جمعه ۳۱ فروردین ۱۳۹۷ / Friday, 20 April, 2018

مشکل ما در فهم قرآن


مشکل ما در فهم قرآن
● مقدمه :
ما باور داریم که قرآن لفظا و معنا کلام خداست و از مقام الوهیت به پیغمبر نازل شده است.
«الحمد لله الذی انزل علی عبده الکتاب و لم یجعل له عوجا» (کهف ، ۱)
«الله الذی انزل الکتاب بالحق و المیزان» (شوری ، ۱۷)
«انا انزلنا الیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس بما اریک الله» (نساء ، ۱۰۵)
«و انزلنا الیکم نورا مبینا» (نساء ، ۱۷۴)
«و انزلنا الیک الکتاب بالحق مصدقا لما بین یدیه من الکتاب» (مائده ، ۴۸)
«و انزلنا الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم» (نحل ، ۴۴)
«و هذا کتاب انزلناه مبارک» (انعام ، ۹)
«انا انزلناه قرانا عربیا» (یوسف ، ۲)
«و انه لکتاب عزیز لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه» (فصلت ، ۴۱ و ۴۲)
«انه لقول فصل و ما هو بالهزل» (طارق ، ۱۳ و ۱۴)
هیچ گونه کجی و اعوجاج در آن نیست. از روی حق و میزان و بر اساس آن نازل شده است. اساس بیان حکم در میان مردم است.
نوری است آشکار. تصدیق کننده کتب آسمانی پیشین است. وسیله هدایت و تربیت مردم است. مبارک است. عربی است. باطل در آن راه ندارد. سخن جدی است و شوخی نیست.
در عین حال قرآن به روشنی و صراحت دلالت دارد بر اینکه دست کم برخی آیات آن تأویل دارد و تأویل آن را جز خود خداوند و راسخان در علم کسی نمی‏ داند : «و لا یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم» (آل عمران ، ۷) (۱)
چنانچه به صراحت دلالت دارد بر اینکه مانند آیات محکمات ، قرآن آیات متشابه هم دارد و خداوند از پیروی کردن آیات متشابه به سختی نکوهش و منع نموده است : «منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر مشابهات فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة و ابتغاء تأویله» (آل عمران ، ۷)
و می ‏بینیم در اوایل ۲۹ سوره قرآن حروف مقطعه آمده است که در تفاسیر و کتب علوم قرآن بیش از ۳۰ احتمال در معنای آنها داده شده و همه رجم بر غیب است و احتمال می ‏رود که آنها از آیات متشابه باشند.
و از طرف دیگر مطالبی در قرآن است که دارای پرسش ها و ابهام های فراوان است :
۱) به نظر می ‏رسد بعضی از آنها با علوم امروز سازگار نباشد ، مانند آسمان هفت گانه و آفریده شدن آدم از خاک و تولد حضرت عیسی بدون آمیزش.
۲) و بعضی دیگر اگر هم با علوم در تضاد نباشد ، ولی از روی علم و فلسفه قابل اثبات نیستند و قدری هم پذیرفتنشان برای عموم مشکل است ، مگر برای اشخاصی که ایمانی قوی و استوار داشته باشند ؛ مطالبی مانند وحی و ملک و جن و گوش دادن شیاطین در آسمان ها به اخبار غیب و رانده شدنشان به وسیله شهاب ثــــاقب (سنگ های آسمانی که مانند ستاره به نظر می‏آیند و گاهی از مدار خارج می ‏شوند و سقوط می‏ کنند) و سحر هاروت و ماروت و داسـتان تخت بلــــــقیس و تأثیر جادو «نفاثات فی العقد» (سوره فلق ، ۳) و تأثیر چشم زخم. (۲)
۳) و بعضی دیگر با وضع امروز بشر که در اثر تحول جوامع بشـــــــری و زندگی اجتماعی و شـــرایط خاص آن پیش آمده ، قابل توجیه نیستند ، مانند : ترجیح مرد بر زن در مسأله ارث و دیه و شهادت و صاحب اختیار بودن مردان در امـر طلاق و مدیریت منزل «الرجال قوامون علی النساء» ، (نساء ، ۲۴) «للذکر مثل حظ الانثیین» (نساء ، ۱۱)
جالب‏ تر از همه اینکه در آیات فراوانی مسأله ترجیح ارزشی مرد بر زن تلویحا پذیرفته شده است ، مثلاً در این آیه شریفه :
«الکم الذکر و له الانثی تلک اذا قسمة ضیزی» (نجم ، ۲۱ و ۲۲) زیرا در این آیه اشارت دارد که فرزند دختر را به خدا نسبت دادن ، یعنی قائل شدن به اینکه ملائکه دختران خدا هستند و فرزندان پسر را برای خود خواســــتن ، تقسیم بدی است ، زیرا دختر از پسر کم ارزش تر است بلکه وسیله ننگ است.
۴) و نیز آیاتی در قرآن هست که اگر معنای ظاهری آنها را بگیریم و تأویل و توجیه نکنیم با عقائد مسلم اسلامی سازگار نمی‏ باشند مانند :
«و جاء ربک و الملک صفا صفا» (فجر ، ۲۲) ، «یدالله فوق ایدیهم» (فتح ، ۱۰)، «بل یداه مبسوطتان» (مائده ، ۶۴) ، «الرحمن علی العرش استوی» (طه ، ۵)، «ثم استوی علی العرش» (اعراف ، ۵۴) ، «الله نور السموات و الارض» (نور ، ۳۵) ، «وجوه یومئذ ناضرة و الی ربها ناظرة»(سوره قیامه ، ۲۲ و ۲۳) ظاهر این آیات با مسلمات دین تهافت دارند.
۵) آیاتی در قرآن هست که مفهوم ظاهر آنها با خرد انسانی و دانش فعلی سازگار نیست ، مانند خلقت زمین و آسمان در ۶ روز (اعراف ، ۵۴) زیرا با نبود زمین و آسمان و آفتاب و ماه ، شب و روز چه معنی می ‏تواند داشته باشد ؟
۶) مشکل دیگری که در این باره به نظر می‏ رسد ، مشکلی است که در تفاسیر قرآن پیش آورده ‏اند. شکی نیست در اینکه اشخاصی در تفسیر قرآن مجید قلم زده ‏اند ، اکثرشان به قصد انجام خدمت و به نیت انجام وظیفه دینی و الهی به این عمل شریف و ارزنده اقدام کرده ‏اند و هر کس به قدر بضاعت علمی خود تلاش و کشش نموده است و حقا هم خدمت بسیار ارزنده ‏ای انجام داده و پیش خداوند ان شاءالله مأجور هستند. ولی اختلاف مشرب و سلیقه میان آنها بسیار و همین هم سبب اختلاف برداشت از آیات شده است.
این اختلاف از سویی موجب سردرگمی و تحیّر بیشتر گشته است. گروهی از مفسرین راه تفسیر مأثور را پیش گرفته ، بدان اهمیت داده‏ اند و راه های دیگر را نپسندیده ، بلکه گاهی تفسیر به رأی دانسته اند ، مانند تفسیر در المنثور سیوطی ، نور الثقلین حریزی و برهان بحرانی.
و دسته دیگر تلاش کرده ‏اند که علوم امروز بشر را از قرآن استفاده نمایند و هر جا که توانسته ‏اند یا گمان کرده ‏اند که آیه ‏ای را می‏ توان با یکی از اختراعات جدید تطبیق نمود ، تطبیق کرده ‏اند ؛ مانند تفسیر جواهر طنطاوی.
و گروهی خواسته ‏اند قرآن را به کمک مطالب فلسفی و عقلی تفسیر و توجیه کنند و گروهی مطالب ذوقی و عرفانی را داخل تفســـیر کرده و به نام تأویل و یا عنوان دیگر آن مطالب را به خدا و رسول نسبت داده ‏اند و گروهی هم مســــایل اجتماعی و سـیاسی را مدنظر قرار داده ‏اند ، هر آیه را که مــــطابق سلیقه خود دیده ‏اند، فکر و عقیده خود را به آیه تحمیل کرده، رنـــگ فکر خود را به آیه داده و به خداوند نسبت داده‏ اند ، مانند تفسیر فخر رازی، زمخشری و بیضاوی و گروهی راه دیگر را پسندیده و انتخاب نموده ‏اند ، به طوری که برخی از نویــــسندگان این رشته بیش از پانزده روش و سبک را شمارش کرده‏ اند (۳) و این خود موجب سرگردانی و تحیر بیشتر در فهم آیات قرآن مجید شده است.
از سوی دیگر ، علاوه بر تحیر، پرسشی را موجب شده است :
آیا قرآن و یا حتی یک سوره یا یک آیه ، همه این مفاهیم گوناگون را در نظر دارد و قصدش تفهیم همه این مفاهیم یا چندی از اینهاست که هر کسی در خور فهم و درک و بضاعت علمی خود برداشت نماید ؟
اگر چنین است ، کدام یک از اینها اصیل و کدام یک تبعی است ؟ کدام تفسیر و کدام تأویل است ؟ کدام یک حجت ـ به معنی اصولی ـ است و کدام حجت نیست یا همه اصلی و حجت هستند هر کدام برای یک گروه و دسته خاص ؟
۷) مسأله ‏ای دیگر در باب مشکل فهم قرآن این است که در قرآن مسایلی مطرح شده که جنبه قومی داشته و به اعراب آن روز که در حجاز زندگی می‏ کرده ‏اند مربوط بوده است ، مانند زنده به گور کردن دخترها (انعام ، ۱۵؛ اسراء ، ۳۱؛ تکویر ، ۹-۸) و مسایل لعان و ظهار و جنگ یا ترک جنگ در ماه های حرام و تعیین وقت و وقت شناسی توسط هلال (بقره ، ۱۸۹) و همچنین پاره‏ ای مسایل شخصی و خصوصی در آن آمده است. مانند دعوای زن و شوهر و شکایت بردن زن پیش پیغمبر (مجادله ، ۱) و داستان خود رسول خدا با زن هایش (تحریم ، ۱)
طرح این گونه مسایل با جهانی بودن قرآن سازگار نیست و اینها قرآن را به صورت یادداشت شخصی درآورده ‏اند، زیرا کتابی که برای عموم مردم آن هم در همه زمان هاست نمی ‏باید این گونه مطالب در آن آورده شود.
۸) و نیز می ‏گویند در برخی سوره ها و آیات قرآن که کم هم نیستند ، خیلی به سجع اهمیت داده شده است و گاهـــی به نظر می ‏رسد که کلماتی بدون دخالت در محتوا فقط برای اینکه سجع آیات به هم نخورد آورده شده است و این کار شـاید در یک کتاب ادبی عیب نباشد ، بلکه از محسنات هم شمرده می‏ شود ، ولی در یک کتاب آسمانی که به منظور هدایت ، تربیت و شـــــناخت نازل شده است غیر لازم ، بلکه غیر مناسب به نظر می‏ رسد.
۹) و دیگر گفته شده است بعضی چیزها در قرآن هست که جز بازتاب فرهنگ آن روز در قرآن ، توجیه دیگری ندارد ، مانند تصویر بهشت و نعمت های آن از آب روان ، سایه خوش و درختان سرسبز و خرم و بوستان های پرمیوه اعم از خرما و انگور و انار که حاکی از آرزو اندیـــشی مردم آن روز عربستان است و همچنین کلمه «رؤوس الشیاطین» (صافات ، ۶۵) که در قرآن آمده است ، از این قبیل است.
۱۰) مشکل دیگری اخیرا از طرف مستشرقین و قرآن پژوهان غربی یا غرب زدگان مطرح شده است. اینها درباره اسلوب قرآن و سبک نگارش آن حرف دارند ، زیرا بارزترین ویژگی سبکی آن که در اولین برخورد با قرآن جلب توجه می‏ کند و هــــــــر خواننده را متوجه خود می ‏سازد ، ترکیب مزجی مطالب و محتوای آن است که به نظر این آقایان نامتعارف و ناپیوسته و فاقد تلائم و انسجام است. بعضی از آنها برای زدودن این عیب و رفع این نقیصه فرضی به تکاپو افتاده و فرضیه هایی را ابراز داشته ‏اند از جمله فرضیه ‏ای است که به ریچارد بل نسبت داده شده است :
«... در قرآن گاهی آیه ‏ای به صورت ترجیع بکار می ‏رود مانند جمله : «فبای الاء ربکما تکذبان»در سوره الرحمن که ابتدا در آیه های ۱۲، ۱۵، ۱۸، ۲۸ ظاهر می‏ شود و از آن به بعد به صورت یک در میان تا پایان سوره ، بدون توجه به ارتباط معنا تکرار می‏ شود. همچنین در ســـــــــوره مرسلات «ویل یومئذ للمکذبین»نیز ترجیع ‏وار بدون آنکه مقید به ارتباط معنایی باشد ، به صورت فزاینده‏ای از اوائل سوره ظاهر می‏ شود و هر چه به پایان سوره نزدیکتر می‏ شویم تکرارش بیشتر می‏ گردد ...» (۴)
و بقیه گفته او بنابه نوشته بعضی از نویسندگان این گونه تلخیص شده است :
«رخ نمودن چند آیه در وسط یک سوره به نحوی که با بقیه آیات و با فضای کلی آن سوره ها بی ارتباط است ، فقط بدین وجه قابل توجیه است که بینگاریم این قسمت بر پشت و روی صحیفه ها نوشته شده بوده و هنگام کتابت جابجا شده است و بی جا به ثبت رسیده است از جمله آیات ۱۶ تا ۱۹ از سوره قیامت «لا تحرک به لسانک لتعجل به ان علینا جمعه و قرآنه فاذا قرآناه فاتبع قرآنه ثم ان علینا بیانه»نمونه دیگر آیه ۱۷ تا ۲۰ سوره غاشیه است : «افلا ینظرون الی الا بل کیف خلقت و الی السماء کیف رفعت و الی الجبال کیف نصبت و الی الارض کیف سطحت» این آیات با آیات قبل و بعد ارتباط ندارند.» (۵)
مونتگمری وات در شرح نظریه بالا گفته است :
«می ‏توان پذیرفت که عدم تلائم و تداوم بعضی آیات یک سوره می ‏تواند به مسأله دیگر مربوط باشد نه اشتباه در بازنویسی و تدوین و بر هم خوردن توالی آنها» (۶)
آرتور جان آربری مترجم معروف انگلیسی قرآن هم در این زمینه می ‏نویسد : «قرآن از هر انسجامی که مربوط به ترتیب نزول باشــــد و نیز از هر انسجام منطقی بسی بدور است خواننده قرآن به ویژه اگر ناچار باشد که به یک ترجمه اکتفا بکند هر چند آن ترجمه از نظر زبان شــناختی دقیق باشد بی‏ شک از جسته جسته بودن و ناپیوستگی بسیاری از سوره ها حیران و هراسناک خواهد شد ، بعـضی در مقام پاسخ گویی برآمده و گفته ‏اند این ناپیوستگی مشهود ، غالبا به اشتباه هایی در نسخه های اولیه مربوط می‏ شود. من برآنم که این بافت طبیعی خود قرآن است. نوسانات ناگهانی محتوا و فحوا، اگر با دید فراگیر نگرسته شود ، مشـــکلاتی که بعضی از منتقدان را سرگشته ســـــاخته به بار نمی‏ آورد. این منتقدان دلخوش به اینند که اقیانوس فصاحت پیامبرانه را با انگشتان تحلیل و تتبع متفاضلانه خود بپیمایند. هر سـوره‏ای در خود وحدتی دارد و تمامی قرآن یک وحی واحد است و تا والاترین سطحی سازگار است» (۷)
بنابراین، یکی دیگر از مشکلات فهم قرآن ـ آنطور که گفته شده ـ جسته جسته بودن و برگزیدن سبک نامتعارف و ناپیوسته و فاقد تلائم و انسجام قرآن است که فهم قرآن را به شدت دشوار می ‏کند، به ویژه در آن دسته آیاتی که مســــأله سجع و وزن کلمات و آهنــــگ کلی آیات رعایت شده است، و به این خاطر معنا را در محظور قرار داده است.
● پس چه باید کرد و چه راه حلی را بایست پیش گرفت ؟
به نظر می ‏رسد پیش از هر چیز باید راه تفسیر صحیح قرآن را به دست آورد ، سپس باید دید این اشکالات واقعا وجود دارد یا نه ؟
و در فرض دوم تلاش و کوشش خود را برای حل مشکلات آغاز نمود پس باید پیش از هر چیز زبــــــــان قرآن را دانست زیرا تنها با آن مـی‏ توان تفسیر صحیح قرآن را به دست آورد تا ببینیم آیا چنین مشکلاتی وجود دارد یا نه ؟ از این روست که ما قبلاً بحث زبان قرآن را پی می ‏گیریم و سپس به یک یک این اشکالات گفته شده می ‏پردازیم.
اکنون می‏ پرسیم قرآن چگونه سخن می ‏گوید ؟ و زبان آن چیست ؟ در چه قالب و سیاق سخن می‏گوید و در چه فضایی از سخن پیام خود را ارائه می ‏دهد که ما با همان دید به سراغ قرآن برویم.
این بحث در علم اصول به شکل دیگری مطرح شده و دانشمندان علم اصول با عنوان (حجیت ظواهر کتاب) بدان پرداخته ‏اند ؛ ولی آنها از زاویه دیگری به مطلب نگریسته‏ اند و برای اثبات آن راه دیگری را که مناسب آن زاویه دیده است پیش گرفته اند و ما نمی‏ توانیم در حل مشکلات گفته شده به آن تلاش بسنده کنیم و برای حل این مسایل باید پاسخ پرسش بالا را پیدا کنیم.
● مفهوم زبان :
در آغاز برای روشن شدن این بحث سخنی مفهومی لازم است درباره مفهوم زبان سخن بگوییم. زبان را به چند معنا می‏ شود به کار گرفت و وقتی گفته می‏ شود زبان قرآن ، چند معنا به ذهن می‏ رسد :
۱) به معنای لغت ، مانند زبان عربی و زبان فارسی (دانستن معانی لغات ، تشخیص دادن مشترکات ، مترادفات و مشـــــتقات آن که از کتب لغت به دست می ‏آید و فراگیری قواعد صرف و نحو «گرامر») دانستن فصاحت و بلاغت و محسنات کلام، آشنایی با معانی حقیقی و مجازی، تمثیل، تشبیه، استعاره، کنایه، تخیل و مبالغه دانستن کامل یک زبان است و ...
زبان قرآن به این معنا زبان عربی است و مطابق قواعد صرف و نحو است. و بلیغ است ؛ البته عــــــــربی خالص که لغت دیگری در آن نباشد ، نیست ؛ بعضی لغات از زبان های دیگر نیز در آن یافت می‏ شود. همه اینها در فهم قرآن لازم است ، ولی کــــافی نیست ؛ یعنی تنها با اینها نمی‏ شود در همه آیات مقصود گوینده را فهمید و تشخیص داد ، بلکه به چیز دیگر هم نیاز هست زیرا اینها نمی ‏توانند مشکلات گفته شده را حل کنند.
۲) منظور از زبان ، شناسایی روش تفهیم و تفاهم از راه به دست آوردن شیوه سخن گفتن است. به این معنا که فرد در پی شناخت معانی قرآن است ، ولی نمی‏ داند برای رسیدن به مقصود ، ترجمه الفاظ و عبارات و رعایت قواعد ادبی کافی نیست. درک حــــــــقایق عالیه قرآن و دریافت معانی غیبی و ماورای این جهانی، تنها با رعایت قواعد ادبی حاصل نمی‏ گردد. در این صورت ، منظور از زبان قرآن شـــــــناخت روش دستیابی به مقصود است. این قسم همان چیزی است که در علم اصول بحث می‏ شود و سخن از وضع و دلالات می‏ شود و از قواعـــــــدی چون عام و خاص ، مطلق و مقید ، مجمل و مبین بحث می ‏گردد.
تفصیل موضوع و موارد را می ‏توان در بخش نخست علم اصول یعنی مباحث الفاظ دید و حساسیت های اصولیون را در باب مقدمات فهم صحیح کلام ، دریافت.
۳) گاه منظور از زبان، اسلوب محاوره و مستوای القای کلام و افق برگزیدن مفاهیم نسبت به سطح شنوندگان و خوانندگان است. این معنا نزدیک به آن چیزی است که در محاورات عمومی گفته می‏ شود.
چونکه با کودک سروکارت فتاد پس زبان کودکی باید گشاد
زبان کودکی ، از نظر واژه و ادب ، قاعده مشخصی ندارد ، بلکه منظور سطح درک مــخاطبان و افق همدلی با شــــــنوندگان است. از این رو ، نوعی سخن گفتن است که رعایت حال مخاطب و شرایط درک و فهم آنان شده باشد.
۴) گاه منظور از زبان قرآن ، یعنی برگزیدن نوعی سخن مناسب با فاهمه و فضای فرهنگی و علمی جوامع و محیط های آنان است که در قالب معین سخن می‏ گویند و از مخاطبان خود توقع دارند در آن محدوده رابطه برقرار کنند. در این نظرگاه ، زبان ها به اقسام مختلفی تقسیم شده است مانند زبان عرفی ، زبان ادبی ، زبان علمی و فلسفی و حقوقی و تاریخی ، زبان نمادین و رمز و سمبلیک.
اکنون پس از این توضیحات ، آنچه مورد نظر و بحث این نوشته است ، قسم چهارم است که می‏ خواهیم بدانیم زبان قرآن کدام است و با چه قالب و میدانی از سخن ، خداوند با مردم سخن گفته است و در چه فضایی از کلام پیام خود را ارائه داده است. در این صورت اســـــــــــت که بسیاری از مشکلات یاد شده پیشین حل می‏ شود و موانع فهم صحیح برطرف می‏ گردد.
به همین جهت برای روشن کردن زبان قرآن ، به سراغ یکایک این زبانها می‏ رویم و کنکاش می‏ کنیم قرآن در میان زبان ها، کدام یک از ویژگی های زبان های یاد شده را دارد و چه روش تفهیم و تفاهم را برگزیده است ؟ آیا روش قرآن از دیگر زبان ها مستثناست یا ویژگی های یکی از زبان های یاد شده را دارد.
▪ زبان عرفی :
زبان عرفی زبان عمومی توده های مردم در طبقات گوناگون اجتماعی از بزرگ و خردسال ، شهری و روستایی ، باسواد و بی سواد است کـه با آن زبان صحبت می‏ کنند و می‏ نویسند و مطالب خود را به دیگران منتقل می‏ کنند. این زبان در عین حال که صریح و روشن است ، ولی همه کلمات در معنای حقیقی استعمال نمی‏ شود. مجاز ، کنایه، تشبیه و تمثیل در آن بکار می ‏رود ، ولی کلا این زبان توده ‏ای و عموم فهم است. مبالغه و تسامح هم در آن به وفور بکار می ‏رود ، حتی ممکن است تا حدودی فصیح و بلیغ هم باشد ولی نوعا سطح این زبان پایین است. بی گمان قرآن با این زبان سخن نگفته است و قالب کلام در آن سطح قرار نگرفته است.
▪ زبان ادبی :
یکی دیگر از زبان ها زبان ادبی است. زبان ادبی زبانی است که ادبای هر قوم با آن زبان سخن می ‏گویند و می ‏نویسند مانند زبان مخملی سعدی در گلستان و بوستان ، حافظ در دیوانش، امرءالقیس و سید رضی در اشعار عربی ، مقامات حریری ، شاهنامه فردوسی ، داســـتان های داستایوسکی ، بینوایان ویکتورهوگو در رمان نویسی ، کمدی الهی دانته و جنگ و صلح تولستوی و آثار شکسپیر در نمایشـــــــــــنامه نویسی و آثار تاگور در ادبیات هندی.
زبان ادب زبانی است که بلندترین و بهترین افکار و خیال ها را در عالی ترین و بهترین صـــــورت ها با توجه به مقتضیات احوال و طبایع اقوام و ملل و افراد تعبیر می ‏کند. فرق نمی‏ کند که این زبان به صورت منظوم باشد یا منثور زیرا این زبان بر عاطفه و اسلوب خیال اســـــتوار است ، شورانگیز و دلرباست ، از سخن عادی والاتر است و درخور ضبط و نقل است ، برانگیزاننده غم و شادی و لذت و الم است.
دلچسب، شیرین و خوشایند است. آثاری که نقاشی ، موسیقی، خطاطی، مجسمه سازی و تماشای طبیعت هم دارد. در تعریف زبان ادبی گفته شده است : «ادیب کسی است که معانی خوب و نیک را در قالب لفظ خوب و نیک بیان کند.» (۸)
لفظی زیباست که معنی را دل نشین و جالب نشان می ‏دهد. سخن خوب گاهی منظوم است و گاهی منثور.
نثر محدودیت وزن و قافیه را ندارد نظم این محدودیت را دارد ، اما شعر کلامی است که دارای جودت معانی و دقت تعبیر و الفاظ نیک و متانت سبک و روش تخیل و تأثیر نفس و تهییج احساس باشد ؛ البته این اثر غالبی شعر است و گرنه بعضی اشعار به گونه ‏ای اســـــت که صـــدر المتألهین درباره شعر لبید گفته است :
و طرب طربا شوقیا لا حسیا حیث سمع قول لبید.
الا کل شی‏ء ما خلاء الله باطل و کل نعیم لا محالة زائل» (۹)
اعراب جاهلی که در مورد قرآن می ‏گفتند شعر است ، نظر آن جنبه تخیلی شعر بوده است. قرآن از اول تا آخر با این زبان نیز سخن گفته است ؛ لذا از قدیم گفته ‏اند : قرآن فصیح و بلیغ است ، مجاز و تشبیه و استعاره و کنایه و تمثیل ، دارد.
از باب نمونه آیه : «یا ارض ابلعی ماءک و یا سماء اقلعی و غیض الماء و قضی الامر و استوت علی الجودی» (هود ، ۴۴) را در رتبه اول فصاحت دانسته ‏اند و هم چنین «ان ناشئة اللیل هی اشد و طأً و اقوم قیلا» (مزمل ، ۶) در عالی ترین درجه فصاحت شمرده ‏اند. همچنین آیه شریفه «غلت ایدیهم و لعنوا بما قالوا بل یداه مبسوطتان» (مائده ، ۶۴) و «او کصیب من السماء فیه ظلمات و رعد و برق» (بقره ، ۱۹) و اعجاز بیانی و آیات بی شمار دیگر در تفاسیری که به این جهت قرآن متعرض شده ‏اند ، تذکر داده شده است.
همچنین در پاره ‏ای از معانی غیبی با این زبان سخن گفته و کلمات بلند در ظرف این زبان ریخته است مثلاً : در آیه شریفه «جاء ربک و الملک صفا صفا» همچنین «یدالله فوق ایدیهم» و «غلت ایدیهم و لعنوا بما قالوا بل یداه مبسوطتان» و «الرحمن علی العرش استوی» یا «ثم استوی علی العرش» با توجه به جهات ادبی از راه مجاز در حذف یا اسناد یا کلمه ، مطلب قابل حل و فهم است.
ولی باید توجه داشت در قرآن از همه اسلوب های زبان ادبی استفاده نشده است. مثلاً از پرداختن به تخیل کاملاً احتراز شده است ، مـــــگر جهت زیبایی کلام. برای نمونه از این گونه تخیل شاعر استفاده کرده است. به این ابیات توجه نمایید :
دوش رفتم به خرابات مرا راه نبود می‏زدم نعره و فریاد کسی در نگشود
یا نبد هیچ کس از باده فروشان بیدار یا که من هیچ کسم ، هیچ کسم در نگشود
این نه مسجد که به لحظه درش بگشانید یا که دیر آئی اندر صف پیش آئی زود
این خرابات مغان است در آن مستانند هندوی عیسوی و گبر و نصاری و یهود
بدون شک قرآن از این اسلوب استفاده نکرده است و از روش بینوایان ویکتور هوگو ، یا بهشت و جهنم دانته و جنگ و صلح تولستوی ؛ نه تنها استفاده ننموده ، بلکه نکوهش هم کرده است ؛ زیرا اولا قرآن کتاب تربیت و کتاب هدایت است و تربیت و هدایت با این گونه ســـــخن گفتن ، سازگار نیست. با داستان سرائی جعلی و غیر واقعی نمی‏ شود انسان را به صدق و واقع گرائی دعوت نمود. هر چند این گونه کتابــــــــــها و نوشته ها و سخن ها گاهی فواید تربیتی دارد ، ولی هرگز با یک نهضت تربیتی هدایتگر متناسب نیست. این مطلب غیر از آن است که گفته شود این سخن ها دروغ است. از این رو شایسته انبیاء نیست ؛ زیرا کسی نمی‏ گوید این ابیات حافظ دروغ است ، بلکه می‏ گوید ، نــــوعی رمز و کنایه و بکار بردن تخیل در معانی مخصوص است که با سنخ سخن وحی سازگاری ندارد.
دوش رفتم به خرابات خمار آلوده خرقه ‏تر دامن و سجاده شراب آلوده
آمد افسوس کنان مغبچه باده فروش گفت بیدار شو ای رهروی خواب آلوده
شست و شوئی کن آنگه بخرابات خرام تا نگردد زتو این دیر خراب آلوده
حافظ نه به خرابات رفته و نه خمار آلوده بوده و نه شراب به دامن و سجاده او ریخته و کسی هم او را به جهت آلوده کردن دیر تعزیر نکرده است اما با همه اینها نه سخن دروغ گفته است و نه حافظ دروغگو است.
جان سخن این است که این روش متناسب با یک نهضت دینی و تربیتی و یک مکتب اخلاقی نیست.
روشن ترین دلیل این است که این روش هر چه زیبا و دلنشین و ابتکاری باشد ، ممکن است آن را یک انقلاب ادبی دانست ، ولی یک انقلاب مذهبی و اخلاقی و هدایتی نمی‏ شود به حساب آورد. با یک مقایسه مختصر میان انبیاء که خود در تاریخ بشریت گروهی با مشـــــخصات و امتیازات شناخته شده هستند با صاحبان این مکاتیب ادبی که آنها هم کم نیستند مطلب نمایان می‏ شود. مثلاً جبران خلیل جبران هر چه دارای ذوق سلیم و قریحه عالی باشد و نوشته های او زیبا، دلنشین باشد نمی شود قرآن را با نوشته او قیاس کنیم و بگوییم این ســــــبک ادبی مجاز و مشروع است پس در قرآن هم از این سبک بهره گرفته شده است.
و ثانیا این همان شعر است که در قرآن نکوهش از آن شده است : «و الشعراء یتبعهم الغاوون ، الم تر انهم فی کل واد یهیمون یقولون ما لا یفعلون» (شعراء ، ۲۲۶-۲۲۴) یا «و ما علمناه الشعر و ما (۱۰) ینبغی له ان هو الا ذکر و قرآن مبین» (یس ، ۶۹) «و ما هو بقول شاعر قلیلاً ما تومنون» (حاقه ، ۴۱) «و یقولون ائنا لتارکوا الهتنا لشاعر مجنون» (صافات ، ۳۶) «ام یقولون شاعر نتربص به ریب المنون» (طور ، ۳۰)
«بل قالوا اضغاث احلام بل افتراه بل هو شاعر» (انبیاء ، ۵) متأسفانه در پاره ‏ای از نوشته ها مانند کتاب القصص الفنی فی القرآن استفاده از این سبک به قرآن نسبت داده شده است و آن نوشته سرتاپا بی اساس است.▪ زبان علمی :
هر علم زبان خاص خودش را دارد. منظور از زبان علم اصطلاحات خاص آن علم است. مانند علم صرف ، علم نحو، منطق، فلسفه وعرفان، حقوق ، تاریخ، فیریک، شیمی ، طبیعی و ...
در هر علم مطالب آن دانش را در قالب الفاظ و اصطلاحات خاصی بیان می‏ کنند و به آن اصطلاح می‏ نویسند و می‏ گویند. مثلاً در علم صرف اصطلاح این است که می‏ گویند : صحیح است و مثال است و مضاعف ـ لفیف و ناقص و مهموز و اجوف.
این کلمات هیچ کدام در معنای اصلی استعمال نشده است و در اصطلاح نحو کلمه ، کلام، مبتدا، خبر، جر ، نصب، رفع، تنوین و ... اصطلاح هستند و به نحوی به این اصطلاح سخن می گوید و همچنین است سایر علوم. و گذشته از این در زبان علم مجاز و کنایه و مبالغه و تسامح یافت نمی ‏شود. خیلی صریح و روشن و مشخص حرف می ‏زنند و می ‏نویسند ، زیرا مقصود تفهیم و تفهم آن مطالب است و این چیزها خدشه به مفاهمه می ‏زند ، لذا گفته‏ اند : باید در تعریف ها از مجاز گویی احتراز جست و نباید کلمات مشترک بکار برد.
آری در گذشته گاهی هم مندمج و مجمل و مبهم می‏ نوشتند مانند قبسات میرداماد یا صمدیه شیخ بهایی قدس ‏سره در نحو مانند : ان کان کالخلیل فکالخلیل و الا فکیونس و الا فکالبدل.
و یا تهذیب در منطق آمده است : امتنعت افراده او امکنت لم توجد او وجد واحد فقط مع امکان غیره او امتناعه.
و این روش اخیرا متروک شده است. مگر در کتب و نوشته های علمی که بنابر ابهام و اشاره بوده است. مانند بعضی از آثار عرفا و فلاسفه و برخی از علوم قدیمه و غریبه
و نیز در کتابهای علمی پیش از ورود به بحث ها یا در کتاب مستقل یا در علم دیگر، موضوعات آن علم را بررسی و تبیین می‏ کنند تا در نظر خواننده موضوع کاملاً مشخص و مبین باشد و تردید و ابهام در موضوعات و اصطلاحات نماند.
و گذشته از این ، در زبان علم برای هر گفتار استدلال می‏ کنند و دلیل می‏ آورند، گرچه در قرآن هم در بعضی موارد استدلال هست ولی نوعا استدلال نمی ‏شود یا ادعای بداهة می‏ شود مانند : «افی الله شک فاطر السموات و الارض» (ابراهیم ، ۱۰) یا خدا را به شهادت می‏ طلبد ، مانند : «شهدالله انه لا اله الا هو و الملائکة و اولو العلم...» (آل عمران ، ۶۱) یا نفرین می‏ کند یا دعوت به مباهله می‏ کند مانند : «قل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائکم...» (آل عمران ، ۱۸) یا تهدید می‏ کند و اینها هیچ کدام در زبان علم معمول نیست. البته نباید از این بیان سوء برداشت شود. قرآن پر است از دعوت به تدبر و تعقل و تفکر. ما نمی‏ گوییم قرآن با تعقل و تفکر و استدلال مخالف است ، قرآن در بحث معارف گاهی به استدلال هم می‏ پردازد ، مانند استدلال به دلیل نظم که در قرآن زیاد آمده است ؛ بلکه منظور این است قرآن بیشتر با زبان فطرت که زبان وجدان و دل است سخن می‏ گوید نه با زبان خشک عقل که جدل و مغالطه در آن فراوان یافت می‏ شود.
و باز در شیوه زبان علم غیر از علوم ریاضی مطالب به طور احتمال و تردید بیان می ‏شود ، ولی در زبان قرآن و کلاً در زبان ادیان مــــطالب به طور قطع و یقین و بدون هر گونه تردید و احتمال گفته می ‏شود و گفته ‏ها به طور مسلم القا می‏ گردد ؛ زیرا انبیاء برای تــذکر و هدایت مردم مبعوث شده ‏اند و این معنا با تردید و دودلی و احتمال ، سازگاری ندارد.
گاهی سطح مطالب و مفاهیم آنچنان گسترده و وسیع و بلند است که الفاظ معمولی که برای مفاهیم معمولی وضع شده است ، بر قد و بالای آن معانی و مفاهیم کوتاه است و با جعل اصطلاح هم نمی‏ شود آن مفاهیم را تنزل داد و تفهیم و تفاهم کرد ، مانند پاره‏ ای از مطالب فلسفی مثل ربط حادث به قدیم و اتحاد عاقل و معقول و حرکت جوهری یا مطالب عرفانی ، مانند مسایل کشف و شهود و یا نسبیت انیشتن یا خیلی چیزهای دیگر که فرمولش را کشف می‏ کنند و جواب را هم می‏ دهد ولی به عمقش نمی ‏توانند برسند ، ناچار لازم می‏ شود مطلب را با زبان فرمول القا کنند و دراینجا هم ‏گوینده الفاظی راا ستخدام می‏ کند و در مفهوم ‏وسیع استعمال می ‏کند.
گاهی هم می‏ گوید مطلب دیدنی است نه گفتنی ، فقط می ‏توان به طور اجمال به آن مفهوم اشاره کرد.
بنابراین ، زبان علمی، زبانی است که دانشمندان در رشته های مختلف مطالبشان را با آن بیان می کنند و هدفشان توصیف واقعیات است، نه برانگیختن و تعهد آفریدن. با اصطلاحات مخصوص هر علم مطالب رامی‏ گویند ، قصدشان رابه صورت رمز ، تمثیل و تخیل بیان نمی‏ کنند. با اصطلاحات شناخته شده و زبان گویا به روشن کردن مطالب به مخاطب خودش می ‏پردازند.
از سوی دیگر ، زبان علم به ویژه در علوم تجربی مطالب قابل صدق و کذب است ، یعنی می ‏توان با کنکاش در مقوله هایی از آن گــفت این سخن صادق یا کاذب است. همچنین زبان علم انتزاع گراست و ارزش گذاری نمی ‏کند و زبان ناظر اسـت نه زبان عامل و هـــــــــدف را تعیین نمی کند و به دنبال علل ظاهری است و از هست و نیستش صحبت نمی‏ کند.
به این معنا ، زبان قرآن ، زبان علمی نیست و نمی ‏تواند همه مشخصات زبان علمی را داشته باشد ؛ قـــرآن برای توده های مردم آمده و با زبان آنان سخن گفته است.
▪ زبان سمبلیک :
گاهی زبان ، زبان رمز است و منظور از رمز این است که هیچ یک از الفاظ در موضوع له و مستعمل فیه لغوی و عرفی استعمال نشده باشد، چه موضوع له داشته باشد و چه نداشته باشد ، مانند حروف و ارقام. فقط باید گوینده و مخاطب طبق قرار قبلی الفاظ را استعمال کنند و با کلید رمز ، کلمات استعمال شده را بفهمند. زبان رمز چندین گونه است :
الف) همان که گفته شده متکلم و مخاطب می‏ خواهند به گونه ‏ای صحبت کنند که دیگران نفهمند اعداد یا حروف یا خطوط یا حتی کلماتی را به استخدام می ‏گیرند و هر کدام از آنها را علامت و نشانه چیزی قرار می‏ دهند و برای کشف رمز کلیدی ابتکار می‏ کنند هر کس که آن کلید را در اختیار داشته باشد مطلب گفته شده و نوشته شده را می‏ فهمد و هر کس نداشته باشد نمی‏ فهمد و فرق نمی‏ کند این چیزها علامت قرار داده شده خودش هم معنی داشته باشد یا نداشته باشد و زبان رمز معمولی این است مراد ما هم از زبان رمز این است.
ب) گاهی گوینده یا نویسنده می‏ خواهد یک دسته مطلب علمی یا فلسفی یا عرفانی یا اخلاقی را به مخاطب القاء کند ، مثلاً برتری انسان از سایر موجودات حتی از فرشته ها را یا مبدأ شرور بودن شیطان را یا لزوم عدل در قضاوت را یا هر مطلب دیگر رابگوید ؛ فکر می‏ کند اگر داستانی درست کند و در ضمن آن طوری سخن بگوید که این مطلب فهمیده شود دلنشین ‏تر و جالب‏ تر است. داستانی را درست می ‏کند و از زبان جمادات یا نباتات یا حیوانات یا حتی انسان های جعلی یا حقیقی یا حتی خودش سخن می‏ گوید و داستان را می‏ سراید در حالی که داستان هیچ گونه واقعیتی ندارد ، فقط برای القای آن مطلب گفته شده است ، مانند داستان سلامان و ابسال یا حی‏بن یقظان یا داستان های کلیله و دمنه یا بینوایان و امثال اینها (ظاهرا برخی که زبان رمز یا سمبلیک را بکار می‏ برند مرادشان این است.)
ج) گاهی واقعیتی هست ولی برای بیان آن واقعیت لفظ خاصی نیست ، متکلم ناچار است از الفاظی استفاده کند به نحوی آن معنا را برساند ، گرچه با تجرید از خصوصیات معانی متعارف استعمال نشده است یا به وسیله تشبیه و متکلم بودن خداوند که در این موارد قطعا آن الفاظ در معانی متعارف استعمال نشده است یا به وسیله تشبیه یا تجرید و یا به استعمال در معنی اعم یا امثال اینها این الفاظ بکار گرفته شده است و این همان زبان است که ما پیش از این بدان اشاره کردیم.
د) در برخی از روش های سخن القای کلمات طوری است که گوینده الفاظ را می‏ گوید و معانی مختلف را در سطح های گونــــــــــاگون قصد می‏ کند ؛ در دو سطح یا بیشـتر ، تا خواننده یا شنونده بر حـــسب استـــعداد ذهنی و فکری و بضـــاعت علمی خود از آن بهره ‏مند گــــــــردد «لیذهب نفس السامع کل مذهب ممکن» به طوری که در سطح کلام ظاهر داشته باشد و باطن یا باطنها و هر کس بقدر لیاقت و شایستگی و استعداد خود از آن بهره گیرد.
البته این روش مخصوص کلام و شنیدنی ها نیست بلکه در دیدنی ها هم چنین است. شاعر می‏ گوید :
تو مو بینی و مجنون پیچش مو / تو ابرو او اشارت های ابرو
شاید حدیث «سبعة احرف» و هم‏چنین ظاهر و باطن داشتن قرآن‏ اشارتی باشد به ‏این روش.
ه) گاهی گوینده در مقام تفهیم عموم خوانندگان نیست ، بلکه خود گوینده می‏ گوید من از این گفتار منظورم این نیست که مردم نگاه کنند و چیزی دستگیرشان شود ، بلکه به منظور دیگر این کلام گفته شده است و کلمات را به ظاهر آن حمل نکنید و الا گمراه می‏ شوید.
وجود تأویل و متشابه در قرآن گواه این مطلب است. و این غیر از زبان رمز است که بدان اشاره شد. به عنوان نمونه به عمده ‏ترین موضوعات آیات قرآنی از این دسته اشاره می‏ گردد :
خداوند و اوصاف او ، انسان، سعادت و شقاوت او ، حیات و مرگ او ، ظاهر و باطن او ، جهان یا رابطه اینها با هم، یعنی رابطه انسان با خدا و خدا با انسان، جهان با خدا و خدا با جهان، و جهان با انسان و انسان با جهان است. به سخن دیگر قرآن کتاب هدایت است و هدایت بدون معرفت امکان ندارد. بحث معرفت و شناخت در قرآن سه مرکز و شش محور دارد خدا و انسان و جهان ، مراکز سه گانه شناخت ، و رابطه آن سه با هم ، محورهای شش گانه این بحث را تشکیل می ‏دهند. و همه این چیزهای گفته شده جزء مفاهیم معمولی نیستند ، که لغات معمولی در برابر آنها وضع شده باشد.
پس الفاظی که در این بخش ها از مفاهیم گفته شده ، استعمال گردیده است باید به یک معنی دیگر، جز آنچه در محاورات معمولی در نظر گرفته می‏ شود استعمال گردد. و این غیر آن چیزی است که در باب رمزی بودن زبان قرآن مطرح شد. به هر حال، از گذشته های بسیار دور مسأله رمزگرایی به ویژه در کلمات دینی مطرح بوده است. در جهان اسلام گاه مفسرین اهل عرفان با این زبان سخن می‏ گفتند و کلمات بسیاری از قرآن را اشاره و رمز به معانی خاصی می ‏دانستند. اینکه ما با آنان همراهی داشته باشیم و همه تأویلات و نمادگرایی آنان را بپذیریم ، جای سخن دارد، اما بی گمان وجود کلماتی از قرآن دلیل بر این است که قرآن خالی از رمز نیست مانند حروف مقطعه ، یا کل داستان حضرت آدم که نمی ‏توان به معانی ظاهری حمل کرد و کلماتی چون سجده ملائکه بر آدم ، خوردن از شجره ، سخن گفتن آدم با ملائکه و گفتگوی خداوند با ملائکه را به معانی رایج پیاده کرد.
با همه اینها چون قرآن برخی کلمات و آیاتی دارد که نمی‏ توان حمل بر ظاهر نمود ، دلیل بر این نمی‏ شود که زبان قرآن زبان سمبلیک است و به طور غالب از این زبان استفاده کرده است. زیرا مهمترین اشکالی که بر این زبان نسبت به قرآن مطرح است ، این است که زبان قرآن زبان شخصی می‏ شود زبان رمزی میان خدا و رسولش و یا احیانا عده ‏ای و گروهی چون راسخان در علم می‏ گردد.
معنایش این می‏ شود که دیگران این کلام را نمی‏ فهمند و از این رمز نمی ‏توانند استفاده کنند مگر کسی که به فنون و رموز رمز آشنا باشد، از آن طرف زمینه جابجایی و تأویل های گوناگون را فراهم می ‏کند. در این صورت قابل استناد نیست و قابل استفاده و استدلال و هدایت برای جوامع و توده نخواهد بود. چون معیار و ملاکی برای فهم و درک ندارد.
● زبان قرآن :
اکنون با توجه به آنچه در توصیف زبان ها آمد به بحث اصلی خود برگردیم و ببینیم آیا زبان قرآن یکی از این زبان هاست یا قرآن زبانی مخصوص به خود دارد.
حقیقت آن است که قرآن زبان مخصوص به خود دارد و نمی‏ توان زبان قرآن را به طور کامل با یکی از زبان های یاد شده مقایسه کرد.
درست است که در هر قسمتی از قرآن نمودهایی از گرایش های عرفی ، ادبی، علمی، و رمزی یافت می ‏شود و اوصافی از این زبان ها در قرآن دیده می ‏شود ، اما هیچ کدام از این زبان ها نیست.
در راستای توضیح دقیق زبان قرآن و مقایسه آن با زبان های یاد شده به پاسخ برخی اشکال ها می‏ پردازیم.
زبان قرآن، زبان معمولی مردم عرب در عهد رسالت نیست. به این معنا که اگر در زبان عرفی عرب مجاز ، کنایه، تشبیه، تمثیل راه می‏ یابد و در قرآن این روش ها بکار گرفته می‏ شود اما همه مشخصات زبان عرفی را ندارد. در زبان عرفی دقت و عمق را نمی ‏توان یافت و بر عکس در آن مبالغه ، مسامحه، به وفور یافت می‏ گردد. باورها و دانستنی های عصر کاملاً مشاهده می ‏شود. اما در زبان قرآن چنین چیزهایی دیده نمی‏ شود، زیرا اگر زبان عام قرآن، زبان عرفی باشد ، مسامحه و مبالغه دیده شود در آن صورت اعتماد به کلمات و سخن سلب می‏ گردد و آن همه آیات در تدبر و تفکر لغو خواهد بود.
بنابراین اگر در قرآن از این زبان زیاد بهره گرفته است ، اما مطالب متعددی در قرآن گفته شده است که از قبیل مفاهیم عادی و زبان عرفی نیست ، بلکه مربوط به عالم دیگر و موجودات دیگر است. الفاظی است که در القای این مفاهیم از آنها استفاده شده و با همین روش به کار گرفته شده ‏اند. مانند «قول» (سخن گفتن) که در قرآن به خدا و به ملائکه و به آسمان و زمین نسبت داده شده است.
شکی نیست که قول در زبان عربی برای حرف زدن و سخن گفتن انسان وضع شده است و آن ، از راه دهان است. دستگاه سخن گفتن شروع به کار می‏ کند و در هوا موج ایجاد می ‏شود و از راه گوش با فعل و انفعالات خاصی شنیده می ‏شود. «قول» اول وضع شده برای این گونه سخن گفتن ، به سخن گفتن طوطی و مرغ مینا هم سخن گفتن گفته می‏ شود و به ســـــخن گفتن رباط و گرامافون هم سخن گفتن گفته می ‏شود ، سخن گفتن خداوند و ملائکه و زمین و آسمان با همه اینها فرق دارد پس «قول» را باید در یک معنی شـــامل استعمال کنیم که همه اینها را بگیرد.
همچنین «یسبح له ما فی السموات و الارض» (حشر ، ۲۴) ما فی السموات و الارض ، شامل زمین و آسمان و باران و اشیاء مادی و معنوی وجود خارجی و علمی و فکری می ‏شود ، پس باید تسبیح در معنای وسیعی استعمال شود تا همه اینها را دربرگیرد. درباره هر چیزی که از جهان غیب با این الفاظ معمول نقل می‏ شود ، چاره ‏ای جز این روش نیست.
به قول مرحوم شبستری در گلشن راز :
چو محسوس آمد این الفاظ مسموع نخست از بهر محسوس ‏اند موضوع
معانی هرگز اندر حرف ناید که بحر قلزم اندر ظرف ناید
● توجیهی غلط :
در همین جا خوب است اشاره کنیم به اینکه برخی برای فرار از اشکال ، توجیهی کرده ‏اند که اشکال را دوچندان کرده است.
گفته‏ اند : «قرآن در زمانی نازل شده که از علوم و تجربیات و کشفیات و اختراعات خبری نبوده و پیغمبر اسلام در میان مردمی زندگی می‏ کرد که عموما امی و بی سواد بودند حتی اشخاصی که سواد خواندن و نوشتن داشتند در میان آنان معدود بودند و در عصر جاهلی که آداب و رسوم و افکار و عقائد مردم براساس خرافه و اوهام بود ، از معارف جز بت پرستی ، از علم و دانش و شناخت جهان جز هیئت بطلمیوسی ، از زندگی جز صحرانوردی ، از تجارت جز برده فروشی و دلالی و ربا، از عیش و نوش و رفاه جز زن و شعر و شراب و اسب ، از مردانگی جز قتل و غارت ، از اخلاق جز تفرعن و فخر فروشی بهم ، و بالیدن به استخوان های پوسیده مردگان و اباء و اجداد ، و از اخلاق اجتماعی جز ظلم و ستم و زورگویی و تعدی و تجاوز ، و از ارزش ها جز زور بازو و شمشیر ، چیزی نمی ‏شناختند مخاطب قرآن اینها بودند و پیغمبر از میان اینان برخاسته بود.
اگر می ‏بینیم در قرآن : «الرجال قوامون علی النساء» (نساء ، ۳۴) آمده است و این سخن را با این کلیت نمی ‏شود پسندید و پذیرفت و اگر در آن می‏ خوانیم : «فعظوهن و اهجروهن فی المضاجع و اضربوهن» (نساء ، ۳۴) پذیرفتن این سخن برای اکثر مردم سخت و سنگین است ؛ اجازه دادن مرد که زن را بزند و خواسته خود را به وسیله کتک به او تحمیل کند این خلاف انصاف و عدالت است.
یا اگر می ‏بینیم در قرآن در مقام خطاب به مردم می‏ فرماید «الکم الذکر و له الانثی تلک اذا قسمة ضیزی» (نجم ، ۲۲) برای خودتان پسر و برای خدا دختر قائل می ‏شوید و می‏ گویید فرشته ها دختران خدا هستند این یک تقسیم غیر منصفانه است و از این سخن و تعبیر فهمیده می‏ شود خدا قبول دارد پسر عزیزتر از دختر است از روی این باور می ‏فرماید پسر که عزیزتر است خودتان بر می ‏دارید و دختر که بی ارزش ‏تر است به خدا نسبت می ‏دهید و این تقسیم غیر عادلانه است یا حکم قرآن را که می ‏بینیم می ‏فرماید «فللذکر مثل حظ الانثیین» (نساء ، ۱۷۶) سهم یک مرد در ارث مطابق سهم دو زن است.
و هم چنین هنگامی که در قرآن می‏خوانیم «ضرب الله مثلاً عبدا مملوکا لایقدر علی شی‏ء» (نحل ، ۷۵) از آن برداشت می‏ شود خداوند نظام بردگی را قبول دارد ؟
یا باید این مشکلات را بپذیریم یا بگوییم همه اینها متناسب و هماهنگ با فرهنگ آن روز گفته شده است. همه این گفته های آن روز، جزء فرهنگ عمومی مردم بوده است و قرآن هم با زبان برخاسته از فهم ، شعور ، درک و فرهنگ آن روز سخن گفته است، چنانچه گفته ‏اند :
چونکه با کودک سر و کارت فتاد پس زبان کودکی باید گشاد
یا در حدیث آمده است : «انا معاشر الانبیاء امرنا ان نکلم الناس علی قدر عقولهم» (۱۱) و این سخن پسندیده و حق است و این گونه ایرادات و اشکالات را هم از ساحت قرآن دور می‏ سازد.»
▪ پاسخ اشکال :
حقیقت اینست که پاسخ این پرسش منفی است. زیرا این سخن نه تنها حق نیست ، بلکه باطل و ناروا و دروغ است و این خرده ‏گیری ها هم پاسخ دیگری دارد و هیچ نیازی نیست که برای پاسخ گویی به این اباطیل پناه ببریم.
اما باطل و ناروا بودن این سخن به این جهت است که قرآن برای تصحیح عقائد و اخلاقیات و اعمال و فرهنگ مردم آن عصر نازل شده است و هیچ کدام آنها مورد قبول خدای قرآن نبوده است. قرآن نازل شده که مردم را از این فرهنگ و این فکرها دور سازد و برحذر دارد نه اینکه آن را ترویج دهد.
قرآن که از اول تا آخر با صدای بلند در این باره فریادش بلند است ، درســت نیست که خودش با زبان برخاسته از آن فرهنگ سخن بگوید ، زیرا با آن زبان صحبت کردن خود یک نحوه پذیرش آن فرهنگ است.
آیا می ‏شود یک کتاب ، کتاب هدایت و تربیت باشد و برای طرد و منزوی کردن فکر و فرهنگی ، فعالیت خود را با زبان برخاسته از آن فــــــــــکر و فرهنگ شروع کند و با این کار مهر صحت و قبولی بر آن بزند ؟
اگر قرآن نظام برده داری را پذیرا بود نمی‏ گفت : «فلا اقتحم العقبة و ما ادریک ما العقبة فک رقبة» (بلد ، ۱۴-۱۲) و اگر دختر را کم ارزش ‏تر می ‏دانست و آن را وسیله ننگ می ‏شمرد ، مبارزه با عقاید و رفتار مردم جاهلی نمی‏ کرد و با زنده بگور کردن دختران مخالفت نمی‏ کرد و نمی‏ گفت : «و اذا الموؤدة سئلت بای ذنب قتلت» (تکویر ، ۱۰- ۹)
اما در باره این آیه شریفه : «الکم الذکر و له الانثی» (نجم ، ۲۱) معنایش این نیست که اسلام این فکر را می ‏پذیرد ، معنایش این است شما که دارای چنین فکری هستید ، چرا خدا را دست کم می ‏گیرید آیا این پندار ، طبق عقیده خودتان گمان بد بردن به خدا نیست ؟
کوتاه سخن اینکه این سخن ، کشف زبان قرآن نیست ، بلکه معنایش این است که پیغمبر تحت تأثیر افکار جاهلی قرار گرفته بوده است.
اگر بعضی افکار آن روز را طرد و منع می‏ کرده ، بعضی دیگر را هم پذیرا شده است. این سخن انکار نبوت پیغمبر است نه کشف زبان قرآن.
از نظر دیگر هم می‏ شود زبان را به زبان محاوره و کتابت تقسیم کرد : به این معنا که گاهی زبان ، زبان محاوره است و گاهی زبان تدوین و تألیف. هر کسی می‏ داند انسان آنطور که سخن می‏ گوید آن طور نمی‏ نویسد و همچنین بالعکس.
در زبان محاوره مخاطب چه یک نفر باشد و چه چند نفر و چه جماعتی ، معلوم و مشخص است و گوینده می‏ خواهد ما فی الضمیر خود را به آنها منتقل کند. ممکن است به استحضار ذهنی آنها بسنده کند و زیاد توضیح ندهد و به قرائن موجود اکتفا کند ، ولی در تدوین کامـــــلاً وضع طور دیگری است ، چون نویسنده نمی ‏داند این نوشته را چه کسی می‏ خواند ، ممکن است آمادگی ذهنی نداشته و سوابق مطلب را نداند باید با دقت بیشتر و آمادگی بهتر و صراحت و روشنی زیادتر بنویسد.
خلاصه کیفیت ارائه مطالب و القاء در محاوره و تدوین فرق می‏ کند. پرسش این است که زبان قرآن ، زبان محاوره است یا تدوین ؟
در این زمینه باید گفت از این زاویه قرآن با زبان تدوین صحبت می‏کند نه زبان محاوره. قرآن از اول تا آخر خود را یک کتاب می ‏بیند و می ‏نــــــامد «و ما ارسلناک الا کافة للناس بشیرا و نذیرا» (سب ، ۲۸) عمل رسول الله در جمع کردن قرآن بهترین دلــــــیل بر این است که قرآن زبان تدوین است و از آن به عنوان یک کتاب تلقی می‏ کرده است. عمل مسلمین هم در جمع قرآن بر این معنا دلالت دارد.
پس زبان قرآن نمی‏ تواند ، زبان عرفی باشد و در فضا و قالب کلماتی باشد که توده مردم دقیقا آنها را بکار می‏ برند. زیرا بسیاری از کلـــماتی که در قرآن آمده غیر آن چیزی است که در محاورات معمولی در نظر گرفته شده است.
مثلاً خداوند حی است ، عالم است ، مالک است ، مرید و مدرک ، قدیم و ازلی است و ... هیچ کدام از این الفاظ برای مـــــعانی که به خداوند نسبت داده شده است وضع نشده ‏اند ، بلکه در معنایی استعمال شده‏ اند که نسبت دادنش به خداوند صحیح باشد.
مثلاً می ‏گوییم خداوند «مالک یوم الدین» است ؛ مفهوم مالک همان نیست که ما از «زید مالک خانه است» می ‏فهمیم.
مالک در جمله اول با مالک در جمله دوم خیلی تفاوت دارد. همین طور سایر اوصاف که به خداوند نسبت داده می‏ شود ؛ لذا وقتی که این اوصاف به خدا نسبت داده می‏ شود توضیح می ‏دهند که اوصاف ذاتی خداوند به یکدیگر برمی‏ گردند و همه آنها با ذات خدا یکی هستند و چنین چیزی را در غیر خداوند سراغ نداریم.
یا وقتی که به خدا می ‏گوییم «رب البیت» یا به کعبه می‏ گوییم بیت الله و به حرم می ‏گوییم حرم الله به آن مفهومی نیست که به فلان کس می‏ گوییم صاحب خانه و به خانه می ‏گوییم خانه فلان کس.
برخی لغات مانند «لیت و لعل» که به خداوند نسبت داده می‏ شود ، گفته شده است از معنی ترجی و تمنی تجرید شده است و هم چنین چون گفته می ‏شود «لمّا یعلم الله» (توبه ، ۱۶) با لما یعلم زید فرق دارد.
این مثال ها که گفته شد برای تقریب ذهن است و الا مطلب بالاتر از اینهاست.
● نتیجه گیری :
زبان قرآن دارای خصوصیات زیر است :
۱) عربی حجازی است ولی عربی خالص نیست ، یعنی الفاظ دخیل از لغات غیر حجازی و غیر عربی در آن دیده می‏ شود.
۲) زبان ادبی است یعنی از فصاحت و بلاغت در حد اعلی برخوردار است ازتشبیه ، استعاره ، کنایه، ایهام و تمثیل در قرآن بهره کافی برده شده است و مجاز ، مبالغه و سجع هم غالبا دارد از همه جهات ادبی که در زیبایی کلام و تأثیر آن دخالت دارد ، بهره برده است. جز از جهاتی که متناسب با کتاب تربیت و هدایت نیست هر چند از نظر ادبی تجویز شده است مانند استفاده از تخیل که با واقع گرایی مخالف است. و در نظم و نثر این سبک و روش معمول و متعارف است و به حد وفور در نوشته های ادبا و نویسندگان دیده می‏ شود ، مانند سبک رمانتیک که در قرآن به نام شعر نامیده می‏ شود ، چه نظم باشد یا نثر.
۳) مفاهیمی که در قرآن از آنها سخن رفته است غالبا از مفاهیمی است که سطح آنها از سطح مفاهیم معمولی که در هر زبان و لــــــــغت متداول است ، بالاتر است ، مانند اوصاف و افعال منـسوب به خداوند : «هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و هو بکل شی‏ء قدیر» (حدید ، ۳)
«هو الله الذی لا اله الا هو عالم الغیب و الشهادة هو الرحمن الرحیم ... الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن العزیز الجبار المتکبر ... هو الله الخالق الباری المصور له الاسماء الحسنی یسبح له ما فی السموات و الارض و هو العزیز الحکیم» (حشر ، ۲۴-۲۲)
و هم چنین است ملائکه، جن، عالم غیب، روح، وحی و نظائر اینها. طبعا استفاده و القای چنین مفاهیمی از لغات معمولی در سطح افکار و استعداد فهم موجود مادی و انسان خالی از اشکال نیست ، چون این مفاهیم و معانی به جهان دیگر مربوط است و قالب الفاظ به مــــفاهیم این عالم.
۴) به دلیل وجود تأویل و متشابهات در قرآن ، قرآن کتابی نیست که برای فهم عموم بدون واسطه و رجوع مستقیم قابل تفسیر باشد ، بهترین دلیل وجوه گوناگونی است که در اکثر آیات به نظر مفسرین رسیده یا بعضی برخی را ترجیح داده ‏اند و بعضی ، برخی دیگر را یا بدون ترجیح ، احتمالات را نقل کرده و گذشته ‏اند.
۵) در قرآن از روش دیگر هم استفاده شده است. آیاتی در قرآن هست که اشخاص مختلف در سطح های گوناگون از آن استفاده های مختلف می‏ کنند مانند : «قل هو الله احد» که امام می ‏فرماید در روزگار بعد انسانهای متعمق و ژرف اندیش می ‏آیند این آیات برای آنها نازل شــــــده است و هم چنین سوره حدید : «هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن» و آیات دیگر. (۱۲)
پس نمی ‏توان زبان قرآن را به طور کامل با یکی از زبان های معمولی که شمرده شد مقایسه کرد. قرآن زبان مخصوص خود را دارد و بس و در هر مورد با یکی از این زبان های شمرده شده قابل تطبیق است اگر گفته شد قرآن مجاز دارد یا کنایه دارد یا استعاره دارد به این معنی نیست که قرآن از اول تا آخر مجاز و کنایه و تشبیه است.
در اینجا لازم است توجه خواننده محترم را به یک نکته جلب کنیم و آن نکته این است که باید توجه داشت بحث ما که به نام زبان قرآن نامیده شده است با آنچه در کتب فلسفه زبان دین آمده است و مورد بحث و گفتگو حتی نظریه های گوناگون قرار گرفته است ، تفاوت فراوانی دارد هر چند در بعضی جهات هر دو بحث مشترکند :
۱) در بحث فلسفه دین سخن از زبان دین به معنی اعم است یعنی اعم از متون دینی یا گفتار پیامبران یا کشیشان و کلیسا یا مؤمنین.
۲) بیشتر بحث آنها در گزاره ‏های کلامی است ، اوصاف خدا اعم از اوصاف اشتراکی مانند علم ، حلم، قدرت، حکمت ، سمع، بصر و ... یا اوصاف اختصاصی ذاتی یا خلقی (صفت فعل) ایجابی یا سلبی.
۳) مشکل آنها تصور حقیقت این مطالب است و تلاششان در جستجوی پیدا کردن راه تجربه و تحقیق در صدق و کذب و بیرون آوردن این مطالب از تعبد به صحنه علم است و در اینکه آیا اینها قابل ابطال هستند یا نیستند و ترسیدن از یک شی‏ء نامرئی و امید بستن به آن و عـشق ورزیدن به آن و اعتراف کردن نزد آن چه معنا می‏ تواند داشته باشد ؟
۴) خواسته آنها اهداف زیر می‏باشد :
الف) حل فهم این مطالب خصوصا در اوصاف خدا یا هر مجرد
ب) حل تهافت هایی که در دین پیش آمده است
ج) حل تعارض علم با دین
د) پاسخگویی به فلسفه های ضد دینی
در مورد تعارض علم و دین راه هایی که رفته‏ اند ، به شرح زیر است :
تفکیک میان علم و دین ، و قبول نکردن گفته علم چون ظنی است و قطعی نیست ، سیال کردن معرفت دینی و جدا کردن آن از دین ، تأویل گفته های دین ، عرفی دانستن زبان دین یا در نظر بعضی سمبلیک دانستن آن و نظریات دیگر که درباره زبان دین گفته شده است مانند : نظریه ابراز احساسات ، نظریه نمادین ، نظریه آئینی ، نظریه اســـــــطوره‏ای و تفصیل اینها را باید در کتاب هایی که در این باره نوشته شده ، جست. (۱۳)
در بحث ما گفتگو در زبان قرآن است حتی گفته های پیامبر و امامان هم داخل نیستند زیرا بحث آنها جای دیگری دارند (بحث از حدیث)، و مقوله قرآن که عین وحی است با گزارش از وحی تفاوت دارد.
در قرآن از موضوعات مختلف بحث شده است : قصص و حکایات ، پند و اندرز، دعا و عبادت ، تمجید و ستایش، هدایت و ضلالت ، خیر و شر، بهشت و جهنم ، غیب و شهود، مرگ و حیات، طینت و طبیعت و ...
ما می‏ خواهیم درک کنیم قرآن با چه زبانی با ما صحبت می ‏کند و آن را واسطه تفسیر صحیح قرآن بکنیم ، پس بحث ما در فهم مراد خداوند است از لحاظ بیان و زبان تشخیص حقیقت و مجاز قرائن عقلی و نقلی ؛ متصل و منفصل ؛ استعاره ، تمثیل ؛ کنایه، تخیل ؛ اما فهم این مطالب و تحقیق در آنها ، جای دیگر دارد.
مهم این است که بدانیم جهت گیری این دو بحث با هم فرق می ‏کند. در بحث ما اصالت به دین داده می ‏شود، علم و فلسفه و احساس را با دین و مسلمات آن می‏ خواهیم تطبیق دهیم یا خطایای آنها را دریابیم و یقینیات آنها را از ظنیات جدا کنیم. ما مسلمات دین را رخنه ناپذیر می ‏دانیم ، بر عکس غربی ها که اصالت را به آنها می‏ دهند و دین را یا تأویل می‏ کنند یا طرح می‏ کنند تا بتوانند میدان دین را تضییق کنند.

آیت الله موسوی اردبیلی
۱ ـ راسخان در علم در قرآن دو بار آمده است یک بار در اینجا و بار دیگر در سوره نساء ، ۱۶۲ می ‏فرماید : «لکن الراسخون فی العلم منهم و المؤمنون یؤمنون بما انزل الیک و ما انزل من قبلک و المقیمین الصلوة ...»
۲ ـ ر.ک : تفاسیر آیه ۵۱ سوره قلم
۳ ـ ر.ک : ایازی ، سید محمدعلی ، المفسرون حیاتهم و منهجهم ، ص ۶۴- ۳۶
۴ ـ خرمشاهی ، بهاءالدین ، ذهن و زبان حافظ ، ص ۹
۵ و ۳ ـ همان ، ص ۱۱
۶ ـ همان، به نقل از مقدمه ترجمه انگلیسی آربری از قرآن مجید
۷ ـ جاحظ ، ابوعثمان ، البیان و التبیین ، ج ۱، ص ۸۱، دار و مکتبة الهلال بیروت
۸ ـ صدر المتألهین ، تفسیر القرآن الکریم ، ج ۷، ص ۲۲۲
۹ ـ توجه شود این لطیف ‏ترین تعبیری است که بکار گرفته شده است.
۱۰ ـ بحار الانوار ، ج ۱، ص ۱۰۶، به نقل از محاسن برقی
۱۱ ـ بحار الانوار ، ج ۳، ص ۲۶۴
۱۲ ـ ر.ک : ایان، باربور ، علم و دین ، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی ، ص ۲۷۷، مرکز نشر دانشگاهی ؛ ارنست کاسیرر ، زبان و اسطوره ، ترجمه محسن ثلاثی ، نشر نقره ؛ پل نویا، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی ، ترجمه اسماعیل سعادت ، مرکز نشر دانشگاهی

منبع : سایت مناجات

مطالب مرتبط

آیندهٔ جهان در قرآن

آیندهٔ جهان در قرآن
آیندهٔ عالم و فرجام امت اسلامی، به شیوه‌ای در قرآن بیان شده است كه پیامبر اكرم(ص) و وارثان علم آن حضرت، یعنی ائمه(ع)، آن‌را به طور كامل می‌دانند و به تمام مراحل و تطورات آن نیز دانا هستند، اما راهی كه ما برای شناخت آن داریم، به مقداری است كه از آیات و روایات شریفی، كه در این باره به ما رسیده، می‌فهمیم.
و تعداد آیاتی كه از آیندهٔ امت و عالم صحبت می‌كند به ده‌ها آیه می‌رسد؛ از قبیل:
وعد الله الذّین آمنوا و عملوا الصّالحات لیستخلفنّهم فی الأرض... .۷
خدا به كسانی از شما كه ایمان آورده و كارهای شایسته كرده‌اند، وعده داد كه در روی زمین جانشین دیگرانشان كند.
و این آیه:
سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی أنفسهم حتّی یتبیّن لهم أنّه الحقّ ... .۸
زودا كه آیات قدرت خود را در آفاق و در وجود خودشان به آنها نشان خواهیم داد تا برایشان آشكار شود كه او حق است.
و آیهٔ:
و من أظلم ممّن منع مساجد الله... لهم فی الدّنیا خزیٌ... .۹
كیست ستمكارتر از آن كه نگذاشت كه نام خدا در مسجدهای خدا برده شود... نصیبشان در دنیا خواری است... .
و آیات دیگری كه مجموعاً به ده‌ها آیه می‌رسد. و روایات و احادیث در این باره به صدها روایت می‌رسد كه در مصادر حدیثی شیعه و سنی آمده است. و برخی از آنها در ابواب مستقلی جمع‌آوری شده‌اند. مانند ابواب «ملاحم و فتن» و... كه در این روایات پیرامون حوادث بزرگ و كوچكی كه بعد از نبی‌اكرم(ص) تا آخرالزمان برای امت اسلامی رخ می‌دهد، بحث شده است.
و شاید بیشترین و صحیح‌ترین روایات نزد شیعه و سنی، روایاتی باشد كه از مرحلهٔ ظهور اسلام و داخل شدن اقوام مختلف در اسلام و تشكیل حكومت الهی به دست مهدی منتظر(ع) از فرزندان نبی اكرم(ص) صحبت می‌كند و هنگامی كه روایت و آیه دربارهٔ یك موضوع، اتفاق پیدا می‌‌كنند، آن قضیه دارای ارزش علمی بالایی می‌شود.همان‌طور كه در روایات وارده در تفسیر آیات مربوط به ظهور اسلام یا ظهور امام مهدی(ع) چنین است.
● نگاهی اجمالی به آیات تفسیر شده به ظهور حضرت مهدی(ع)
علامه بحرانی در كتاب المحجّهٔ حدود یكصد روایت وارده دربارهٔ تفسیر آیات به امام مهدی(ع) را گرد آورده است. بعد از بررسی بیش از چهارصد مصدر كتب تفسیری و حدیث، بیش از پانصد روایت كه ده‌ها آیه را به امام مهدی(عج) تفسیر می‌كند، یافتم؛ كه بیشتر آن روایات از طرق شیعه از امامان اهل بیت(ع) و اندكی نیز از طریق اهل سنت روایت شده است.
موضوعات این روایات بسیار متنوع می‌باشند. من جمله، صحبت از پاره‌ای وقایع قبل از ظهور ایشان؛ جمع شدن یاران آن حضرت(ع) در مكه، آغاز قیام حضرت مهدی(ع) از مسجدالحرام، حركت ایشان به سوی قدس، متوجه شدن ایشان به عالم، و جنگ‌ها و پیروزی‌های حضرت حجت(ع) و رفاه و گشایش در عصر ایشان، و عدالت و رحمت و دوست داشتن ایشان توسط مردم، و ده‌ها موضوع كلی و تفصیلی از این مرحله از ظهور اسلام بر سایر ادیان، و آنچه به دنبال این مرحله به وقوع می‌پیوندد از نزول حضرت مسیح(ع) و تصدیق حضرت مهدی(ع) و حمایت و یاری حضرت مهدی(ع) توسط ایشان، و از آنچه بعداز امام مهدی(ع) رخ می‌دهد؛ از رجعت پیامبر اكرم(ص) و ائمه (ع) به دنیا و حكومت نمودن به مدت طولانی، پس از آغاز شدن علایم قیامت، و خروج جنبده‌ای از زمین (دابهٔ الأرض) و یأجوج و مأجوج و... .
● نمونه‌هایی از مصادر شیعه و سنی
۱) طبری در تفسیر خود۱۰ می‌گوید: سُدّی دربارهٔ این سخن خداوند تعالی:
و من أظلم ممّن منع مساجد الله أن یذكر فیها اسمه و سعی فی خرابها.
می‌گوید: «رومیان بخت‌النصر را در تخریب بیت المقدس یاری كردند» و دربارهٔ این قول خداوند:
أولئك ماكان لهم أن یدخلوها إلاّ خائفین.۱۲
آنان حق ندارند جز ترسان و لرزان در آن [مسجد] درآیند؛
گفته است: در زمین، هیچ رومی وجود ندارد مگر اینكه اگر بخواهد وارد آن شود، می‌ترسد كه گردنش زده شود، و به پرداخت جزیه ترسانده شده، آنرا می‌پردازد. و دربارهٔ این آیهٔ قرآن:
لهم فی الدّنیا خزیٌ.۱۳
در دنیا، ایشان را خواری است.
می‌گوید: اما خواری و ذلت رومیان در دنیا، هنگامی است كه امام مهدی(ع) قیام نموده و «قسطنطنیه» را فتح نماید و آنها را به قتل رساند؛ این ذلت آنها در دنیاست.
همین روایت را شیخ طوسی از سدی در تفسیر التبیان۱۴ روایت كرده، و به آخر آن این جمله را اضافه نموده است: «و برای آنان، خواری در دنیا به این است كه كشته شوند، اگر حربی باشند.»
مشابه این بیان را «سیوطی» در تفسیر درّ المنثور۱۵، نقل كرده است. همچنین در كتاب العرف الوردی فی أخبار المهدیّ الحاوی۱۶ و در كتاب البرهان۱۷ و صاحب جریدهٔ العجائب۱۸، نیز این روایت نقل شده است.
آنچه را كه دربارهٔ قیمت و ارزش علمی روایت نقل شده از سدی گفتیم، در حالی‌كه فقراتی را كه سدّی بر زمان خودش تطبیق نموده است، رد نمودیم به این دلیل است كه روایت، این نكته را آشكار می‌كند كه در ذهن تابعینی مثل سدی این بوده است كه پیروزی كامل مسلمین بر روم و فتح پایتخت آنان‌، كه در این روایت قسطنطنیه نامیده شده، به دست مهدی موعود(ع) انجام شده و عزت مسلمین در مقابل آنها به دست ایشان تحقق خواهد یافت.
۲) در كمال‌الدین۱۹ از امام صادق(ع) روایت شده است كه دربارهٔ آیهٔ:
هو الّذی أرسل رسوله بالهدی و دین الحقّ لیظهره علی الدّین كلّه و لوكره المشركون.۲۰
او كسی است كه پیامبر خود را برای هدایت مردم با دینی درست و برحق، فرستاد، تا او را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند، هرچند مشركان را خوش نیاید.
چنین فرمودند:
به خدا قسم، تأویل این آیه رخ نداده و رخ نخواهد داد تا قائم(ع) خروج نماید. پس آنگاه كه خروج نماید، هیچ كافری به خدای عظیم و هیچ مشركی به امام وجود نخواهد داشت مگر اینكه خروج آن حضرت(ع) را ناخوش دارد. حتی اگر در میان صخره‌ای مشرك یا كافری پنهان شده باشد، آن صخره ندا می‌دهد: ای مؤمن، در میان من كافری پنهان شده، مرا بشكن و او را بكش.
و بخشی از این روایت را «فرات»۲۱ و «عیاشی»۲۲ در تفاسیر خود، نقل كرده‌اند و همچنین در العدد القویّه۲۳ و در تأویل الآیات۲۴ و برخی از مصادر دیگر شیعه نیز ذكر شده است.
در مجمع البیان۲۵ از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده كه پس از تلاوت این آیه فرمودند:
آیا دین اسلام بر سایر ادیان غالب شده است؟
همراهان حضرت(ع) پاسخ دادند: بلی.
ایشان فرمودند: هرگز، قسم به كسی كه جانم در دست اوست، این اتفاق نمی‌افتد تا اینكه هیچ شهر و روستایی نباشد مگر اینكه در آن، هر صبح و شام، شهادت بر وحدانیت خدا و رسالت پیامبر اسلام(ص) داده شود.
همین روایت در تأویل الآیات۲۶ و تفسیر صافی۲۷ و دیگر مصادر شیعه نیز بیان شده است.
مصادر اهل سنت، تفسیر این آیه را به نزول عیسی(ع) روایت كرده‌اند. همان‌طور كه در جامع طبری۲۸ و سنن بیهقی۲۹ و الدّرالمنثور۳۰ ذكر شده است. شافعی، صاحب البیان۳۱ از سعید بن‌جبیر در تفسیر این قسمت از آیه:
لیظهره علی الدّین كلّه و لوكره المشركون.
چنین نقل كرده است كه: «او، مهدی از عترت فاطمه(س) است.» و سپس می‌افزاید:
بین این قول، و قول كسانی كه می‌گویند: منظور، عیسی(ع) است؛ منافاتی وجود ندارد، زیرا همان‌طور كه گفته شد، عیسی(ع) یاری دهندهٔ امام مهدی(ع) است.
همچنین فخر رازی در تفسیر خود۳۲ از ابوهریره نقل می‌كند كه گفت:
این وعده‌ای از جانب خداوند تعالی است كه اسلام را بالاتر و برتر از جمیع ادیان قرار دهد. او سپس گفت ... و تمامیت یافتن این امر در زمان خروج عیسی(ع) است.
سدّی می‌گوید:
این امر هنگام قیام مهدی(ع) است. كه هیچ كس باقی نمی‌ماند مگر اینكه اسلام آورده یا مجبور به پرداخت خراج می‌گردد.
و احادیث متواتری در نزد شیعه و سنی وجود دارد كه نزول عیسی(ع) در زمان ظهور حضرت مهدی(ع) خواهد بود و ایشان پشت سر امام مهدی(ع) نماز خواهد خواند.
۳) همچنین مصادر فریقین در تفسیر آیهٔ:
ولو تری إذ فزعوا فلا فوت و أخذوا من مكانٍ قریبٍ.۳۳
اگر ببینی، آنگاه كه سخت بترسند و رهاییشان نباشد و از مكانی نزدیك گرفتارشان سازند.
اتفاق نظر دارند كه منظور آیه، «جیش خسف» است. یعنی در ابتدای ظهور، لشكری وارد مدینهٔ منوره شده، آنگاه جهت جنگ با امام مهدی(ع)، قصد مكهٔ مكرمه می‌كنند كه خداوند متعال آنها را قبل از رسیدن به مكه، در زمین فرو می‌برد. این مطلب در تفسیر طبری۳۴، و ثعلبی۳۵ و كتاب البداء و التاریخ۳۶ و عقد الدّرر۳۷ و تفسیر الدّر المنثور۳۸ نقل گردیده است.
بسیاری از مصادر شیعی نیز نظیر این تفسیر را از این آیه روایت كرده‌اند كه مجال بر شمردن آنها نیست. البته قطع نظر از این آیه، روایات متواتری از پیامبر اكرم(ص) ناظر به فرو رفتن لشكر در زمین (خسف جیش) در منابع شیعه و سنی از جمله در صحّاح سته آمده است.
۴) مصادر شیعه و سنی در تفسیر آیهٔ متعلق به نزول حضرت عیسی(ع) اتفاق نظر دارند:
و إن من أهل الكتاب إلّا لیؤمننّ به قبل موته و یوم القیامهٔ یكون علیهم شهیداً.۳۹
و هیچ یك از اهل كتاب نیست مگر آنكه پیش از مرگش به او ایمان آورد و عیسی در روز قیامت به ایمانشان گواهی خواهد داد.
این مطلب در تفسیر طبری۴۰ آمده است، و شیخ طوسی نیز تبیان۴۱ می‌فرماید:
... گویی آیه می‌خواهد بگوید: احدی از یهود باقی نمی‌ماند، مگر اینكه قبل از موت حضرت عیسی(ع) به ایشان ایمان می‌آورد. به این صورت كه با خروج امام مهدی(ع) خداوند حضرت عیسی(ع) را برای قتل دجال به سوی زمین می‌فرستد و همهٔ مردم جهان، ملت واحد می‌شوند كه همان ملت اسلام حنیف و دین ابراهیم(ع) می‌باشد.
و ابن عباس و ابومالك و حسن بصری و قتاده و ابن زید و... همین نظر را دارند و طبری نیز این قول را اختیار كرده است. و این آیه، مخصوص یهودیانی است كه در آن زمان زندگی می‌كنند. و از شیعیان، علی بن ابراهیم این قول را در تفسیرش ذكر كرده است.● نمونه‌هایی از مصادر شیعی:
۱) شیخ صدوق، در كمال الدین۴۲، از امام باقر(ع) نقل می‌كند كه فرمودند:
قائم ما (اهل بیت) با ترس و رعب (كه در دل دشمنانش ایجاد می‌شود) یاری می‌شود، با نصرت و پیروزی تأیید می‌شود، زمین رام وی می‌شود، گنج‌ها برایش آشكار می‌گردد، حكومتش شرق و غرب عالم را فرا خواهد گرفت، خداوند عزوجل به‌وسیلهٔ او دینش را بر سایر ادیان غالب خواهد نمود، هرچند كافران اكراه داشته باشند، هیچ خرابی باقی نمی‌ماند مگر اینكه آباد می‌شود، و روح الله، عیسی بن مریم(ع) ، نزول كرده و پشت سر حضرت مهدی(ع) نماز خواهد گذارد. پس آنگاه كه حضرت بقیهٔ الله(عج) ظهور نماید به كعبه تكیه نموده و سیصد و سیزده مرد اطرافش اجتماع می‌نمایند. و اولین چیزی كه می‌گوید این آیهٔ شریفه است:
بقیهٔالله خیرٌ لكم إن كنتم مؤمنین.۴۳
اگر ایمان آورده‌اید، آنچه خدا باقی می‌گذارد برایتان بهتر است.
آنگاه می‌فرمایند:
من بقیهٔالله در زمین هستم و خلیفه و حجت خدا بر شما می‌باشم، هیچ مسلمانی بر ایشان سلام نمی‌كند مگر با این جمله:
السّلام علیك یا بقیّهٔالله فی أرضه.
۲) نعمانی در كتاب غیبت۴۴ خود، از ابوبصیر نقل كرده است كه گفت:
از امام باقر(ع) دربارهٔ این آیهٔ شریفه پرسیدم كه:
سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی أنفسهم حتّی یتبینّ لهم أنّه الحقّ.۴۵
امام باقر(ع) پاسخ فرمودند:
در درونشان، مسخ را و در بیرونشان، حركت و خروش آفاق، علیه آنان را نشانشان می‌دهد. پس قدرت خدا را در انفس خویش و در آفاق می‌بینند و ضعفشان برایشان آشكار می‌شود. و معنای این سخن خداوند تعالی (حتّی یتبیّن لهم أنّه الحقّ) خروج قائم(ع) و چه بسا معنای مسخ مذكور برای سركشان، مسخ در شخصیت و روحیاتشان باشد كه با آن ضعفشان آشكار می‌شود.
۳) در غیبت نعمانی۴۶ از حضرت امیرالمؤمنین(ع) دربارهٔ این سخن خداوند عزوجل:
فاختلف الأحزاب من بینهم.۴۷
گروه‌ها با هم اختلاف كردند.
سؤال شد، ایشان فرمودند:
با دیدن سه چیز منتظر فرج باشید.
گفته شد ای امیرالمؤمنین(ع) آنها چیستند؟
حضرت علی(ع) فرمودند:
اختلاف اهل شما به خاطر آنچه كه در بین آنهاست، پرچم‌های سیاه از خراسان، فزع (صیحهٔ) آسمانی در ماه رمضان.
دوبارهٔ سؤال شد: این صیحه در ماه رمضان چیست؟ امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:
آیا سخن خداوند عزوجل را در قرآن نشنیده‌اید كه می‌فرماید:
إن نشأ ننزّل علیهم من السّماء آیهًٔ فضلّت أعناقهم لها خاضعین.۴۸
اگر بخواهم از آسمان برایشان آیتی نازل می‌كنیم كه در برابر آن به خضوع سر فرود آورند.
[سپس فرمودند:] آن، نشانه‌ای است كه زنان جوان را از سراپردهٔ خود خارج می‌كند و خواب رفته را بیدار می‌نماید و كسی را كه در حال چرت است به فزع وامی‌دارد.
و همین روایت را سلمی، از اهل سنت، در عقدالدرر۴۹ و بسیاری دیگر از منابع شیعی، كه مجال ذكرشان نیست، روایت كرده‌اند. و برخی از آنها این روایت را از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و از ابن عباس نقل كرده‌اند. و روایات دیگری صیحه یا آیه و نشانهٔ ماه رمضان را این‌گونه تفسیر نموده‌اند كه آن صدایی است از آسمان، خطاب به همهٔ ملت‌های عالم به این‌كه جنگ و نزاع‌ها و دوری از دین را كنار گذاشته و از امام مهدی موعود(ع) اطاعت نمایند و حضرت مهدی(ع) را با اسم و اسم پدرش نام می‌برد. با قطع نظر از تفسیر آیه، دربارهٔ این ندای آسمانی روایات دیگری نیز در مصادر شیعه و سنی نقل شده‌است كه مجال ذكر مصادر آنها نیست.
۴) در مصادر شیعه، در تفسیر آیهٔ:
و لئن أخّرنا عنهم العذاب إلی أمّهٍٔ معدودهٔ لیقولنّ مایحبسه ألا یوم یأتیهم لیس مصروفاً عنهم و حاق بهم ما كانوا به یستهزؤن.۵۰
و اگر چندگاهی عذابشان را به تأخیر بیفكنیم می‌پرسند: چه جیز مانع آن شده است؟ آگاه باشید چون عذابشان فرا رسد، آن‌را بازنگردانند، و آنچه را مسخره می‌كردند، آنان را دربرخواهد گرفت.
چنین آمده است كه مقصود از «امّهٔ معدودهٔ» اصحاب حضرت مهدی(ع) می‌باشند و در تفسیر قمی۵۱ ذیل این آیه از امام معصوم(ع) نقل شده است كه فرمودند:
«أمّهٔ معدودهٔ» اصحاب قائم(ع) اند كه سیصد و ده و اندی می‌باشند.
و عیاشی نیز همین روایت را از امام باقر(ع) در تفسیر خود نقل كرده و به آن افزوده است كه؛
در یك لحظه، مانند برگ پاییزی كه فرو می‌ریزد، گرداگرد آن حضرت گسیل می‌گردند.۵۲
و خود او از امام صادق(ع) با لفظ «او، قائم(ع) و اصحابش می‌باشند» روایت كرده است.۵۳ همچنین نعمانی در آن را از امام صادق(ع) روایت كرده است.۵۴ در تعداد دیگری از منابع شیعه نیز این مطلب موجود است كه مجال ذكرشان نیست.
همانطور كه ملاحظه می‌شود تفسیر «الأُمّهٔ» در این آیه به «جماعتی از مردم» صحیح‌تر از تفسیر آن به «مدتی از زمان» است، كه برخی از مفسران آن‌را ذكر كرده‌اند. چرا كه اصل در استعمال‌های قرآنی، معنای حقیقی كلمه است و عدول از معنای حقیقی به معنای مجازی، تا زمانی كه راه باز است، صحیح نمی‌باشد. كلمهٔ «الأُمّهٔ» بر طبق آنچه در المعجم المفهرس آمده چهل و نه بار در قرآن به كار رفته است كه در مورد آن مفسران اتفاق نظر دارند كه معنایش جماعت واحدی از مردم است كه همان معنای حقیقی «الأُمّهٔ» می‌باشد. و مفسران ذكر كرده‌اند كه در آیهٔ مذكور و آیهٔ ۱۱۸ سورهٔ یوسف به معنای «مدت» و در آیهٔ ۲۲ و ۲۳ سورهٔ زخرف به معنای «دین و ملت» است.
و البته در همهٔ موارد می‌توان آن‌را به معنای حقیقی‌اش با حذف مضاف یا بدون حذف مضاف تفسیر نمود، كما اینكه در آیهٔ مذكور چنین كردیم.
۵) در بعضی از روایات «مطلع الفجر» در سورهٔ قدر را به ظهور امام مهدی(ع) تفسیر نموده‌اند؛ مانند تفسیر فرات كوفی۵۵ و تأویل الآیات از محمد بن عباس۵۶.
ممكن است اشكال شود به اینكه معنا ندارد كه بگوییم انتهای سلام در شب قدر، با ظهور امام مهدی(ع) می‌باشد. بلكه معنا این می‌شود كه در هنگام ظهور آن حضرت(ع) در شب قدر تحولی حاصل می‌‌شود و سلام بر حضرت مهدی(ع) و بر مؤمنین می‌باشد. لذا مقصود این است كه سلام و عطا در شب قدر، قبل از ظهور ایشان تا طلوع فجر ادامه دارد. اما هنگامی كه فجر اسلام طالع شود و با ظهورش عالم را فرا بگیرد، در سلام الهی بر اهل زمین و بر امامشان، به تبع تحول ایمانی كه در خود اهل زمین ایجاد شده است، تحول و تطوری ایجاد خواهد ‌شد.

وبگردی
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها - بررسی حضور زنان در ورزشگاه ها با حضور نرگس آبیار، لاله افتخاری، حمید رسایی، حجت الاسلام محسن غرویان و فائزه هاشمی.
مراسم افتتاحیه سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر
مراسم افتتاحیه سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر شامگاه چهارشنبه با نمایش «آن سوی ابرها» ساخته مجید مجیدی در سینما فلسطین آغاز بکار کرد.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!