندگان را جلب می کند از آثار تاریخی است که اطلاعات کاملی درباره آن وجود ندارد. ابراهیم پور که کارشناس ارشد تاریخ است، می گوید:« بنای اصلی که به منارجنبان مشهور شده، در واقع مقبره عمو عبدالله گارلادانی یا کارلادانی، زاهد و عارفی است که مقارن با دوره ایلخانی و زمان اولجایتو می زیسته و سال ۷۱۶ ه.ق فوت می کند. به سبک معماری بنا به شیوه معمار ایلخانی (شیوه آذری) است و مناره ها بعدا، در دوره صفوی به آن اضافه می شود و خاصیت ارتعاش هر دو مناره در پی تکان دادن یکی از آنها به دلیل تاثیر فیزیکی است که آنها از یکدیگر می گیرند». منارجنبان که روزگاری مرتفع ترین مناره غرب اصفهان بوده و راهنمای مسافران اصفهان برای پیدا کردن مسیر می شده، اکنون میان ساختمان های بلند پیرامون گم شده است. وقتی از پله های تنگ و پیچ در پیچ مناره که بدن انسان را به قالب خودش در می آورد بالا بروی و به پنجره ها برسی، باز هم چشم انداز وسیعی نداری. پس از مرمت مناره ها، دیگر بازدیدکنندگان اجازه رفتن به طبقات بالای ساختمان و تکان دادن مناره ها را ندارند. یکی دو ساعت یکبار، در صورت جمع شدن حدود ۵۰ بازدیدکننده، نگهبان بنا خودش آن را تکان می دهد و مردمی که پایین ایستاده اند، با شنیدن صدای زنگوله، شروع تکان خوردن مناره دیگر را متوجه می شوند.
بقراط می گوید: «زندگی کوتاه است و هنر طولانی» نسل ما بد جورکمر به شکستن این قاعده زندگی بشری بسته است!
مریم پاپی

وبگردی
نخل طلای کن در فرودگاه به جعفر پناهی رسید
نخل طلای کن در فرودگاه به جعفر پناهی رسید - عوامل فیلم «سه رخ» با استقبال جعفر پناهی به ایران بازگشتند و جایزه جشنواره فیلم کن را به او رساندند. جعفر پناهی به همراه نادی ساعی ور، برای فیلم "سه رخ" جایزه بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم کن امسال را دریافت کردند اما به دلیل آنکه پناهی ممنوعیت قانونی برای خروج از کشور داشت، موفق به حضور در جشنواره و دریافت جایزه نشد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!
ویدئو / مراسم بدرقه تیم ملی فوتبال ایران
ویدئو / مراسم بدرقه تیم ملی فوتبال ایران - مراسم بدرقه تیم ملی فوتبال ایران با حضور اصحاب هنر و ورزش یکشنبه ۳۰ اردیبهشت در تالار وحدت برگزار شد. در این مراسم که با حضور بازیکنان و کادر فنی تیم ملی به همراه اعضای هیات رییسه فدراسیون فوتبال انجام شد، از سرود رسمی تیم ملی ایران رونمایی گردید.
ویدئو / دیدار ملی‌پوشان فوتبال ایران با روحانی
ویدئو / دیدار ملی‌پوشان فوتبال ایران با روحانی - رئیس جمهور در دیدار با ملی‌پوشام فوتبال ایران از بازیکنان و کادر فنی تقدیر کرد. در این مراسم پیراهن شماره ۱۲ تیم ملی فوتبال کشورمان به حسن روحانی اهدا شد.
حمله ماموران شهرداری به پلیس راهور!
حمله ماموران شهرداری به پلیس راهور! - حمله ور شدن ماموران سد معبر شهرداری به ماموران راهنمایی رانندگی
دستگیری معروف ترین شرور تهران، در ۵۰۰ متری مرز ترکیه
دستگیری معروف ترین شرور تهران، در ۵۰۰ متری مرز ترکیه - شرور سطح یک که در آخرین اقدام خود یکی از دوستانش را در منطقه ولنجک به قتل رسانده بود؛ در ۵۰۰ متری مرز ترکیه دستگیر شد.
لحظه ریزش وحشتناک کوه در جاده هراز!
لحظه ریزش وحشتناک کوه در جاده هراز! - ریزش ناگهانی کوه که توسط مسافران به ثبت رسیده است...!
همسر محسن افشانی با ریش و سبیل در استادیوم آزادی دستگیر شد
همسر محسن افشانی با ریش و سبیل در استادیوم آزادی دستگیر شد - قبل از شروع بازی تیم‌های پرسپولیس و الجزیره یکی از بازیگران سینما کشورمان قصد داشت به همراه همسرش وارد ورزشگاه آزادی شوند که این دو نفر توسط نیروهای انتظامی بازداشت شدند.
فیلم | خسرو معتضد: جسد مومیایی قطعا متعلق به رضاخان است
فیلم | خسرو معتضد: جسد مومیایی قطعا متعلق به رضاخان است - فیلم - در ویدئوی زیر بخشی از صحبت های خسرو معتضد، مورخ را می شنوید که نتیجه تحقیقاتش را درباره مومیایی پیدا شده در حرم حضرت عبدالعظیم بیان می کند.
پهلوانان این روزهای ما
پهلوانان این روزهای ما - تصویری زننده و به شدت ناراحت کننده بر جا مانده از مسابقه انتخابی تیم ملی کشتی ایران که به کتک کاری و جنجال کشید. خانواده عبدولی باز هم پای ثابت این درگیری بود که چهره ورزش پهلوانی ایران را تیره کرد
(ویدئو) تشویق اصغر فرهادی در جشنواره کن توسط بزرگان سینمای جهان
(ویدئو) تشویق اصغر فرهادی در جشنواره کن توسط بزرگان سینمای جهان - در این ویدئو تشویق اصغر فرهادی و پنه لوپه کروز، خاویر باردم و دیگر عوامل فیلم «همه میﺩﺍنند» در جشنواره کن توسط بزرگان سینمای جهان را مشاهده می‌کنید.
فیلم حجوم داعشی‌های حاتمی کیا به یک مرکز خرید و وحشت و اعتراض مردم
فیلم حجوم داعشی‌های حاتمی کیا به یک مرکز خرید و وحشت و اعتراض مردم - عوامل فیلم «به وقت شام» روز گذشته با حضور عجیب و رعب آور در پردیس سینمایی کوروش مردم را وحشت زده کردند. در این حرکت تبلیغاتی بازیگران نقش داعش، با گریم و پوشش داعشی ها، سوار بر اسب راهی پردیس سینمایی کوروش شدند و با حضور در مرکز خرید و فودکورت مجموعه، رفتارهای عجیبی نشان دادند که باعث وحشت و اعتراض مردم شد.
تصاویر مخفی از بزرگترین مرکز فروش مواد مخدر در جنوب تهران / فیلم
تصاویر مخفی از بزرگترین مرکز فروش مواد مخدر در جنوب تهران / فیلم - این گزارش حاوی تصاویری از بزرگترین مرکز فروش و مصرف مواد مخدر در جنوب شرق تهران است که مخفیانه ضبط شده‌است.
کشتار اسب‌های کولبران / فیلم
کشتار اسب‌های کولبران / فیلم - متاسفانه طی یک ماه گذشته دستکم سه نوبت و هر نوبت دستکم 30 اسب باربر متعلق به کولبران در جنگل میرآباد شهرستان اشنویه با شلیک گلوله از پای درآمده‌اند.
سید احمد خمینی معمم شد
سید احمد خمینی معمم شد - سید احمد خمینی فرزند آیت‌الله سید حسن خمینی در حضور جمعی از علما و پدر و پدربزرگ خود در حسینیه جماران معمم شد.
دختران پرسپولیسی با ریش و سبیل در ورزشگاه آزادی!
دختران پرسپولیسی با ریش و سبیل در ورزشگاه آزادی! - امروز عکسی از 5 تماشاگر بازی روز گذشته در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که نشان می‌دهد 5 دختر جوان با گریم‌های عجیب و حرفه‌ای خودشان را به عنوان پسر جا زده و وارد ورزشگاه شده‌اند.
اگر با وجود این مشکلات ملت قیام کند همه ما را به دریا خواهد ریخت
اگر با وجود این مشکلات ملت قیام کند همه ما را به دریا خواهد ریخت - از ملتی که ستون فقراتش شکسته انتظار مقاومت دارید؟ بسیاری از کشور فرار کردند یا جای فرار خود را فراهم آوردند اما ما جای فرار نداریم
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!