چهارشنبه ۲۷ دی ۱۳۹۶ / Wednesday, 17 January, 2018

فرهنگ آفرینی قرآن


فرهنگ آفرینی قرآن
● قرآن مجید سرمنشا اغلب علوم و هنرهای اسلامی است .
۱) قرآن سندی تاریخی است و تا آنجا که به حوادث اشاره دارد , از جمله به حوادثی از زندگانی و روزگار پیامبر (ص ) و غزواتی چون بدر و احد و حنین , یا اشاراتی به فرهنگ جاهلیت دارد , در حکم تاریخی مستند است . هـمچنین بسیاری محققان بر مبنای نگرش تاریخی قرآن , فلسفه های تاریخ گوناگون استنباط کرده اند.
۲) فـقـه و اصـول فـقـه مذاهب مختلف اسلامی , چنانکه در بخش فقه یا احکام قرآن یاد کردیم , مستقیما ریشه در قرآن دارد. و تـا امـروز هـم مـحاکم شرعی یا نهادهای دینی و مجالس قانونگذاری در کشورهای اسلامی , یا مـجـتـهـدان و مـفـتـیان , تعارض نداشتن قوانین و احکام و فتاوای جدید را با قرآن کریم رعایت می کنند.
۳) حدیث یا سنت منبع مستقلی از قرآن است . اما با آن مناسبات و پیوند و همخوانی بسیار دارد. چـنـانـکه گاه قرآن سنت را نسخ می کند یا تخصیص می دهد , و گاه سنت قرآن را , که در کتب مربوط به ناسخ و منسوخ , به تفصیل با مثالهای بسیار بیان شده است .
۴) عرفان یا تصوف اسلامی که اساس آن بر حب الهی یا عشق متقابل انسان به خدا و خدا به انسان اسـت ( مـائده , ۵۴ ) , هـمچنین زهد و پارسایی و اصالت ندادن به دنیا و مراقبه و محاسبه نفس , همه در قرآن ریشه دارد. عرفان قرون اولیه که بر مدار زهد و پارسایی می گشت , یکسره قرآنی بود. مکتبهای عرفانی حکمی و فلسفی متاخر از جمله مکتب ابن عربی نیز اساسش بر تاویل جسورانه از آیات و قصص قرآن استوار است . چنانکه مهمترین متن عرفان نظری در عالم اسلام که فصوص الحکم ابن عربی ( م ۶۳۸ ق ) است , دارای ۲۷ فـص است که با گرده برداری از قرآن و بر مبنای قصص قرآنی و شخصیتهای انبیاء و به نام آنها طراحی و تدوین شده است . ابـوالعلاء عفیفی در مقدمه تصحیح خود از فصوص , این نکته را روشن ساخته است ( مقدمه , ص ۱۲ و صفحات دیگر ). همچنین بحث عرفا از اسماء و صفات الهی عمدتا قرآنی است .
۵) قـرآن با آیات عدیده اخلاقی و توصیه های بسیار به فضایل و نهی تخطئه از رذایل اخلاقی , در حـدی بـه اخـلاق و حـکمت عملی توجه دارد که میتوان آن را یک رساله اخلاقی متعالی در نظر گرفت , و در اغلب مکاتب و کتب اخلاقی , نفوذ آیات و احکام اخلاقی قرآنی مشهود است . ( بـرای تفصیل در این باره ـ تعالیم اخلاقی در قرآن نوشته بشیردار , در کتاب تاریخ فلسفه در اسلام , تدوین م . م . شریف , ۱/۲۲۴ - ۲۴۱ ).
۶) قرآن اساس دستور زبان عربی را نهاده است . باید دانست که نه قرآن تابع نحو و دستور زبان عربی است , بلکه نحو و دستور زبان عربی تابع قرآن است که فی المثل سبیل یا رحمت را هم به صورت مؤنث و با ضمائر مؤنث , تلقی کرده است هم به صورت مذکر.
از الکتاب سیبویه ( قرن دوم هجری ) تا مغنی اللبیب ابن هشام ( م ۷۶۱ ق ) , تا معجم های نحو که امـروز در جهان عرب تدوین می گردد ( از جمله ـ معجم النحو , تدوین عبدالغنی الدقر ) اساس همه یا اکثریت قاطع مثالها و شواهد قرآنی است . در مورد علوم بلاغی از جمله معانی , بیان و بدیع نیز امهات متون بر اساس تعبیرات و زبان و بیان و شواهد و مثالهای قرآنی شکل گرفته است . چـنـانـکـه دلایـل الاعـجـاز ( در علم معانی ) و اسرارالبلاغة ( در علم بیان ) هر دو اثر عبدالقاهر جرجانی ( م . ۴۷۱ ق ) اوج آنهاست . نفوذ قرآن در ادبیات عربی و فارسی و ترکی و اردو و سایر زبانهای جهان اسلام بسیار عظیم است . اغـلب فرهنگهای عربی از لسان العرب تا المعجم الوسیط , شواهد و مستندات خود را از قرآن نقل می کنند. زبانشناسان عرب به حق برآنند که اگر قرآن نبود زبان عربی نابود می شد. ( ـ مباحثی در فقه اللغة و زبان شناسی عربی . نوشته رمضان عبدالتواب . تـرجمه حمیدرضا شیخی , فصل دوم , ۱۲۵ به بعد ) استاد مطهری می نویسد : زبان عربی , فقط زبان یک کتاب است , به نام قرآن . قرآن تنها نگهدارنده و حافظ و عامل حیات و بقای این زبان است . تـمـام آثـاری کـه بـعـد به این زبان به وجود آمده , در پرتو قرآن و به خاطر قرآن بوده است ... ( خدمات متقابل اسلام و ایران , ۹۱ ).
۷) عـلم کلام اسلامی , چه علم کلام مذهب رسمی اهل سنت یعنی کلام اشعری , و چه علم کلام اقلیت آنان که امروزه کمابیش مهجور است , یعنی کلام معتزلی یا اعتزالی ریشه در قرآن دارد. همچنین مذاهب دیگر از جمله مرجئه و حتی خوارج . علم کلام مذاهب شیعه و محصوصا اسماعیلیه و شیعه امامیه اثنا عشریه نیز کاملا قرآنی است . و از اصول دین , و اصول مذهب ( عدل و امامت ) دو گونه بحث می کنند , عقلی و نقلی . و در بحثهای نقلی اتکای اصلی به آیات قرآنی است .
۸) فـلسفه اسلامی نیز که تا حدودی بر معتقدات و کلام استوار است جز در بحثهای خیلی فنی و اسکولاستیک , غالبا به قرآن نظر دارد. و حتی در بحث اصالت وجود یا ماهیت نیز به آیاتی از قرآن مجید استناد می کنند. ( رعد , ۱۷ نیز ـ تفسیر المیزان ذیل همین آیه ).
یا برهانهای اثبات وجود خداوند را با آیات قرآنی تطبیق می دهند. ( از جمله برهان وجودی یا صدیقین را با آیه ۵۳ سوره فصلت ). و فلسفه اعصار متاخر از جمله فلسفه مزجی و متعالی مکتب ملاصدرا که آمیزه ای از فلسفه و کلام و عرفان است و مهمترین تز آن حرکت جوهری است , مبنا و مستند قرآنی دارد. ( برای تفصیل بیشتر ـ تعالیم فلسفی قرآن در کتاب تاریخ فلسفه در اسلام . تدوین م . م . شریف , ۱/۱۹۵ - ۲۲۱ ).
۹) هـنرهای اسلامی مخصوصا ادبیات , معماری , خوشنویسی , و بخشی از موسیقی که مربوط به تـرتـیـل و تـغـنی و همخوانی قرآن مجید و نیز قوالی در مجالس سماع صوفیانه و اعیاد مذهبی , هـمـچـنـیـن کـتـابـت و کـتـابـسازی و کتاب آرایی با هنرهایی چون تذهیب و تشعیر و تجلید و کـتـیـبـه نویسی که جزو هنر معماری است و آرایش درون و بیرون مساجد و مقبره ها و نهادهای خـیریه از جمله تکیه ها و حسینیه ها , و حتی آب انبارها , غالبا و به مناسبت از آیات قرآنی استفاده می شود , و در همه این هنرها و فنون جنبی دیگر نفوذ قرآن بی حد و حساب و وصف ناپذیر است . ( نیز ـ خوشنویسی در فرهنگ اسلامی , تالیف آنماری شیمل . ترجمه اسداللّه آزاد ).
۱۰) عـلـوم قرآنی و قرآن پژوهی چنانکه در بخش مربوط به آن خواهد آمد , و در سراسر این مقاله هـم ملاحظه می گردد , در اطراف قرآن مجید و برای فهم و تفسیر آن و استفاده از قرآن شناسی در سایر علوم شرعی پدید آمده است .
۱۱) از همه وسیعتر و عظیمتر نفوذ قرآن در فرهنگ عامه و زندگی روزمره مسلمانان است . زیر گوش نوزاد مسلمان اذان می گویند و آیاتی ( از قرآن می خوانند. نـام نـوزاد را یـا با تفال و استخاره از قرآن انتخاب می کنند یا نامهایی می نویسند و برای تبرک در میان صفحات قرآن قرار می دهند و قرعه وار یکی را بر می گیرند. همچنین نام فرزندان و روز و ساعت تولدشان را در صفحه اول یا آخر قرآن خانوادگی می نویسند.
اسـتـخـاره یـعنی مشورت با قرآن و راهنمایی خواستن از جنبه قدسی و غیبی قرآن , سابقه ای به طول تاریخ قرآن دارد. و در بـعـضـی کـتـب که مخصوص نوادر و نکته ها و ظرایف است , از استخاره های تاریخی سخن می گویند ( نیز ـ مقاله استخاره در قرآن پژوهی ). در اغلب مراسم دینی و اجتماعی و اعیاد و در ایران بعد از انقلاب اسلامی در آغاز هر جلسه رسمی اعم از علمی یا اداری یا سیاسی , آیاتی چند از قرآن مجید تلاوت می شود. قرآن همچنین در عبادت روزانه نقش اساسی دارد.
زیـرا بـه فـرموده رسول اکرم (ص ) لا صلوة الا بفاتحة الکتاب ( نماز جز با خواندن فاتحة الکتاب درست نیست ). و اهل سنت ۱۷ بار و شیعه به تفاوت مشربها , حداقل ۱۰ بار سوره حمد را در نمازهای شبانه روزی خود می خوانند. همچنین پس از قرائت سوره حمد به انتخاب خود یک سوره یا مجموعه آیاتی از یک سوره قرآن را کـه اصـطلاحا به آن رکوع گفته گفته می شود , می خوانند و تلاوت قرآن از عبادات مستحب مؤکد است و اغلب مسلمانان هر روزه بخشی از قرآن و در ماه رمضان یک دور قرآن را می خوانند.
جـز قـاریـان و مـقـریان و اهل تجوید و تلاوت و ترتیل و تغنی و خوشخوانان که قرآن کریم مدار و موضوع اصلی علم و هنر آنان است و رموز و فنون درست خوانی را سینه به سینه و با سنت شفاهی و استاد - شاگردی از عهد رسول اللّه (ص ) تاکنون ادامه داده اند , در عرف عادی و نظام آموزشی قدیم و جدید ایران و همه کشورهای اسلامی , تعلیم خواندن و درست خواندن و گاه حفظ قرآن , جزو اصلی ترین مواد درسی و آموزشی بوده و هنوز هم با شور و شوق بسیار ادامه دارد.
بـرای ایـن کار غالبا از جزء آخر ( سی ام ) قرآن مجید یعنی جزء عم [ عم یتسائلون , آغاز سوره نبا ] اسـتـفـاده مـی شـود و به چنین جزوه ای عم جزو ( که بعضی به اشتباه عمه جزو می نویسند ) گفته می شود. امـروزه بـا گـسترش امکانات صوتی و فنی و نیز جهانگیر شده رسانه های گروهی , در تلاوت و ترتیل قرآن کریم تحولی بزرگ پدید آمده است . خوشخوانی قاریان هنرمند را به صورت نوار کاست , ضبط می کنند.
غـالـبا هر جزء قرآن را در یک نوار و مجموعا کل قرآن را در ۳۰ نوار یک‌ساعته می خوانند و نوارهای کاست را به صورت یک مجموعه جمع و جور که به آسانی قابل حمل و نقل است درمی آورند که المصحف المرتا [ ترتیل قرآن , یا مصحف به ترتیل خوانده ] نام دارد. نیز از طریق رسانه رادیو و تلویزیون ترتیل و تلاوت قرآن مجید را پخش می کنند. بـسـیـاری از کشورهای اسلامی , از جمله ایران , ایستگاه خاصی به نام رادیو قرآن دارند که در تمام یا بعضی از ساعات شبانه روز تلاوت و ترتیل قرآن را منتشر می سازند. یـا از طـریـق تلویزیون مجلس خوشخوانی قاریان و مقریان هنرمند را که گاه همراه با همخوانی است , همچنین مسابقات کشوری و بین المللی قرائت قرآن را نشان می دهند. جنبه قدسی و حرمت والای قرآن باعث شده است که از آن برای حفظ و تعویذ استفاده کنند.
از آیات قرآن مخصوصا آیت الکرسی ( بقره , ۲۵۵ ) و آیه و ان یکاد ( آخرین دو آیه سوره قلم ) حرز و تعویذ به صورت حمایل و گردن آویز و بازوبند می سازند. بعضی از مسلمانها همواره قرآن کوچکی به همراه دارند. رسم کتابت قرآن ( گاه تمامی قرآن ) بر پیراهنهای مخصوص برای حفظ در جنگها و مخاطرات , امروزه کمتر و در گذشته بیشتر معمول بوده است . گـاه سـوره یـس را بـر پـارچه ای حلقوی شکل می نویسند که به آن حلقه یاسین می گویند و اطفال را برای تبرک و حفظ از میان حلقه آن رد می کنند.
گـاه آیـات قـرآن به محلول آب و زعفران نوشته می شود و برای شفای امراض , مخصوصا امراض روحی , به بیماران نوشانده می شود. قـرائت سـوره حـمـد برای بیمار رسم کهنی بوده است ( حافظ گوید : فاتحه ای چو آمدی بر سر خسته ای [ بیماری ] بخوان ). امـروزه رسـم قـرائت فـاتحه بر مرده و برای شادی روح او , و ترتیب مجالس ذکر و قرائت قرآن ( مـجـالس فاتحه ) برای بزرگداشت و طلب آمرزش روح درگذشتگان در سراسر جهان اسلام در شـب وفـات و روزهـای سوم یا پنجم و هفتم و چهلم و سال - بسته به اختلاف و آداب و رسوم هر منطقه - برقرار است .
همچنین بعضی از مردم وصیت می کنند که از ثلث میراث آنان , یک یا چند دوره قرائت [ ختم ] قـرآن بـرای آنـان به شیوه استیجاری و با پرداخت اجرت یا حق الزحمه از کسی یا کسانی خواسته شود. درباره رعایت حرمت و احترام والا و عظیم قرآن سخن بسیار است . بعضی پارسایان به احترام قرآن , در اتاقی که در آن مصحف باشد , نمی خوابند. همچنین در آداب قرائت و تلاوت قرآن , صحبت کردن در اثنای تلاوت یا اظهار کسالت - از جمله خمیازه کشیدن - درست به مانند هنگام نماز ممنوع شمرده شده است .
اغـلـب فقهای اسلامی بر مبنای آیه لا یمسه الا المطهرون ( واقعه , ۷۹ ) حکم به لزوم طهارت شرعی ( وضو داشتن ) برای خواندن قرآن یا دست زدن به آیات مقدس آن داده اند. نـووی که از حدیث شناسان و قرآن پژوهان نامدار است , بر آن است که مستحب است هنگامی که قرآن را به نزد کسی می آورند , به احترام آن از جای برخیزد. ( مناهل العرفان , ۱/۴۰۴ ). به نظر می رسد که در میان کتب مقدس , هیچ کتابی همانند و همچند قرآن در تمدن و فرهنگ و زندگی روزمره پیروانش , نفوذ نداشته باشد.


منبع : خبرگزاری فارس

مطالب مرتبط

فرهنگ گفتار در قرآن


فرهنگ گفتار در قرآن
آیا هر سخنی دارای ارزش و اعتبار است و بر هر سخنی می توان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد. مسلما جواب منفی است. چه بسیار سخنانی كه نه تنها ارزش ندارند كه در بی ارزشی آنها همان بس كه بلا، فتنه ،خونریزی و. . . را بدنبال دارند. قرآن كریم معیارهایی را برای گفتار بیان داشته است. قرآن كلام الهی و بزرگترین معجزه خاتم پیامبران(ص) و شایسته ترین راهنمای انسان ها تا پایان تاریخ است. كتابی كه هدف نزول خود را هدایت بشر و راهنمای او برای خروج از تاریكی ها به سوی نور بیان كرده است.
از آنجایی كه قرآن خود را بهترین سخنان دانسته برماست تا برای دانستن فرهنگ گفتار دست به دامن آن زده و در فهم قرآن سخن اهل ذكر یعنی ائمه معصومین(ع) را معیار حقانیت و صحت آن بدانیم زیرا كه خود قرآن می فرماید: اگر
نمی دانید از اهل ذكر بپرسید.(۱)
مفهوم شناسی فرهنگ: برای فرهنگ تعریف های چندی بیان شده است. تنها یكی از جامع ترین آن ها را در این جا ذكر می كنیم: فرهنگ عبارت است از: مجموعه دریافت ها، دانسته ها و یافته های رشد یافته عقلی و احساسی و اخلاقی كه به زندگی انسان كمال و ارزش
می بخشد و مایه بازشناسی زندگی انسانی از زندگی حیوانی است. ( ۲)
گفتار: گفتار به گفتن، گفت، سخن، گفته می گویند (۳) و بعضی دیگر حدیث، مقاله، مقال، كلام را بر آن افزوده اند. ( ۴)
اهمیت سخن: زبان از نعمت های بزرگ آفریدگار هستی به انسان است. خداوند متعال در سوره بلد پس از ذكر سوگندهایی پر معنا و اشاره به زندگی پررنج انسان شماری از مهم ترین نعمت هایی را كه به بشر ارزانی داشته است یادآور می شود كه یكی از آن ها نعمت زبان است: آیا برای او دو چشم قرار ندادیم و یك زبان و دو لب ( ۵)
زبان از اعضای شگفت انگیز بدن انسان است و وظایف بزرگی را بر عهده دارد كه از مهم ترین آنها سخن گفتن است. ایزد متعال در قرآن كریم پس از ذكر خلقت انسان، از نعمت بیان، سخن گفته و فرموده است: خدای رحمان، قرآن را یاد داد، انسان را آفرید و به او بیان را آموخت. ( ۶)
نگاهی به آفت های كلام: باید به یاد داشت كه توان تكلم با آن كه از نعمت های گرانسنگ پروردگار و از خصایص بشر است و با آن كه فوایدی بسیار را در راه رشد و تكامل انسان در بردارد می تواند منشا بسیاری از ضررهای مادی و معنوی شود و گاه انسان را به پرتگاه سقوط بكشاند. از این رو بر هر فردی است كه مراقب زبان خویش باشد زیرا بیشترین گناه از زبان سر می زند. قرآن كریم در آیات زیادی به زشتی های گفتار اشاره
می كند و روایات بسیاری نیز از معصومان(ع) رسیده است. امیرمومنان(ع) می فرماید: بلا و مصیبت انسان در زبان اوست. ( ۷) و نیز بیان می دارد: بسا آدمی كه زبانی او را هلاك كرده باشد. (۸) و یا می فرماید: مرد باید زبانش را حفظ كند زیرا همانا این زبان سركش صاحب خود را به هلاكت می اندازد. به خدا سوگند پرهیزگاری را ندیده ام كه تقوا برای او سودمند باشد مگر آن كه زبان خویش را حفظ كرده بود. (۹)
● معیارهای ارزشی گفتار
آیا هر سخنی دارای ارزش و اعتبار است و بر هر سخنی می توان نام گفتار ارزشمند و پسندیده نهاد، مسلما جواب منفی است. چه بسیار سخنانی كه نه تنها ارزش ندارند كه در بی ارزشی آنها همان بس كه بلا(۱۰) فتنه(۱۱) خونریزی(۱۲) و. . . را بدنبال دارند. قرآن كریم معیارهایی را برای گفتار بیان داشته كه پاره ای از آنان را یادآور می شویم:
۱) عقلانیت و اندیشیدن:
اندیشه و خردورزی مهم ترین تكیه گاه اسلام در عقاید، اخلاق، كردار و گفتار است. از نظر این آیین توحیدی انسان حق ندارد آن چه را كه عقل نادرست می داند باور كند، صفاتی را كه خرد ناپسند می داند بدان متصف شود و رفتاری كه عقل ناشایست می داند انجام دهد و گفتاری را كه خرد بی ارزش و ناهنجار می داند به زبان جاری كند. روایتی كه از امامان معصوم(ع) بدست ما رسیده است نیز سخنی را با ارزش می داند كه همراه با اندیشیدن باشد: امام علی(ع) می فرماید: اندیشه كردن در گفتار ایمن می سازد از لغزش. (۱۳) و نیز می فرماید: كسی كه در كلام خود تجسس و تفحص و تامل كند غلط او كم شود. (۱۴ ) از مجموع آیات و روایات این مطلب به دست می آید كه كلامی دارای ارزش و اعتبار است كه خردمندانه و همراه با خردورزی و اندیشیدن باشد یعنی افزون بر عاقلانه بودن گفتار گوینده قبل از سخن گفتن در گفتار خویش اندیشه نموده و آنگاه لب به سخن باز كند زیرا هر سخن جایی و هر نكته مكانی دارد.
۲) علم و آگاهی:
قرآن مجید یكی از معیارهای ارزشی را در تمامی برنامه های بشر و از جمله در گفتار علم و عمل می داند. از این رو انسان را از بر پایی نماز در حال مستی باز می دارد و علت آن را آگاهانه سخن گفتن انسان ذكر می كند و می فرماید: ای كسانی كه ایمان آورده اید! در حال مستی به نماز نزدیك نشوید تا بدانید چه می گویید. . . (۱۵)
یكی از علت های حقانیت و برتری سخنان نوح(ع) را علم و آگاهی آن حضرت به پروردگارش دانسته و می گوید: رسالت های پروردگارم را به شما ابلاغ می كنم و خیرخواه شما هستم و از خداوند چیزهایی می دانم كه شما نمی دانید (۱۶)
از مجموع آیات این مطلب به دست می آید كه یكی از معیارهای ارزشی گفتار آگاهانه بودن آن است و سخنی كه ناآگاهانه به زبان آید بسیار سست، پست، بی ارزش و ناپسند است.
۳) عمل:
از معیارهای ارزشی دیگر سخن، عمل گوینده به كلام خویش است. خداوند متعال در آیاتی از گفتار بدون عمل نهی كرده و آن را نكوهش كرده و مورد خشم و غضب خود دانسته است: ای كسانی كه ایمان آورده اید! چرا سخنی می گویید كه عمل نمی كنید نزد خدا بسیار موجب خشم است كه سخنی بگویید كه عمل نمی كنید (۱۷)
۴) حق و استوار:
پروردگار متعال در قرآن مجید مومنان را به گفتار حق و همراه بودن سخن با برهان و استحكام دعوت و فرموده است: ای كسانی كه ایمان آورده اید تقوای الهی پیشه كنید و سخن حق (و استوار) گویید. (۱۸)
علامه طباطبایی(ره) پس از معنای كلمه سدید می فرماید: قول سدید عبارت است از كلامی كه هم مطابق با واقع باشد و هم لغو نباشد و یا اگر فایده دارد فایده اش چون سخن چینی و امثال آن غیر مشروع نباشد پس بر مومن لازم است كه به راستی آنچه می گوید مطمئن باشد و نیز گفتار خود را بیازماید كه لغو و یا مایه افساد نباشد. (۱۹)
۵) رعایت ادب:
از دیدگاه قرآن كریم گفتاری با ارزش است كه همراه با فرهنگ و ادب باشد سخنی گرچه فی نفسه با ارزش باشد (مانند آیات شریفه قرآن) ولی اگر گوینده با عدم رعایت ادب آن را به زبان آورد سخنی بی ارزش و بی اثر خواهد بود. از این رو پروردگار عالم آنگاه كه موسی و هارون را مامور به رفتن به پیش فرعون و دعوت او می كند می فرماید: با او سخنی نرم گویید شاید كه پند پذیرد یا بترسد. (۲۰)
ادب گفتار در فرهنگ وحی، علامه طباطبایی(ره) در تعریف ادب می فرماید: ادب بنابر آنچه از معنای آن استفاده می شود هیات زیبا و پسندیده ای است كه طبع و سلیقه چنین سزاوار می داند كه هر عمل مشروعی چه دینی باشد و چه عقلی مانند آداب دعا و آداب دیدار دوستان بر طبق آن هیات واقع شود. به عبارت دیگر: ادب عبارت است از ظرافت عمل. (۲۱)
سخن گفتن همچون دیگر كارهای شرعی ادب خاص خود را می طلبد كه در این مختصر به آن می پردازیم و یادآور می شویم آنچه در این بحث مطرح می شود عملی كردن آن مختص به گروهی خاص نیست بلكه عمومیت دارد و لازم است در رابطه با تمامی انسان ها اعم از مرد و زن، مومن و كافر، بزرگسال و خردسال، دانا و نادان، به اجرا درآید.
▪ نیكو سخن گفتن و رعایت عفت كلام:
در آیات مختلف قرآن كریم خداوند متعال با پیامبران، ملائكه، مومنان، عموم مردم و حتی با كفار و مشركان ادب در كلام را كاملا رعایت می كند. به مومنان نیز دستور می دهد با دیگران زیبا سخن گفته و از به زبان آوردن گفتار زشت و بی ادبانه (حتی در مقابل كافران و ابلهان) دوری گزینند: با مردم (به زبان) خوش سخن بگویید (۲۲) و نیز می فرماید: و به بندگانم بگو: آنچه را كه بهتر است بگویند كه شیطان میانشان را به هم می زند زیرا شیطان همواره برای انسان دشمنی آشكار است. (۲۳)۲) آهستگی در كلام:
آهسته سخن گفتن از بهترین و زیباترین آداب گفتار و نشانه ادب است. قرآن مجید مسلمانان را به رعایت این خصلت بزرگ و با ارزش دعوت كرده و صدای افرادی كه با فریاد سخن می گویند را به صدای درازگوش تشبیه كرده است: (لقمان به فرزند خود گفت: ای پسرك من) در راه رفتن خود میانه رو باش و صدایت را آهسته ساز كه بدترین آوازها بانگ خران است (۲۴)
۳) پرهیز از بیهوده گویی:
ادب اقتضای آن را دارد كه گوینده در گفتار خود از سخنان لغو و بیهوده دوری كرده و كلمات شیوا و مفید را به زبان آورد. بیهوده گویی یكی از اخلاق ناپسند است كه ایزد منان دوری از آن را یكی از ویژگی های مومنان بر شمرده است: ( مومنان رستگار شدند) و آنان كه از بیهوده روی گردانند. (۲۵)
علامه طباطبایی(ره) درباره معنای كلمه لغو می گوید: لغو كاری است كه دارای فایده نباشد و از دیدگاه دین لغو = بیهوده اعمال مباح و حلالی است كه صاحبش در آخرت از آن سودی نبرد و یا در دنیا از آن سودی كه منتهی به سود آخرت شود عاید او نشود مانند خوردن و آشامیدن به داعی شهوت در غذا كه لغو است چون غرض از اكل و شرب گرفتن نیرو برای اطاعت و عبادت خداست. (۲۶)
● شیوه های سخن
در قرآن كریم برای هر گفت و شنودی نوع و شیوه ای خاص از گفتار توصیه شده مانند: قول حسن قول معروف قول كریم و استفاده از بعضی شیوه ها مورد نهی قرار گرفته است مانند: مكالمه با صدای بلند یا با ناز و كرشمه.
۱) گفتار مومنان با یكدیگر:
الف) استواری كلام: با پایه و اساس سخن گفتن را خداوند متعال به مومنان دستور می دهد و به آنان تاكید می كند این گونه با یكدیگر سخن بگویید: ای كسانی كه ایمان آورده اید از خدا پروا دارید و سخنی استوار گویید. (۲۷)
ب) سوژه به دشمن ندادن: بر مومنان لازم است علاوه بر استوار سخن گفتن به گونه ای تكلم كنند كه كفار مشركان و منافقان آنان را به استهزا نگیرند و به عبارت دیگر: مومنان باید با یكدیگر به گونه ای سخن بگویند كه سوژه به دشمن ندهند. آیه ۱۰۴ بقره هم بیان كننده این مطلب است: ای كسانی كه ایمان آورده اید نگویید: «راعنا» و بگویید: («انظرنا)» و (این توصیه را) بشنوید و كافران را عذابی دردناك است.
۲) سخن گفتن با پدر و مادر:
قرآن كریم برای پدر و مادر مقام و جایگاه بلندی را قائل است و در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره مباركه اسراء دستورهای بسیار مهمی را به فرزندان می دهد كه پاره ای از آنها را یاد آور می شویم:
الف) از به كار بردن كلماتی كه خلاف ادب و احترام است مانند گفتن كلمه «اف» كه ناراحتی فرزند را می رساند خودداری كنید: فلاتقل لهما اف / به آنها (حتی) «اف» مگو
ب) از گفتن كلماتی كه باعث رنجش آنان می شود بپرهیزند. مانند: داد زدن و یا درشت سخن گفتن با آنان «ولا تنهرهما / به آنان پرخاش مكن »
ج) بر فرزندان لازم است با پدر و مادر شایسته و با بزرگواری و كریمانه سخن بگویند و از بكار بردن كلمات زشت و ناشایست بپرهیزند: «وقل لهما قولا كریما / و با آنان سخنی شایسته بگوی»
د) بر فرزندان واجب است با پدر و مادر متواضعانه سخن بگویند و از به كار بردن كلمات و سخنان متكبرانه دوری كنند. «واخفض لهما جناح الذل من الرحمه / و از سر مهربانی بال فروتنی بر آنان بگستر»
ه) برفرزند است كه از خدای تعالی برای والدین خود طلب خیر و برای آنان دعا كند و رحمت و آمرزش پروردگار را خواستار شود: «وقل رب ارحمهما كما ربیانی صغیرا / و بگو پروردگارا آن دو را رحمت كن چنانكه مرا در خردی پروردند.»
۳) سخن گفتن با فرزندان:
بر والدین لازم است در گفت و شنود با فرزندان خود نكاتی را رعایت كنند كه در اینجا به پاره ای از آنها اشاره می كنیم:
الف) ادب و مهربانی و دلسوزی:
در آیات مختلف قرآن پیامبران الهی مانند: نوح ابراهیم یعقوب و لقمان(ع) فرزندانشان را با كلمه یابنی مورد خطاب قرار داده اند (۲۸) و این كلمه علاوه بر اینكه رعایت ادب را نسبت به فرزند همراه دارد دلسوزی و شفقت را نیز می رساند. (۲۹)
ب) اندرز و نصیحت:
داستان های مختلفی را كه قرآن مجید از پیامبر الهی(ع) نقل كرده است بیان كننده این مطلب است كه بزرگواران فرزندانشان را با استفاده از بهترین روش یعنی مودبانه و با مهربانی و دلسوزی موعظه و نصیحت و پند و اندرز داده و خطرات دنیایی و آخرتی كردار و پندار را به آنان گوشزد می كردند: و یاد كن هنگامی را كه لقمان به پسر خویش - در حالی كه وی را اندرز می داد - گفت: ای فرزندم به خدا شرك میاور كه به راستی شرك ستمی بزرگ است. (۳۰)
۴) گفتار مسوولان:
در جامعه اسلامی انسان ها دارای حقوق خاص خود هستند و سخن مومنان باید به گونه ای باشد كه حق انسان ها را به ایشان برساند نه این كه حق آنان را از بین ببرد، به خصوص افرادی كه كلام آنان زمینه نفع و زیان را برای دیگران به بار می آورد. مانند: سخن مسوولانی چون قاضی، شاهد، داور و كارشناسان، مفتیان و. . .
قرآن مجید به این گونه افراد دستور می دهد عادلانه سخن بگویید: و چون ]به داوری یا شهادت)سخن گویید دادگری كنید (و عادلانه سخن بگویید) هر چند (درباره ) خویشاوند (شما) باشد (۳۱)
علامه طباطبایی(ره) در این باره می گوید: باید مراقب گفتارهای خود باشید و زبان خود را از حرف هایی كه برای دیگران نفع یا ضرر دارد حفظ كنید و عاطفه قرابت و هر عاطفه دیگری شما را به جانبداری بیجا از احدی وادار نكند. (۳۲)
۵) سخن گفتن شاگرد و استاد با یكدیگر:
قرآن كریم برای گفت و گوی شاگرد و استاد با یكدیگر دستورهایی می دهد كه بیشتر در آیات ۷۸ - ۶۵ سوره مباركه كهف دو گفت و گوی حضرت موسی(ع) (به عنوان شاگرد) با حضرت خضر(ع) (به عنوان استاد) نمود پیدا كرده است.
الف) شیوه های سخن گفتن شاگرد با استاد:
▪ رعایت ادب و فروتنی: موسی(ع) در گفت و گو با معلم خود با كمال ادب و فروتنی سخن گفت: زیرا از معلم خویش اجازه گرفت و به صورت پرسشی با او سخن گفت: من از تو پیروی می كنم تا از آن چه به تو تعلیم داده است و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی .
ز پاسخ استاد را مودبانه گفتن: آنگاه كه خضر(ع) به موسی(ع) گفت: تو هرگز نمی توانی همپای من صبر كنی شاگرد با كمال ادب و احترام پاسخ استاد خویش را داد و گفت: ان شاء الله مرا شكیبا خواهی یافت. جمله «خواهی یافت» و موكول كردن آن را به مشیت الهی ادب موسی در مقابل معلم را بیان می كند.
▪ در هنگام لغزش و اشتباه از معلم عذر خواستن: وقتی موسی(ع) شرط استاد را به اشتباه زیر پا نهاد و بدینگونه لغزشی از او سر زد با عباراتی مودبانه (آیات ۷۳ و ۷۴ سوره مباركه كهف) از معلم خود عذرخواهی كرد.
ب) شیوه سخن گفتن استاد با شاگرد: بر معلم لازم است علاوه بر رعایت ادب در گفتار خویش به چند نكته دیگر نیز توجه كند:
▪ لغزش های شاگرد را به او گوشزد كردن:
خضر(ع) در سه مورد كه شاگردش اشتباه كرد گاهی با جمله آیا نگفتم كه تو هرگز نمی توانی همپای من صبر كنی و در آخر با جمله این بار دیگر وقت جدایی میان من و توست لغزش های شاگرد را به او گوشزد كرد.
▪ با آن كه حضرت خضر(ع) در ابتدا با شاگرد خود شرط كرده بود كه از او سوالی نكند ولی در پایان به او فرمود: به زودی تو را از تاویل آنچه نتوانستی بر آن صبر كنیم آگاه خواهم ساخت و به تمام سوالات موسی(ع) پاسخ داد.
۶) شیوه سخن گفتن زنان با نامحرمان:
خداوند متعال خطاب به زنان پیامبر(ص) چنین می فرماید: ای همسران پیامبر شما مانند هیچ یك از زنان (دیگر) نیستید اگر تقوا پیشه كنید پس به ناز سخن مگویید تا آنكه در دلش بیماری است طمع ورزد و گفتاری شایسته گویید (۳۳) از آیه شریفه استفاده می شود كه بر زنان لازم است در سخن گفتن با نامحرمان افزون بر رعایت آداب گفتار دو نكته دیگر را نیز عملی سازند:
الف) از خضوع در گفتار به گونه ای كه سخن ایشان اشاره به فروتنی تسلیم و فرمانبرداری بدون قصد را داشته باشد مانند: نازك، ظریف، با ناز و كرشمه و با نرمی سخن گفتن با نامحرمان بپرهیزید تا مبادا دل آنان را دچار ریبه و پندارهای شیطانی كرده و شهوتشان را برانگیزانید و در نتیجه مردانی كه بیماردل هستند به خاطر نداشتن و یا كمی ایمان به ایشان طمع ورزند.
ب) بر ایشان لازم است با قول معروف و كلام شناخته شده با نامحرمان تكلم كنند به گونه ای كه سخن ایشان موجب آرامش و اطمینان شنونده شود و نه باعث اضطراب و تشویق خاطر او. سخنی زیبا و به دور از اشاره به فساد و ریبه سخنی كه شرع و عرف اسلامی آن را شایسته و پسندیده می داند و آن كلام موافق با دین و اسلام است.

وبگردی
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها - به‌جز وزارت ارشاد، هیچ‌یک از این 40 ارگان و نهاد در قبال میلیاردها تومان بودجه‌هایی که دریافت می‌دارند پاسخگو نبوده نیستند.
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار - ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی»
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی» - علی ربیعی وزیر کار، رفاه و امور اجتماعی در گفت‌وگوی تلفنی با خانواده یکی از خدمه نفتکش «سانچی» اظهار همدردی کرد.
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی - توقف عملیات خنک سازی و مهار آتش در شب گذشته، موجب رسیدن آتش به مخازن سمت چپ کشتی و انفجارهای شدید صبح امروز شد که در نهایت پس از چند ساعت به غرق شدن کامل نفتکش ایرانی انجامید.
از «خس و خاشاک» دیروز تا «آشغال» امروز
از «خس و خاشاک» دیروز تا «آشغال» امروز - این اتفاق بیشتر از هر موضوع دیگری سبب شد تا مردم یاد خاطرات سال ۸۸ بیفتند؛ آن زمانی که یک فرد با به زبان آوردن سخنانی ناشایست و بدون تفکر، مردمی را که برای بیان خواسته‌های‌شان به خیابان‌ها آمده‌ بودند، خس و خاشاک خواند و سبب شعله‌ور شدن آتش شد.
عدالت با  6 دلار در سال!
عدالت با 6 دلار در سال! - فیلم - رضا رشیدپور در برنامه حالا خورشید با کنایه به واریز سود سهام عدالت گفت: به خارجی ها نگوییم این سود سهام عدالت ماست، بگوییم ما روز شش دلاری مزگان داریم.
تحقیری که در دنیا میشویم / نفتکش ایرانی خدمه ایرانی با پرچم پاناما
تحقیری که در دنیا میشویم / نفتکش ایرانی خدمه ایرانی با پرچم پاناما - اگر از همه این ابهامات در خصوص مالکیت این کشتی که بگذریم، مهم‌ترین سوالی که این روز‌ها مطرح است، به آتشی باز می‌گردد که ظاهرا قرار نیست خاموش شود و یک هفته است که می‌سوزد. حریقی که اگر نبود حادثه پلاسکو، ممکن بود آن را ناشی از بزرگ بودن سانچی و حجم زیاد بارش بدانیم یا برعکس، از ناتوانی اطفاکنندگان در این ماجرا گلایه سردهیم، اما حالا به شکل گیری ابهامی بزرگ‌تر منجر شده...
ورود بی‌چادر و باآرایش به این بیمارستان ممنوع است
ورود بی‌چادر و باآرایش به این بیمارستان ممنوع است - خانم مسئول انتظامات جلوی درمانگاه بیمارستان بقیه‌الله ایستاده، جلوی زنان مانتویی را می‌گیرد و با گرفتن کارت شناسایی به آنها چادر می‌دهد. خیلی از زنان اینجا قبل از ورود به بیمارستان مانتویی هستند اما با گذشتن از در ورودی چادری می‌شوند.
کسی به ایرانی ها اهمیتی نمی دهد
کسی به ایرانی ها اهمیتی نمی دهد - ممکن است دود وارد محیط ایزوله ای شود که احتمالا دریانوردان در آنجا حضور دارند، پرسیده ایم چرا نجاتشان تا این حد طولانی شده است؟ گفته می شود چینی ها کم کاری می کنند ناراحتم از اینکه وقتی کشتی چینی تصادف کرد همه سرنشینان آن سالم هستند اما کسی به ایرانی ها اهمیتی نمی دهد.
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت - رسانه های مطرح یونانی با انتشار تصاویری از رابطه عاطفی ملی پوش ایرانی باشگاه المپیاکوس با یک میلیاردر یونانی - آمریکایی پرده برداشتند و مدعی شدند این دو تصمیم خود را برای ازدواج قطعی کرده اند.
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟ - بخشی از تکثر مسئولیت های بعضی چهره‌های سیاسی به بی‌اعتمادی نظام به افراد کارآمد برمی‌گردد و علت دیگر این موضوع، اعتماد غیرمعقول به این افراد است. با این حال این افراد هرچقدر هم که توانمند باشند، از نظر روان شناسی و انسان شناسی در بخشی از مسئولیت های خود ناموفقند.
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود!
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود! - فیلم - حسین عطایی ۱۰ سال دارد و در حوزه طراحی مفهومی خودرو فعالیت می کند. او ۶ اختراع ثبت شده دارد، مدرسه نمی رود و از دو شرکت تسلا و ولوو دعوت به همکاری شده است. او مشاور رییس سازمان برنامه و بودجه است. گفتگوی رضا رشیدپور با نابغه ١٠ساله طراحی خودرو را اینجا ببینید.
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت !
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت ! - تست برخورد جلوی خودرو با سرعت 50 کیلومتر در ساعت برای سمند TU5 ، توسط یکی از سازمانهای معتبر ارزیابی خودرو در انگلستان صورت گرفت.
کشور محل درمان آیت الله هاشمی شاهرودی مشخص شد (+عکس)
کشور محل درمان آیت الله هاشمی شاهرودی مشخص شد (+عکس) - سرانجام بعد از مدت ها سکوت درباره این که آیت الله سیدمحمود هاشمی شاهرودی برای درمان به کدام کشور رفته است، خبرگزاری اهل بیت(ع) از درمان رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در آلمان خبر داد و نوشت:
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه - این فیلم حواشی زیادی را در فضای مجازی به همراه داشته است.
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم - اولین قسمت از برنامه هاردتاک کاکتوس را با صحبت های جذاب نیوشا ضیغمی در مورد خانواده و همسرش ، ماجرای صحبت های جنجالی یک هواپیما ، 8 سال احمدی نژاد و ...
    پربازدیدها