شنبه ۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Saturday, 21 April, 2018

بنای امامزاده ها ، الگوی زیبای معماری


بنای امامزاده ها ، الگوی زیبای معماری
مرز امامزادگان در سراسر ایران ،‌ از کانون های معنوی اسلام به شمار می روند، اغلب این امامزادگان از سادات شیعه علوی بودند که در پی اقتدار خلافت اموی تا پایان خلافت عباسی در نبرد با دستگاه خلافت ،‌ عباسی در نبرد با دستگاه خلافت ،‌برای تحقق عدالت آل علی (ع) به شهادت رسیدند. این اماکن مذهبی از ۲ سو مورد احترام و توجه مردم ایران بوده اند. از یک سو اعتقاد و ایمان به خاندان نبوت و امامت و گرایش آنان به عدالت و فضایل انسانی و از سوی دیگر فضیلت وجودی خود این صاحبان این اماکن متبرکه به عنوان نمادی از اعتقادات مذهبی مردم ایران است ؛ اما جدا از آن ، ویژگی های ساخت و شکل معماری هر یک از امامزاده ها در نوع خود قابل توجه است .
در هر سرزمینی ، ساختمان های بقاع متبرکه و به طور کلی آثار تاریخی آن در ارتباط با وضع جغرافیایی و اوضاع جوی و موقعیت تاریخی و نیز دلایل دیگر بوده و تفاوت هایی با هم دارند. به طور مثال بارندگی های فراوان ، هوای بسیار مرطوب و درختان جنگلی متنوع ، آفتهای بزرگ بناهای تاریخی در شمال ایران بوده و هست . همان طوری که می دانیم خشت در مناطق خشک ایران یعنی در حاشیه کویر، صدها سال دوام می آورد،‌ اما آجر و سنگ در صفحات شمالی عمر زیادی ندارند.
در این منطقه ،‌نباید در جستجوی بناهای ۵۰۰ ساله بود، زیرا کمتر بنایی هر قدر هم محکم ساخته شده باشد، می تواند مقابل عوارض طبیعی و و ضع اقلیمی این حدود پایدار بماند. در این سرزمین بناهای ۲۰۰ یا ۳۰۰ ساله را باید قدیمی شمرد، زیرا در گیلان و مازنداران ،‌بخصوص غرب مازندران و شرق گیلان ، باران و رطوبت دایمی ، بنای نرم و پوسیده به مرور فرو می ریزد و به تلی از خاک تبدیل می شود. چیزی نمی گذرد که بوته ها و حتی درختان روی این تل را می گیرند و اثری جز برآمدگی مختصری بر جای نمی گذارند. حتی بر بام خانه های روستایی نیز گاه درختان مختلف جنگلی بخصوص انجیر می روید. اوضاع جوی و موقعیت اقلیمی در طرح بناهای تاریخی و مصالح به کار رفته در آنها بسیار مؤثر یوده و شکل آنها را دگرگون کرده است ، تا آنجا که شباهت کمتری میان بناهای تاریخی و مذهبی این منطقه با سایر نقاط ایران وجود دارد.
از جنبه معماری مصالح اصلی بنای مساجد و بقاع متبرکه در این مناطق ، گاهی تنها چوب بوده که قوام و استحکام آن نیز در مناطق مرطوب زیاد نیست . از گنیبدهای کاشیکاری و گلدسته های مزین در اینجا کمتر نشانی است . بناهای تاریخی این منطقه بسیار ساده و غالب آنها به شکل مربع یا مستطیل ساخته شده اند. در اکثر مناطق شمال ایران ، دیوار بقاع را به همان روش خانه های روستایی، یعنی با چوب و شاخ و برگ درختان و گل و گاهی هم آهک ،‌با تفاوت هایی ساخته اند. نام بقاع نیز مشابه همین خانه ها ایجاد شده و گاه آن را با سفال و حلب و در مناطق ییلاقی با چوبهایی به نام لت می پوشانند.
سقف داخل بقاع نیز اغلب به اصطلاح محلی ، لمبه کاری (تخته کاری ) یا واشان کشی (نوعی چوب که زیر تخته ها قرار می گیرد) است . ارتفاع ، یعنی بلندی سقف خانه ها نیز تفاوت چندانی با بقاع ندارد. برخی خانه ها دو طبقه اند، ولی بقعه ها یک طبقه بنا شده اند. در خانه ها معمولا یک طرف ایوان وجود دارد، ولی بقعه ها یک طبقه بنا شده اند. در خانه ها معمولا یک طرف ایوان وجود دارد، ولی در بقاع اغلب اطراف اتاقک ساخته شده تا امکان دور زدن زایران در اطراف گور یا ساختمان وجود داشته باشد و عموما گور وسط اتاق است و این امر امکان طواف را فراهم می کند. ( البته در بعضی امامزاده ها گور در گوشه بنا نیز ساخته شده است .) گور شخص مدفون ، ضریح یا صندوقی دارد که از یک محافظ به همراه تزئیناتی از چوب و در موارد فلز، به صورت یک مکعب مستطیل ساخته شده و گاه گور بدون ضریح و تنها سنگی ساده دارای نوشته، یا حتی بدون نوشته است. این ساختمان ها عموما بیش از یک در دارند. در مواردی نیز ۴ طرف آنها در وجود دارد که البته روزها و موارد عادی یکی از آنها باز است . (گاهی اوقات هیچ کدام باز نیست ). وجود این ۴ در به علت سهولت ورود و خروج و نیز طواف مزار است . این درها به ایوان که حدود یک تا ۲ متر عرض دارد، باز می شوند. در آستانه، کوچکتر از سایر درها ساخته می شود، به نحوی که شخص موقع وارد شدن مجبور است سرخود را خم کند. شاید به آن سبب است که اگر کسی تعظیم و تکریم را به هنگام ورود فراموش کرد ،‌با خم کردن سر به سمت جلو در هنگام ورود، متوجه موضوع شود.
زیبایی بیشتر بقاع و امامزاده های شمال ایران ، به درختان کهنسال و عظیمی است که در محوطه آنها وجود دارد. عمر بعضی از این درختان از قدمت بقعه یا تاریخ احداث ساختمان آن بیشتر است . برخی از آنها حتی قبل از ساختن بقعه وجود داشته و گاهی به تنهایی مورد احترام اهالی هستند.
به هر حال ، همان گونه که ذکر شد، این بقاع تفاوت خاصی با خانه های مردم منطقه ندارد، تنها از جنبه تزئینات و نقاشی های دیواری و این که غالبا زنگ تمامی بقاع سبز است ، تفاوت هایی وجود دارد.

مصطفی خلعت بری لیماکی

منبع : بنياد انديشه اسلامي

مطالب مرتبط

مسجد، تعالی هنر اسلامی

مسجد، تعالی هنر اسلامی
۱) معمولاً رسم این است كه هر هنری را به مذهبی و غیرمذهبی تقسیم كنند. این تقسیم بندی در آیین یهودیت و مسیحیت وجود دارد و انصافاً برای تحلیل ماهیت هنر در آن ادیان جواب می دهد. اما این تقسیم بندی برای اسلام و تمدن اسلامی چندان جوابگو نیست، زیرا اسلام برخلاف این دو دین، صاحب آرا و مواضع سیاسی و اجتماعی بسیاری است.
بی تردید اسلام تنها دینی در تاریخ است كه پیامبر آن زعامت سیاسی و اجتماعی جامعه را نیز بر عهده دارد و از این لحاظ منحصربه فرد است. به همین دلیل همان طور كه در این دین حنیف شاهد آموزه های معنوی و اخلاقی بسیاری هستیم، با آرای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی زیادی نیز روبه رو می شویم. همین تفاوت اسلام با دو دین ابراهیمی دیگر و همچنین ادیان معنوی موجود در تاریخ سبب شده عبادتگاه مسلمانان نیز با عبادتگاه دیگر ادیان تفاوتهایی داشته باشد. در طول تاریخ اسلام - بخصوص در صدر آن - مسجد نه تنها جایی برای نیایش، بلكه محلی برای تصمیمهای مهم سیاسی و اجتماعی مهم نیز بوده است.
حتی در برخی زمانها مساجد مدرسه و محكمه قضایی هم بوده اند. نمازجمعه نمادی از این روح اجتماعی اسلام است كه در مسجد برگزار می شود. در این مراسم علاوه بر آموزه های معنوی و اخلاقی تحلیلهای اجتماعی و سیاسی نیز مطرح می شود. به نظر برخی پژوهشگران، در هر تحلیل تطبیقی كه میان اسلام و دیگر ادیان بخصوص مسیحیت صورت می گیرد، این تفاوت مهم باید لحاظ شود.
۲) قرآن در چند جا از عنوان «مسجد» نام برده است در سوره توبه آیات ۱۷ و ۱۸ تصریح شده است: «مشركان را نرسد كه مساجد خدا را آباد كنند، در حالی كه به كفر خویش شهادت می دهند. آنانند كه اعمالشان به هدر رفته و خود در آتش جاودانند. مساجد خدا را تنها كسانی آباد می كنند كه به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زكات داده و جز از خدا نترسیده اند، پس امید است كه اینان از راه یافتگان باشند.»
به نظر تعدادی از مفسران، منظور این آیه نگهداری از مسجدالحرام است، هرچند از معنای آیه این گونه برداشت می شود كه مسجد تنها به معنای اسلامی اش در اینجا مدنظر نیست و هرگونه نیایشگاه مورد توجه است زیرا حتی مشركان مدعای داشتن آن را دارند. همچنین در آیه ۱۰۷ همین سوره آمده است: «و آنهایی كه مسجدی اختیار كردند كه مایه زیان و كفر و پراكندگی میان مؤمنان است و ]نیز [كمینگاهی است برای كسی كه قبلاً با خدا و پیامبر او به جنگ برخاسته بود و سخت سوگند یاد می كنند كه جز نیكی قصدی نداشتیم ولی خدا گواهی می دهد كه آنان بی تردید دروغگو هستند.» مشخص است كه لفظ مسجد در این آیه نیز دلالت بر هرگونه حرمی می كند، زیرا كافران نیز آن را می سازند.
در این زمینه، همچنین در آیه ۴۰ سوره حج آمده است: «همان كسانی كه به ناحق از خانه هایشان بیرون رانده شدند ]آنها گناهی نداشتند [جز اینكه می گفتند پروردگار ما خداست و اگر خدا بعضی از مردم را با بعضی دیگر دفع نمی كرد، صومعه ها، كلیساها، كنیسه ها و مساجدی كه نام خدا در آنها بسیار برده می شود سخت ویران می شد و قطعاً خدا به كسی كه ]دین [او را یاری می كند یاری می دهد...» این آیه نیز هرچند در باب مساجد است، اما به نوع خاصی كه یك بنای عبادی باید باشد اشاره ای ندارد.
بنابراین این گونه برداشت می شود كه قرآن هیچ اشاره ای به نوعی خاص از معماری و تزیین مساجد ندارد و كلیت امر را مشخص كرده است. این نكته در باب بسیاری از موضوعات دیگر هم برقرار است. به طور مثال وقتی قرآن به علم، هنر یا تفكر اشاره می كند، نوع خاصی از آن را پررنگ نمی كند و كلیت امر را مدنظر قرار می دهد.البته در این مورد، مسجدالحرام و مسجد الاقصی به دلیل اهمیت خاصشان منحصر به فردند و قرآن تنها بر این مساجد تأكید خاصی روا داشته و آنها را با نام مشخص كرده است.
۳) نمازهای یومیه و همچنین نماز جمعه كه از سوی اسلام مطرح شدند و اسلام به جماعت برگزار كردن آنها تأكید داشت بحث ساختن مساجد را مطرح كرد. مباحث فراوانی در باب جنبه های مختلف نماز مطرح شده اند و این آیین عبادی از جنبه های گوناگون فردی و اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است. با وجود این، بد نیست برای تحلیل وضعیت معماری مساجد از خانه رسول خدا (ص) شروع كنیم كه هم اكنون محل دفن ایشان نیز هست.
آن گونه كه از روایات و متون زیادی برداشت می شود، این خانه جایی برای عبادت نبوده و ایشان كارهای فردی، سیاسی و اجتماعی خود را در آن به انجام می رساندند. البته برخی از ویژگیهای آن در ساختن مساجد مورد توجه بودند كه به این نكته نیز اشاره خواهیم كرد !این خانه یك صحن بزرگ داشت كه دو محوطه سایبان دار در آن موجود بود، یكی در سمت جنوب و متشكل از دو ردیف تنه نخل با سقفی توخالی كه این سایبان برای نشان دادن سمت قبله هم مورد استفاده قرار می گرفته است.
در جانب شرقی هم اتاقهایی بود كه خانواده پیامبر(ص) درآن زندگی می كردند كه در اتاقهای آن به صحن باز می شد و ایشان در یكی از این اتاقها به خاك سپرده شده اند.
پیامبر اكرم (ص) برای مراسم رسمی مردم را به بیرون از شهر و به مصلی می بردند؛ هرچند اطلاعی از نوع مصلی های آن زمان به دست ما نرسیده است.
۴) دو مسجد بزرگی كه در صدر اسلام ساخته شدند مساجد «دمشق» و «قرطبه» هستند. مسجد بزرگ دمشق در سالهای ۸۵ تا ۹۴ هجری به دست خلیفه اموی ساخته شد. این مسجد دارای برجهای چهارگوشی است كه به عنوان مناره مورد استفاده قرار می گرفتند و فقط یكی از آنها بر جای مانده است.
شكل و ابعاد این مسجد از پرستشگاهها و صحنهای مقدس معابد رومی بسیار تأثیر پذیرفته است. این بنا سه ورودی اصلی دارد كه ورودیهای غربی و شرقی آن بخشی از تركیب هنر عهد عتیق است. ورودی شمالی نیز تركیب عهد عتیق داشته، اما نوسازی شده است. ورودی جنوبی نیز قبله را نشان می دهد. مسجد در سه جانب به وسیله رواقهایی احاطه شده و در جانب چهارم یا جنوبی نیز از سه فرش انداز تشكیل شده است.
فرش انداز به راهرو میان دو ردیف ستون در شبستانهای ستوندار می گویند. فرش انداز اصلی به یك تورفتگی بزرگ در دیوار عقب منتهی می شود كه این تورفتگی در همه مساجد به «محراب» معروف است. بیشتر معماریها و نقاشیهای دور مسجد از معماریهای مسیحی الهام گرفته شده است. بنای نامتعارف هشت ضلعی ای بر روی ستونهای گوشه شمال غرب واقع شده كه باتوجه به روایات، خزانه مسجد اولیه بوده كه بیت المال مسلمانان در آنجا نگهداری می شده است.
مسجد «قرطبه» سرگذشتی پیچیده تر دارد و تاریخ آخرین ساخت آن به دست مسلمانان به سال ۳۶۶ هجری می رسد.
این مسجد نوزده در دارد و طرح اصلی تزیین آن یعنی طاق نعل اسبی كه در مربعی قرار دارد به روشی است كه قبلاً در دروازه «سن استفان» دیده شده است.
در جوار یكی از درهای شمالی مناره ای چهارگوش قرار دارد و هم مسجد هم صحنی به اضلاع ۵۸ در ۱۲۰ متر موجود است. جانب جنوبی صحن رو به تالاری بزرگ مركب از ۱۹ فرش انداز باز می شود. عرض این فرش اندازها با هم متفاوت است. دراین مسجد تزئینهایی از مرمر و كاشی وجود دارد .
۵) این مساجد مانند مساجد دیگری كه در دو - سه قرن اول هجری ساخته می شدند بسیار بزرگ بودند. این امر بدان دلیل بوده كه این مساجد بنا بوده جمعیت زیادی از شهر را برای نماز جمعه و دیگر مراسم گردهم آورد.
مساجد جامع بر خلاف مساجد محلی از حاكمیتهای محلی بودجه ای را نمی گرفتند و حاكمیت مركزی با توجه به اهمیت آنها، بودجه هایشان را تأمین می كردند.
در حالی كه میان مسجد دمشق و قرطبه اشتراكاتی وجود دارد، تفاوت عمده آنها به قسمت سرپوشیده بر می گردد.
بنای سوری، از تركیبی متوازن و منظم برخوردار است، در حالی كه مسجد قرطبه بنایی نامتقارن دارد. شاید این نامتقارنی به علت اصلاحات و مرمتهای زیادی باشد كه در آن صورت گرفته است. هرچند همه این الحاقها به پیروی از ترتیب اولیه قوسها و ستونهای اصلی صورت گرفته اند. درهای زیاد مسجد قرطبه به موقعیت آن و برای سادگی دسترسی افراد بدان بر می گردد، اما اندكی درهای مسجد دمشق به پیروی آن از بناهای رومی متكی است.
۶) پرسش مهمی كه در زمینه معماری مساجد اسلامی وجود دارد، درباره ستون دار بودن مساجد صدر اسلام است. پژوهشگران معتقدند این امر سبب می شد مهمترین تكیه گاه به عنصری واحد متكی باشد، بنابراین در صورت امكان، گسترش آن در هر جهتی میسر شود. در بسیاری از موارد این مساجد ادامه ستونهایی بودند كه قبلاً وجود داشته اند و بدانها ستونهایی شبیه ستونهای قبل اضافه شده اند.
به همین دلیل، برخی پژوهشگران این ستونها را ناشی از اقتباس از معماری مصر باستان یا هخامنشیان می دانند كه برای چند سده از رونق افتاده بود. برخی نیز این ستونها را تقلید گونه ای از خانه بسیار ساده حضرت محمد(ص) می دانند كه با تعدادی از تنه های نخل در دو انتهای شمالی و جنوبی محوطه ای باز قرار داشتند، موجود بودند. شاید این خانه اولین نمونه بنا با شیوه سقف متكی بر ستون باشد كه بعداً در عراق گسترش یافت.
همچنین برای اولین بار در مسجد كوفه است كه تركیب سقف متكی بر ستون را می بینیم . این زمانی است كه مسلمانان در دوره خلیفه دوم به این فكر افتاده بودند كه مسجد بنایی ویژه است و استفاده از آن روشی مهم برای ارتباط میان مسلمانان و انجام امور اجتماعی و حتی سیاسی است. البته در این میان نمی توان تأثیرپذیریهای معماری اسلامی از معماریهای بومی را نادیده گرفت.
مشكل اصلی در عراق با شهرهای اسلامی اش، حفظ نوعی نظم و حالتی از جامعه بود. كه به همین دلیل خلیفه دوم مقرر نمود مسجد جامع یا مسجدی برای كل جامعه مسلمانان ساخته شود. در این میان، هیچ ایده ای جز شیوه های گران و سنگین معماری ساسانی وجود نداشت و آنچه در نتیجه این وضع اتفاق افتاد، ابداع محلی برای آسان برپا كردن فضای بزرگ با سقفی مسطح یا شیبدار بود كه بر ستونهایی استوار می شد. اگر چه نمی توان نقش و تأثیرپذیری از معماری هخامنشیان، مصریان و رومیان را نیز نادیده انگاشت.

وبگردی
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
زبان روسی به عنوان زبان دوم در مدارس !
زبان روسی به عنوان زبان دوم در مدارس ! - آخه قربونت برم اصلاً درکى از دلیل وجودى زبان دوم و فلسفه آموزشیش دارى که این پیشنهاد رو دادى؟ زبان دوم زبانیه که بر اساس میزان کاربرد و گسترش جهانى انخاب میشه، براى ایجاد ارتباط کلامى بیشتر. یعنى ربطى به رابطه سیاسى شما با آمریکا و انگلیس نداره.
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها - بررسی حضور زنان در ورزشگاه ها با حضور نرگس آبیار، لاله افتخاری، حمید رسایی، حجت الاسلام محسن غرویان و فائزه هاشمی.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!