دوشنبه ۳۰ بهمن ۱۳۹۶ / Monday, 19 February, 2018

روش تفسیری چیست؟


روش تفسیری چیست؟
تفاسیر متعدد قرآن نشان می‌دهد که هریک از مفسران، قرآن را از منظری خاص و دیدگاهی محدود تفسیر کرده است، یعنی مفاهیم قرآن را براساس بینش خود- که الزاما یک بینش بیش نیست- فهم کرده و توضیح داده‌اند.
برخی تنها به توضیح ادبیات، بلاغت و ابعاد لفظی و نحوی قرآن بسنده کرده‌اند. گروهی به دلیل تعلق خاطر شخصی یا به تناسب اقتضائات روزگار خود، توضیح و توصیف مباحث عقلی، فلسفی و کلامی قرآن را وجهه همت خود کرده‌اند و در این میدان، قرآن را معرکه آرای گوناگون و گاه متضاد خود ساخته‌اند. گروه دیگری از اهل تفسیر نیز به ابعاد فقهی، اخلاقی، عرفانی و ... علاقه نشان داده‌اند.
منظور ما از «روش تفسیری» این نوع اختلاف‌ها در تفسیر قرآن نیست؛ چراکه این‌ها همه محصول اختلاف در نگرش به مفاهیم است نه اختلاف در کیفیت و راهبرد استخراج معانی و مقاصد قرآن. در بحث از روش‌های تفسیری، پرداختن به مباحثی نظیر آنچه آمد، نه مفید است و نه مربوط.
«روش‌های تفسیری» درواقع از مبادی نخستین هر نوع پژوهش تفسیری است، یعنی مفسر در آغاز باید معلوم کند که به گونه‌ای اصولی چه مبنا (روش)ای را زیربنای استخراج مفاهیم عقلی، نقلی، علمی، کلامی، فلسفی و ... از قرآن قرار داده است، اما اهتمام و توجه مفسر به یک بعد از ابعاد معارف قرآنی و انصراف از دیگر جنبه‌ها، در مرحله بعد مطرح است، بنابراین اختلاف در گرایش‌های علمی مفسران، ربطی به روش‌های تفسیری ندارد و درواقع از اوصاف عرضی تفسیر است.
«روش تفسیری» را نباید با مفاهیمی چون «مذاهب تفسیری»، «وجوه تفسیر»، «رویکردهای تفسیری» و ... اشتباه کرد. همچنین گفتیم که همین گرایش‌های علمی و سلیقه‌هاست که مذاهب مختلف تفسیری را پدید آورده است و معلوم است که هریک از این مذاهب تفسیری، برخاسته از روش مخصوصی است که معتقدان به آن، روش‌های دیگر را در فهم قرآن مردود یا ناکافی دانسته‌اند.
باید توجه کنیم که ارائه فهرستی از روش‌های تفسیری به این معناست که هریک از این روش‌ها در واقع به مذهب تفسیری خاصی نظر دارند؛ مثلا روش تفسیر مأثور نشان می‌دهد که معتقدان به این روش تفسیری براساس چه شیوه‌ای، روایات را با آیات قرآن تطبیق می‌داده‌اند، در کجا از حدیث استفاده تفسیری می‌کرده‌اند و در کجا نه، آیا در نظر ایشان حدیث، مفاد آیات را توضیح می‌دهد یا تقویت می‌کند و ... می‌بینیم که حتی برای ارائه فهرستی کلی از روش‌های تفسیری، ناچار از این توضیح هستیم که «روش» با «مذهب» یا «رویکرد تفسیری» متفاوت است.
برخی از صاحب‌نظران، این تفاوت میان روش‌ها و رویکردها را به خوبی دریافته‌اند و پژوهش‌های قرآنی خود را بر این اساس سامان داده‌اند. برای نمونه بخشی از نگاشته استاد محمدهادی معرفت‌ را در اینجا می‌آوریم. ایشان در این پاره از سخن، علاوه بر یادآوری این تفاوت و نیز اشاره‌ای به علل اختلاف رویکردهای مفسران، همچنین روش‌های تفسیری را در دو عنوان کلی «نقلی» و «اجتهادی» آورده‌اند و نوشته‌اند: «اما روش‌های تفسیری که مفسر در تفسیر خود به آن توجه دارد و از آن پیروی می‌کند، برحسب اختلاف رویکردها و ذوق مفسران و نیز برحسب داده‌های علمی، معرفتی و گونه‌های مختلف فرهنگ، مختلف است. گروهی از ایشان پا را از «نقل» فراتر نمی‌نهند و چنین معتقدند که «عقل» راهی به تفسیر کلام الهی ندارد.
گروهی نیز دخالت عقل را در تفسیر قرآن جایز می‌شمارند و ابراز رأی و نظر و اجتهاد را دارای قلمروی گسترده در تفسیر قرآن می‌دانند. قرآن نیز می‌فرماید: «افلا یتدبرون القرآن ام علی قلوب اقفالها» (محمد /۲۴) و نیز می‌فرماید: «و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلم یتفکرون» (نحل /۴۴). تدبر در قرآن و تفکر درباره آیات و مفاهیم آن‌ها دارای گستره‌ای وسیع است که قرآن خود با این دو آیه به آن دعوت کرده است. اگرچه برخی در برخورد عقلی با قرآن راه افراط را پیموده‌اند و چه بسا آن را با توهم‌های تکلف‌آمیز درآمیخته‌اند، در هر صورت روشی که مفسران بر طبق آن سلوک کرده‌اند یا «نقلی» است یا «اجتهادی».
مبنا در روش نقلی تکیه بر آرا و اقوال مأثور است که گاه با توضیح و تبیین همراه است- مانند روشی که طبری در تفسیر خود پی گرفته است- و یا فقط به نقل بسنده می‌شود مانند روش تفسیری جلال‌الدین سیوطی و بحرانی. مبنای روش نظری ـ اجتهادی در تفسیر قرآن نیز یا فقط بر رأی خاص استوار است که برخاسته از عقیده و مذهب مفسر است (مانند بیشتر تفاسیر اهل باطن) و یا مبتنی بر مجموعه‌ای از مصادر معقول و منقول در تفسیر است.»(۱)
از همین جا معلوم می‌شود که بعضی تقسیم‌بندی‌ها- مثلا تحت عنوان «اقسام تفسیر»- که مبنای آن همان گرایش‌های علمی مفسران بوده است، بیانگر روش‌های تفسیر قرآن نیست؛ مثلا یکی از نویسندگان براساس سلیقه خود، روش‌های تفسیر قرآن را در سه دسته «مرضی»، «مجاز» و «ممنوع» خلاصه کرده است و نوع اول را شامل تفاسیر لغوی، ادبی، موضوعی و تفسیر قرآن به قرآن دانسته، نوع دوم را شامل تفاسیر جدلی، کلامی، فلسفی، عرفانی و علمی، و نوع سوم را نیز شامل تفاسیر رمزی صوفیانه، باطنی و شیوه تفسیر به رأی دانسته است(۲).
اینک به یک نمونه دیگر از تقسیم‌بندی تفاسیر آیات اشاره می‌کنیم تا نشان دهیم این تقسیم‌بندی‌ها که ریشه در گرایش‌های علمی دارد و به محتوای تفاسیر مربوط است با بحث «روش تفسیری» ربط وثیقی ندارد: طبری در یک تقسیم‌بندی ذوقی در بحثی با عنوان «القول فی‌الوجوه التی من قبلها یوصل الی معرفه تأویل‌القرآن» تفاسیر را به سه دسته تقسیم می‌کند:
۱) تفسیری که جز با بیان رسول خدا (ص) ما را به تاویل قرآن بازنمی‌رساند.
۲) تفسیری که تنها علم (تأویل) الهی راه به حقیقت آن می‌برد.
۳) تفسیری که هر آگاه به لغت و زبان عرب آن را درمی‌یابد(۳).
این تقسیم‌بندی، تقسیم انواع تفسیر و روش‌های آن نیست، بلکه اشاره به نوعی تقسیم‌بندی آیات از لحاظ پیچیدگی ظواهر آن‌ها دارد. قرآن‌پژوهان دیگر نیز به این تقسیم‌بندی‌های استحسانی و ذوقی اشاره کرده‌اند(۴).
معیار این نوع تقسیم‌بندی‌ها در واقع همان محتوای تفاسیر و مطالبی است که مفسران آن‌ها را به عنوان آرا و اقوال تفسیری در آثار خود گرد آورده‌اند، اما سخن در این است که معیار مفسر در استنتاج و فهم این مطالب از قرآن و نیز مبنا و روشی که براساس آن نکات عقلی، نقلی، علمی، فلسفی و ... را از قرآن استنباط کرده است، چیست؟ همین‌جاست که سخن از «روش‌های تفسیری» به میان می‌آید.
برای تعریف مفهوم «روش تفسیری» در آغاز باید به مفهوم لغوی و اصطلاحی «روش» اشاره کنیم. «روش» (نهج، منهج) در لغت به معنای «راه روشن و آشکار» آمده است(۵). در منابع لغوی‌ این واژه درمنابع عربی نیز چنین می‌خوانیم: «نهج: طریق نهج: بین واضح... و سبیل منهج: کنهج و منهج‌الطریق: و ضحه، و النهج‌الطریق: وضح و استبان و صار نهجا واضحا بینا»(۶). در تعریف اصطلاحی «روش» (منهج) نیز چنین آورده‌اند: «راهی است روشن برای تعبیر از چیزی یا انجام دادن کاری یا یادگیری چیزی براساس مبادی و نظامی معین و معلوم به قصد رسیدن به غایتی معین و معلوم»(۷).
اینک با این توضیح‌ها می‌توانیم «روش تفسیری» را چنین تعریف کنیم: «روش تفسیری، مستند یا مستنداتی است که مفسر براساس آن، ایده و مفهومی را که خود ساخته و پرداخته است به عنوان تفسیر و مقصود کلام الهی معرفی می‌کند و برای کشف معانی از الفاظ قرآن، ربط الفاظ به یکدیگر و نیز برای کشف دلالات و احکام قرآنی از آن مستند یا مستندات پیروی می‌کند». ناگفته پیداست که هر مفسر روش‌ها و مبانی دیگر را برای رسیدن به مقاصد قرآن ناکافی می‌داند و یا آن‌ها را مردود می‌شمارد.
روش برای مفسر، هم طریقیت دارد و هم موضوعیت: طریقیت دارد؛ زیرا درواقع اتخاذ روش خاص برای تفسیر، او را متعهد به پیروی از همان طریقه و سازگار کردن سلایق و اندیشه‌ها با روش برگزیده می‌کند و نیز همین روش است که چارچوب نظری موضوع پژوهش را برای رسیدن به نتیجه مطلوب در اختیار او قرار می‌دهد؛ و نیز موضوعیت دارد، چراکه انتخاب هر روش تفسیری به رویکرد فکری، فرهنگی، دینی و علایق فردی او مربوط است و به قولی از آن‌ها نشات می‌گیرد. پس روش هم شکل کار و ماده فعالیت مفسر را معلوم می‌کند و هم تا اندازه‌ای نشانگر تفکرات و آرای تفسیری اوست.
در تاریخ تفسیر به خوبی شاهد رویکردهای مختلف تفسیری هستیم، مثلا گروهی در تفسیر کلمات الهی، دست عقل و رأی را بسته دیده‌اند و آن را در شمار تفسیر به «ظن» ـ که ناسزاوار و به تعبیر قرآنی «قول به غیر علم» است ـ به حساب آورده‌اند (تفسیر مأثور). گروهی نیز به عقل میدان داده‌اند.
این‌ها همه ـ چنان‌که گفتیم ـ نه به اوضاع و احوال شکلی (روشی) تفسیر، بلکه به رویکردها (اتجاهات) مربوط می‌شود؛ چراکه روش هر مفسر همیشه یکی است، در حالی که این رویکردها حتی در درون خود نیز گوناگون می‌شوند؛ مثلا در رویکردهای نوین به تفسیر قرآن در مصر (مثلا عبده از متأخران و حامدابوزید از معاصران) با نوعی برخورد ادبی با قرآن مواجهیم که براساس آن، قرآن پیش از آن‌که نص دینی باشد، نصی ادبی و زبانی است.
در داخل همین رویکرد ادبی به قرآن نیز سلیقه‌های چندگونه و مختلفی را می‌بینیم: رویکرد لغوی ـ بیانی در نزد بنت الشاطی، رویکرد انطباعی ـ ذوقی در نزد سید قطب و یا رویکردی که امین الخولی به قرآن دارد. این اختلاف‌ها گاه به گونه‌ای است که مشکل می‌توان رویکرد برخی تفاسیر قدیم و جدید را به وضوح معلوم کرد و صفات، مبادی و اندیشه‌های غالب آن‌ها را به دست آورد. در این حالت، این نوع تفاسیر، گویی موسوعه‌هایی تفسیری‌اند که از هر نوع روش و رویکرد قرآنی، بخشی را در خود گرد آورده‌اند.
بیان این توضیح به این منظور بود که بگوییم «روش» درمقایسه با آنچه آن را «رویکرد» نامیدیم از این جهت متفاوت است که «رویکرد» عام است و «روش» خاص؛ یعنی هر مفسر روش خاص خود را دارد و ممکن است مفسرانی باشند که رویکرد واحدی به قرآن داشته باشند (نمونه پیش‌گفته)، اما دارای روش‌های متفاوت باشند.
«رویکردهای تفسیری» عبارتند از مجموعه‌ای از مبادی و اندیشه‌های تعریف شده که چارچوبی نظری آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد؛ هدف این مبادی رسیدن به نتیجه‌ای معلوم است. اما «روش تفسیری» عبارت است از ابزاری که هدف ما را در رویکردی تفسیری محقق می‌سازد و نیز در حکم ظرفی است که اندیشه‌ها و درون‌مایه‌های رویکرد ما را در خود جای داده است. روش‌های جدید در تفسیر قرآن می‌توانند به پدید آمدن رویکردهای جدید یاری رسانند.

سیدباقرمیرعبداللهی
پی‌نوشت‌ها:
۱.معرفت، محمدهادی، التفسیروالمفسرون فی ثوبه القشیب، ج۲، صص۱۹ـ۲۰.۲
۲.نگاه کنیدبه:محمدحسین علی الصغیر،المبادی العامه لتفسیرالقرآن الکریم،مکتبه الاعلام الاسلامی،۱۴۱۳،ص۷۷.
۳.جامع البیان عن تأویل آی القران،تحقیق :محمودمحمدالشاکر،دارالمعارف،ج۱،ص۷۴.
۴.برای نمونه نگاه کنیدبه:زرقانی،مناهل العرفان فی علوم القرآن،موسسه التاریخ العربی،ج۱،ص۴۷۸.
۵.محمدمعین،فرهنگ فارسی،ج۴،ص۴۸۶۴.
۶.ابن منظور،لسان العرب،ج۱۴،ص۳۰۰.
۷.نقراشی،مناهج المفسرین،دارنهضه،ص۱۳.

منبع : روزنامه همشهری

مطالب مرتبط

آیا در قران کلمات غیر عربی وجود دارد؟


آیا در قران کلمات غیر عربی وجود دارد؟
● کنکاشی در واژگان از زبانهای ایرانی در قران
علمای تفسیر و علم لغت از دوره نخستین اسلام تا دوره معاصر در رابطه با موضوع "الألفاظ الأعجمیهٔ " واژگان ایرانی و یا غیر عربی در قرآن، اختلاف نظر داشته و دارند. موافقان، وجود کلمات غیر عربی و دخیل را تائید و آنها را شرح داده اند.
مخالفان، وجود واژگان غیر عربی را نپذیرفته و دلیل آنها نیز استناد به مفهوم چند آیه شریف قران است از جمله :
(إنا أنزلناه قرآنا عربیا لعلكم تعقلون) . ( ... بلسان عربی مبین) (ولو جعلناه قرآنا أعجمیا )
استدلال مخالفانی مانند شافعی ، أبوعبید، طبری و شاطبی این است" که کلمه یا اسامی دخیل یا معرب در قرآن كریم نمی تواند وجود داشته باشد چون خداوند می فرماید که این کتاب به زبان عربی فصیح نازل شده است.
اینگونه تفسیر از عبارت "لسان عربی مبین" و ترس از بروز شبهه و یا خلل به ارزش نزولی قران و یا سوء استفاده مخالفان اسلام از وجود کلمات بیگانه، از دلایل اصلی انکار الفاظ دخیل در قرآن از سوی این گونه مفسران بوده است. حال اینکه موافقان معتقد هستند که نه تنها وجود واژگان غیر عربی در قران نقص و خللی بر اهمیت قرآن کریم و عربی فصیح بودن آن وارد نمی کند بلکه از نشانه های اهمیت آن و برتری آن نسبت به کتابهای سایر انبیاء است که فقط به زبان قوم خود آنها بیان شده است.
تعداد مفسران موافقی که وجود کلمات دخیل را با قاطعیت پذیرفته اند به مراتب بیشتر از مخالفان بوده و مستندتر و با استدلالهای قوی تری که اتفاقا با روش های زبان شناسی جدید نیز سازگار است سخن گفته اند و در حالیکه مخالفان عموما تخصص و تبحر والایی در علم اللغات نداشته اند و بیشتر از جنبه تفسیری و مفهومی استدلال کرده اند.
علاوه بر مفسرانی چون طبری که از دید فقهی و تفسیری به موضوع نگاه و با آن مخالفت نموده اند، عده ای نیز هستند که در نیم قرن معاصر با توجه به نگرش و تفسیر خاصی که از زبانهای قدیمی مانند بابلی، اکدی، عبری ، آشوری و ... دارند و این زبانها را بدون پشتوانه علمی و مستندات لازم متعلق به خانواده زبان عربی می دانند و درنتیجه با این بینش منکر وجود کلمات دخیل در قران از زبانهای بیگانه شده اند که این نگرش نیز از تعصب و تفسیر خاص زبانشناسی ناشی می شود .
دکتر فهمی خشیم در کتاب ( هل فی فی القرآن اعجمی؟) از این دسته است او حتی مدعی است که واژگانی که در قران به عنوان فارسی تلقی می شوند در حقیقت از زبانهای بابلی و ایلامی به زبان فارسی راه یافته اند زیرا زبان فارسی بر زبانهای ایلامی ( خوزی) و بابلی مقدم نیست.
در مورد این ادعا باید گفت کلماتی از جمله مانند" گنج ،گند و گناه " که معرب آن در قران " کنز، جناه ( جناح) و جند " است از زمانهای بسیار قدیم تا کنون همچنان بطور گسترده در سراسر ایران و زبانهای ایرانی بکار می رود و یا گل سفال گری ( صلصال) و یا چراغ ( سراج ) را با هیچ توجیهی نمی توان به زبان های اکدی و بابلی منسوب ساخت. یا برای کلمه سجیل در هیچ زبانی در دنیا نمی توان مترادف پیدا نمود اما در فارسی ۴ واژه پر کاربر از قدیم تا کنون (سنگی – سنگین- سنگچین، سنگل) هرکدام می تواند مترادفی برای " سجیل" باشند بعلاوه در اینکه زبان آشوری ، خوزی (ایلامی) جزو زبان عربی محسوب نمی شوند امروزه تقریبا میان شرق شناسان شکی وجود ندارد.
علما و مفسران قرآن و همچنین زبانشناسان و شرق شناس غربی و عربی موافق ، استدلال کرده اند که واژگان غیر عربی در قران هست چون زبان عربی نیز مانند هر زبان دیگری در ابتدای پیدایش خود در جغرافیای محدود با واژگان محدودی بوده و با گذشت زمان و حتی قرنها قبل از اسلام هم در تعامل با ایرانیان (بویژه خوزی ها) ، حبشی ها، رومی ها و قبطی ها واژگانی را وارد زبان عربی نموده و تا کنون هم این روند ادامه دارد .
وجود واژگان دخیل در همه زبانهای جهان که به تابعیت زبان جدید در آمده اند در عربی هم مصداق دارد ولی این دلیل بر ضعف آن زبان نیست بلکه وسعت دامنه و زنده بودن آن را می رساند زیرا فقط زبانهای اقوام کوچک و محدود و در حال زوال ممکن است از واژگان بیگانه بدور باشد وجود وام واژه باعث خلل در عنوان و نام هیچ زبانی نمی شود چون بعضی زبانها بیشتر از نیمی از الفاظ خود را وام گرفته اند ولی همچنان به آن نام اولیه خود نامیده می شوند و در تفسیر آیه " قرآنا عربیا" و "لسان عربی" هیچ مغایرتی و یا دلیلی بر عدم پذیرش الفاظ عجمی در قران نمیبینند.
موافقین مانند سیوطی در کتاب المهذب ــ مجموعهٔ الألفاظ القرآنیهٔ و شیخ حمزه فتح الله در کتابی که به سال ۱۹۰۲ منتشر نموده و ادی شیر نیز در کتاب الفاظ الفارسی المعربه نیز با استدلال هایی محکم وجود واژگان فارسی در قران را مورد تاکید قرار داده . به هر حال عصر نوین و ابزارهای جدید آفاق جدیدی را بر روی زبان شناسان و علمای علم قرانی گشوده که تا حدودی بر این مشکل قدیمی پایان می دهد. بسیاری از لوحه های خط میخی و هیروگلیفی رمز گشایی و باز خوانی شده اند و تفاوتهای گفتاری در این سنگ نوشته به وضوح مشاهده می شود. در مناطق کوهستانی و صعب العبور خراسان ، کردستان و آذربایجان که در قدیم نمی توانسته است براحتی تحت تاثیر زبان عربی قرار بگیرند. واژگانی وجود دارد که ریشه پهلوی و پارسی قدیم دارند و همین کلمات را می توان در زبان عربی ردیابی نمود.
● نگاهی تاریخی به موضوع
در زمان نزول قرآن مجید و بعد از آن هم موضوع واژگان مورد اهتمام بود . ابن عباس (ت ۶۸ ه) ، ابن جید (ت ۹۵ ه) ، وهب بن منبه (ت ۱۱۴ ه) ، ‏الشافعی (ت ۲۰۴ ه) در «الرسالهٔ‏» و «الام‏» ، ابی‏عبیدهٔ معمربن‏المثنی (ت ۲۰۹ ه) ، ابی عبیدالقاسم بن سلام (ت ۲۲۴ ه .) سپس ابن جریرالطبری (ت ۳۱۰ ه) در دیباچه کتاب تفسیرش به این موضوع پرداخت و ابوحاتم الرازی (ت ۳۲۲ ه) عالم در علم ‏فقه اللغهٔ موضوع را دنبال کرد و در «الزینهٔ‏»، به موضوع پرداخت سپس ابن جنی (ت ۳۹۲ ه) در «الخصائص‏» بشكل فنی تر موضوع را بسط داد و درقرن‏ شش ابی منصورالجوالیقی (ت ۵۴۰ ه) در «المعرب من‏الكلام الاعجمی‏» ، و ابن عطیهٔ (ت ۵۴۶ ه) در «تفسیر ابن عطیهٔ‏» به بررسی و بسط واژگان دخیل در قران پرداختند .
در‏ قرن هفتم ‏القرطبی (ت ۶۷۱ ه) در ‏تفسیر « جامع لاحكام القرآن‏» دو گفتار را در این خصوص اختصاص داده و همچنین ‏الزركشی (ت ۷۹۴ ه)، عالم مشهور در ‏علوم القرآن در « بخش ۱۷ » از کتاب «البرهان فی‏علوم القرآن‏» تحت عنوان « شناخت آنچه غیر زبان عربی است ‏» استدلالهایی کرده ولی نتیجه نفی یا اثباتی نگرفته است. ‏سیوطی (ت ۹۱۱ ه)، در « نوع ۳۸ ‏» تحت عنوان « آنچه غیر زبان عرب است » نکات بسیار فنی و دقیقی را بیان کرده است
و در دوره معاصر نیز دكتور عبدالصبور شاهین، در کتاب « باز خوانی قرآن در نور علم زبانشناسی جدید ‏» و تحت عنوان «مشكلهٔ‏الاصل‏الاعجمی‏» بطور علمی به موضوع پرداخته بدون اینکه نظر خود را بیان کند .
آیاتی که به موضوع زبان عربی اشاره کرده تعداد آنها ۱۵ آیه است در ۱۱ آیه لفظ «عربی‏» یا «عربیا» و در ۴ آیه لفظ «اعجمی‏» بکار رفته گفتنی است که عجمی و اعجمی از یک ریشه مشتق شده اند ( یم – جم = ال جم = اجم) اما در معنی آنان کمی تفاوت وجود دارد.
عجمی یعنی غیر عرب بخصوص ایرانی ولی اعجمی یعنی کسی که عربی را نمی تواند خوب صحبت کند و کند (ال کند = الکن) زبان است.
۱ ) انا انزلناه قرآنا عربیا لعلكم تعقلون (سورهٔ یوسف ۱۲ )
علامهٔ‏ طباطبائی : در تفسیر آیه نوشته است که منظور از عربی یعنی زبان عربی و واژگانی که در آن زمان در منطقه جغرافیایی مکه و مدینه میان مردم رایج بوده است.( در آن زمان بدلیل سفرهای شمالی و جنوبی عربها، واژگان دخیل زیادی در زبان عربی وجود داشته است)
وشیخ طبرسی در تفسیر «قرآنا عربیا» می گوید : قران بر اساس کلام عرب در محاوره نازل شده است.
صاحب کتاب تفسیرالخازن در تفسیر این آیه ، با نقد دیدگاه علما به تائید نظر ابن عباس و مجاهد و عكرمهٔ می پردازد که وجود الفاظ غیر عربی را تائید کرده اند و نظر ابی عبیدهٔ که منكر وجود الفاظ غیر عربی درقرآن شده است را رد نموده و مطابق با نظر ابن عباس و مجاهد و عکرمه واژگان سجیل، والمشكاهٔ، و الیم، و استبرق و ... را عجمی نامیده است و این سه نفر را داناتر و عمیق تر از ابی‏عبیدهٔ نسبت به زبان عربی و تفسیر دانسته است، گفته است که این کلمات عجمی بوده که به تابعیت عربی درآمده است ( معرب شده است)
۲ ) و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه (ابراهیم/۴)
۳ ) ولوجعلناه قرآنا اعجمیا لقالوا لولا فصلت آیاته ااعجمی و عربی (فصلت/۴۴)
علامهٔ‏ طباطبائی در تفسیر این آیه با استناد به «مفردات‏الراغب‏» : می نویسد «العجمهٔ و الاعجام یعنی ابهام وعجم کسی است که در زبانش ابهام است چه اینکه عرب باشد یا غیر عرب پس اعجمی یعنی غیر فصیح .
۴ ) ولقدنعلم انهم یقولون انما یعلمه بشر لسان الذی یلحدون الیه اعجمی‏و هذالسان عربی مبین (النحل/۱۰۳).
شیخ طوسی می گوید :" چرا بجای «عجمی‏» کلمه «اعجمی‏» بکار رفته برای اینکه معنی آندو کمی تفاوت می کند زیرا واژه «عجمی‏» منسوب به عجم است و اگر حتی شیوا سخن بگوید. اما «الاعجمی‏» یعنی غیر شیوا و غیرفصیح حتی اگر عرب باشد نمی بینید که سیبویه از عجم ( ایرانی) بود ولی زبانش عربی فصیح بود اعجمی کسی است که فصیح سخن نمی گوید و عرب بدوی نیز گفته می شود ولی غالبا واژه عجمی منسوب به عجم ( ایرانی) است ".
در بیان معنی الاعجمی فخرالرازی از ابی‏الفتح موصلی می گوید :
عربها به کسی که عربی را نمی شناسد( زبان مادری اش عربی نیست) ولی قادر است به عربی حرف بزند عجم و الاعجمی می گوید» اما الزمخشری می گوید : «الاعجمی یعنی غیر واضح ‏و عجمی یعنی فرس»قرطبی می گوید :
شکی نیست که قرآن به زبان عربی و بر اساس قواعد فصیح بیان شده است اما این به معنی آن نیست که منکر وجود اسامی افراد و مکانهایی که غیر عربی هستند مانند: ابلیس، انجیل، طالوت، هارون، یاجوج و غیره بشویم.
وسیوطی می گوید «دلیل ما این است که تمامی زبان شناسان نحوی باور دارند که واژه ابراهیم ممنوع از صرف شدن به بابهای مختلف است چون عجمی است و بر وزن قالب های عربی نیست پس در قرآن الفاظ غیر عربی وجود دارد».
ابی حاتم‏الرازی (ت ۳۲۲ ه)، و ابی منصورالجوالیقی (ت ۵۴۰ ه)، والزركشی (ت ۷۹۴ ه) والسیوطی (ت ۹۱۱ ه) والدكتور عبدالصبور شاهین هر کدام تعدادی مفردات عجمی در قران بیان کرده اند . الزركشی ۲۴ لفظ اعجمی را بیان کرده سیوطی در كتاب «المهذب فیما وقع فی‏القرآن من‏المعرب‏» و در «الاتقان‏» . به ترتیب هجائی ۱۱۶ کلمه عجمی نام برده ، او در این مجموعه از کتاب «الزینهٔ‏» ابی حاتم احمدبن حمدان اللغوی الرازی، و بكتاب «المعرب‏» لابی منصور الجوالیقی بهره برده است.
دكتر عبدالصبور شاهین در کتاب « قرائت قرآنی ‏» ص ۳۱۳- ۳۲۱ کلمات عجمی را به صورهٔ مجموعه جداگانه (سامی، هندی، اروپایی ، حامی، طورانی) آورده است و متذکر شده که این مجموعه همه کلمات عجمی دخیل در قران نیستند و ممکن است که واژگان دیگری نیز باشند.
او از دو كتاب «الزینهٔ‏» و «الاتقان‏» و همچنین از كتاب «المعرب‏» بهره گرفته است .
کما اینکه روژه بلاشر محقق‏ فرانسوی که پژوهشهای ارزشمندی در واژگان دارد نیز كلمات دیگری از آرامی و سریانی وعبری آورده است.
واژگان فارسی به دو صورت شفاهی البته از لهجه ها و گویش های مختلف ایرانی و یا همچنین بصورت کتبی به زبان عربی داخل شده اند.
چون روش گویش اصوات این دو زبان متفاوت است بنابر این واژگان و اصوات بصورت متفاوت و دگرگون شده به زبان شفاهی عربی وارد شده است و مجددا نیز در کتابت عربی تغییراتی یافته است. در مورد انتقال کتبی نیز چون زبان کتبی عربی فاقد حروف و صداهای پ – ژ – گ – چ – است ناچار این چهار صدا باید یا حذف شود یا به یک صدا یا دو صدای نزدیکتر مانند ب- ج – ز – ف- تش و ... تبدیل شود در زیان عربی با حرف" ک" فارسی نیز عموما رفتاری مشابهه" گ " می شود لذا صداهای پ – ژ – گ- چ – ک را صداهای ینجگانه می نامند که ناچار از تغییر، جابجایی و یا حذف هستند.
همچنین حروف " و- ا- ی " نیز در زبان فارسی و بویژه درزبان عربی حذف، تغییر و یا به یکدیگر تبدیل می شوند و بر اساس سبک و سنگینی نیز سایر حروف دستکاری می شوند مثلا گ و ک در بیشتر کلمات به ق ( لک لک = لق لق )و در بعضی کلمات به خ تبدیل می شود و در بعضی کلمات نیز حذف می شود مانند سنگدان = سندان . اما به سایر آواها نیز می تواند تبدیل شود.
ـ تبدیل شدن ن به م - د به ت ط - ش به س و ث
ـ تبدیل شدن س به ث تبدیل ز . د . به ص س . ذ ظ ت - و یا برعکس.
زبان عربی زبان قالب، وزن و تصریف است زبانشناسان برای اینکه یک واژه را غیر عربی و فارسی بدانند به ۴ دلیل نیاز دارند ۱- وزن واژه غیر عربی باشد۲- واژه در زبان عربی کاربرد محدود داشته ولی در فارسی کاربرد بیشتری داشته باشد ۳- واژه در زبان پارسی کهن وجود داشته و یا در لهجه های مردمان مناطق صعب العبور مانند تاجیکستان، افغانستان، کشمیر و کردستان که از نظر آمیختگی با زبان عربی متاخر هستند وجود داشته باشد.
قرآن شناسان، زبان شناسان و پژوهشگران فن کلمات ذیل را بدلیل وزن و معنی، غیر عربی و یا عموماٌ فارسی دانسته اند : سراج = معرب شده از چراغ . دار= خانه - زمهریر- کاس یا کاسه . جُناح = عربی شده گناه - رجس = زش = زشت- شرک = عربی شده چرک( پلیدی) – خُنک = سرد- (زُور= قوه، نیرو، عقل) - شُواظ= زبانۀ آتش، شعله، حرارت، درحال ذوب شدن - اُسوَه = الگو = - فیل = پیل – توره = شغال، حیوان وحشی - عبقری ( آبگری)= زیبا سازی = ابتکار جای نیکو، درخشان، نفیس – زبانیه = نگهبانان دوزخ، زبانه کشیدن شعله های آتش- زانی = زنا معرب شده از زن - ابد = جمع آن آباد، جاودان - قمطریر= شدید، سخت، دشوار- - إبلیس = اپلید = پلید ، استبرق، أساطیر= (استورا = استوری = اوسانه ) ، الإنجیل ،( برج ( ابراج) = بورگ = بزرگ) برج تبرج . بیع، درهم،( الدین = آیین) ، دینار، (رزق = رزگ = روزگ) ، الرقیم،- زنجبیل، - زوج، - سریا،- الصراط - فردوس = پردیس ، (القسط،القسطاس = دست داس) . قصر = کی + سرا (کی = شاه = تاج کی + سر = قیصر = صاحب تاج ) ، قلم، قنطار، كافور، كنز = گنج، مجوس، ، اللؤلؤ، المیزان عربی شده از ترازو،یاقوت،صلصال= گل سفال = سفال گل ، قرا، كتب، كتاب، تفسیر، تلمیذ، (فرقان = قرآن = گران = ارزشمند) ، قیوم، زندیق = زندیگی . غلمان = گلمان ( جوان گل رو، غلام) . سجیل = عربی شده از(سنگل ، سنگین، سنگی) - اباریق: جمع ابریق، معرب آبریز- تنور- مسک = مشک = عطر - نمارق جمع و معرب شده از نرمک – مرجان - مِسک: معرب مِشک - کورت: کور شدن ، تاریک شدن - تقالید: جمع تقلید برگرفته از قلاده = گلوبندگ ) - بیع: خرید و فروش از بیانه قسمتی از پیش پرداخت.
جهنم - دینار پول رایج ایرانی قدیم (یک صدم ریال) زنجبیل: معرب زنجفیل، - سُرادِق = سردق = سراپرده = سرتاگ – سراب = سراب – سقر= جهنم، دوزخ – جهنم = چاه نم = چاله . سجین = نام جایی در دوزخ، زندانی – سلسبیل = سلیس، نرم، روان، گوارا، می خوشگوار، نام چشمه ای در بهشت- ورده= پرگه = برگه = گل . سندس= دیبای زربفت لطیف و گران بها- قمطریر – عدس - قرطاس= کرباس = کاغذ، جمع آن قراطیس – اقفال = جمع قفل - کافور- یاقوت- وحی کلمه «وحی‏» در ۱۰ صیغه مختلف در قرآن حدود ۷۸ بار تکرار شده است . در زبان پارسی" اوی " از واژگان خطابی و هشداری بوده است.
خود واژه قران نه وزن آن عربی است و نه معنی و صیغه ای برای آن وجود دارد و نه به قالب های دیگر صرف شده است این واژه می تواند معرب شده گران به معنی بزرگ با ارزش گران بها و کلان باشد.
بررُخ: مانع وحایل بین وچیز - تَبَت = نابودشده، قطع شده، تب و تاب یافته – سخط = سخت = خشم گرفتن برکسی، غضب – اجر= ارج= ارزش- سُهی = (بگونۀ سها)، ستارۀ کوچک و کم نور در دب اصغر. اریکه = بارگه = ارگه = ارائک به معنی بالش و متکی چندبار در قران کریم تکرار شده است. برهان = دلیل در قران برهان و براهین آمده است- برج = تبرج – زینت - الجزیه = گزیت = توبه ۲۹ - الجند = گند = یس ۷۵ جند و جنود = سرباز- زمهریر(سوره انسان ۱۳) = زم حریر = نزم بار = بوران = سرما ی شدید -
زبانشناسان معتقدند بسیاری از این کلمات ریشه در زبانهای ایرانی داشته است ومشتقات آنها با دلایل مبسوط از جانب محققین توضیح شده است البته تعداد کلمات بیشتری نیز در احادیث وجود دارد مانند کسرا و قیصر که اصل آن کی سر است. کی به معنی شاه و بزرگ و سر به عنوان شخصیت که به صورت کیاسر هم در فارسی وجود دارد.
● دلایل موافقین کلمات عجمی در قرآن
۱) پیش از نزول قران در اثر مسافرت های اعراب به شام – ایران و مصر و حبشه الفاظ عجمی وارد زبان عربی شده و حتی در ادبیات مکتوب و اشعار نیز ثبت شده است و در آن زمان عرب ها این گونه کلمات را عربی فصیح می دانستند هنگامیکه قران نازل شده این الفاظ جزو زبان عربی فصیح بوده است و در قران هم بکار رفته است . ابن عطیهٔ (ت ۵۴۶ ه) فی‏ در مقدمهٔ تفسیراش از این نظریه دفاع کرده است.
و بنابر این بعضی از عرب ها معانی این کلمات عجمی را نمی فهمیدن مانند ابن‏عباس که معنی «فاطر» را نمی دانسته است. در بحث لفظ عجمی در قرآن دكتور صبحی الصالح با استناد به اقوال مستشرقین مثل (بلاشر) و (برگشتراسر) : می نویسد «اما لفظ (قرا) بمعنی (تلا) عرب آنرا از اصل آرامی گرفته و چنانچه G . Bergstrasser ، زبانهای فارسی ، آرامی ، حبشی در زبان عربی تاثیر زیادی برجای گذاشته برای اینکه آن زبان ها در قبل از اسلام همسایه عرب ها بوده و از یک غنی قابل توجههی برخوردار بوده اند .
۲ ) سیوطی معتقد است وجود تعدادی از کلمات عجمی در قرآن ، قران را از عربی بودن خارج نمی کند و صفت «قرآنا عربیا» هیچ مغایرتی با وجود بعضی واژگان غیر عربی ندارد چنانکه چندین کلمه عربی در یک بیت قصیده فارسی شعر فارسی را از صفت فارسی بودن خارج نمی کند .
۳) بعضی دیگر مانند الزمخشری، الفاظی که بر یکی از وزنها و قالبهای زبان عربی نیست مانند انجیل و توراهٔ دلیل بر وجود الفاظ اعجمی در قرآن است آیه وانزلنا التوراهٔ و الانجیل " این دو کلمه عجمی مشتق از الوری و النجل است زیرا وزن افعیل، بفتح‏الهمزهٔ در ‏اوزان العربی وجود ندارد‏» همچنین است : «المسیح لقب از القاب افتخاری است ، همچنین صدیق، والفاروق، واصل آن مشیحا به عبرانی و معنا ی آن مبارک است ، و همچنین عیسی، معرب ایشوع و مشتق شده از مسح و عیس،می باشد .
۴) همچنین دلایل نقلی متعددی بر وجود الفاظ عجمی در قران وجود دارد که سیوطی آنها را از دلیل های محکم بر وجود الفاظ عجمی در قرآن، دانسته است :
« ابن جریر با سند صحیح از ابی مسیره تابعی نقل کرده که گفت : فی‏القرآن من كل لسان و روایت شده همین گونه جملات از سعید بن جبیر و وهب بن منبه .» که در قران از تمام زبانها هست .
وی همچنین استناد کرده است به ابن‏النقیب که گفته است: از امتیازات قران این است که قرآن علاوه بر واژگان عربی واژگان از زبانهای دیگر نیز دارد،" لقد جاءت فیه لغات اخری غیر عربیهٔ، مثل الرومیهٔ و الفارسیهٔ و الحبشیهٔ بصورهٔ واسعهٔ . »
تعبیر «عربی مبین‏» او «بلسان عربی‏» هیچگونه تضاد و مغایرتی با استعارهٔ عرب از زبانهای قدیمی مجاور مانند سریانی، وعبری، وحبشی، وفارسی ندارد.
کما اینکه در زمانهای بعد از اسلام از همه زبانهای دنیا واژگانی بسیار زیادی وارد زبان عربی شده است ولی همچنان زبان عربی مکتوب و رسمی را زبان عربی فصیح و مبین می نامند ولی زبان عربی لهجه ای و محلی را که اتفا قا آمیختگی کمی با واژگان بیگانه دارد عربی غیر فصیح می نامند.
وام گیری واژه یک موضوع جدیدی نیست و از ابتدای خلقت زبان وجود داشته است حتی انسانها از حرکات و اصوات حیوانات و پرندگان واژه خلق کرده اند در بعضی از زبانها حتی بیشتر از ۷۵ درصد واژگان آن از کلمات وام گرفته شده از سایر زبانها تشکیل می شود مانند انگلیسی، البانی، اردو ، ایرلندی و ... مثلا، از مجموع ۵۱۴۰ مفردات در یکی از فرهنگ لغت ها معتبر آلبانی مفردات آلبانی اصلی کمتر از ۴۳۰۰ واژه است و باقی (۴۷۱۰) برگرفته از زبانهای دیگر است همینطور است زبان ارمنی، کردی و .... است. اما این وام واژه ها آن زبان را از صفت عنوان خودش خارج نمی کند.

طرز تهیه ژله قلب شیشه ای
ژله آلوورا رو با یک لیوان آب جوش مخلوط کرده و بعد با یک لیوان بستنی که ترجیحا در دمای محیط قرار دادید تا کمی آب بشه خوب مخلوط کنید
وبگردی
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟ - آنچه مشخص است جمهوری اسلامی ایران باید تصمیم مشخص و درستی درباره سیاست عدم رویارویی با ورزشکاران رژیم صهیونیستی بگیرد. دیگر نمی‌توان با این روش تعقیب و گریزی با این مسئله برخورد کرد. دیگر نمی‌توان ورزشکاران را از مقابله با کشتی‌گیران اسرائیلی باز داشت و در برابر رسانه‌های جهانی گفت به خاطر مصدومیت در میدان حاضر نمی‌شویم و در داخل جشن بگیریم که ما عزت‌مان را حفظ کردیم و...
خوشحالی عجیب معاون رئیس‌جمهور از افزایش هزینه سفر به خارج از کشور !
خوشحالی عجیب معاون رئیس‌جمهور از افزایش هزینه سفر به خارج از کشور ! - دولت - معاون رئیس‌جمهور با بیان اینکه نوسان قیمت ارز کلا آزار دهنده است، گفت: افزایش قیمت ارز به لحاظ محاسبه عددی هزینه تمام‌شده سفر به خارج از کشور را افزایش می‌دهد.
ویدئو / حضور خانواده مسافران هواپیمای یاسوج در محل حادثه
ویدئو / حضور خانواده مسافران هواپیمای یاسوج در محل حادثه - برخی از خانواده‌های مسافران هواپیمای تهران - یاسوج که صبح یکشنبه (۲۹ بهمن) در ارتفاعات سقوط کرد، در حوالی مناطق احتمالی وقوع حادثه حضور یافته‌اند تا از نزدیک در جریان عملیات جست‌وجوی لاشه هواپیما قرار بگیرند. نیروهای حاضر در محل نیز برای آنها توضیح می‌دهند که چرا کار این عملیات با دشواری‌هایی مواجه است.
اسنادی که نشان می دهد فرودگاه یاسوج رادار ندارد
اسنادی که نشان می دهد فرودگاه یاسوج رادار ندارد - رضا رشیدپور در برنامه حالا خورشید از اسنادی رونمایی کرد که نشان می دهد، فرودگاه یاسوج علیرغم تکذیب مسئولان، رادار و تجهیزات کافی برای فرود امن هواپیماها ندارد. گفته می شود یکی از دلایل دخیل در سقوط هواپیمای تهران - یاسوج فعال نبودن رادار فرودگاه یاسوج بوده است.
سقوط «خرمشهر»، هواپیمایی که چندین سال زمین‌گیر شده بود!
سقوط «خرمشهر»، هواپیمایی که چندین سال زمین‌گیر شده بود! - رویدادی که در بطن آن، هواپیمای ATR شرکت آسمان قرار داشت که با کد EP-ATS رجیستر شده و مسئولان شرکت هواپیمایی آسمان بر آن نام «خرمشهر» را گذارده بودند. نامی که هدف از انتخاب آن هرچه بوده، حتما یادآوری سقوط خرمشهر در ابتدای جنگ تحمیلی نبوده است. رویدادی که ساعاتی پیش بار دیگر رخ داد؛ این بار با سقوط هواپیمایی که خرمشهر نام داشت.
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی