سه شنبه ۲۶ تیر ۱۳۹۷ / Tuesday, 17 July, 2018

زنی که قلیانها را در حرمسرای ناصری شکست


زنی که قلیانها را در حرمسرای ناصری شکست
در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه به روستای امامه از قرای لواسان او با دختری دهقان‌زاده آشنا برخورد کرد که اسمش فاطمه بود. وی با وجود صغر سن به سوالات شاه جوابهای مناسب داد. هوش و درایت دختر مورد توجه ناصرالدین شاه قرار گرفت و او را با خود به حرمسرا برد و به سوگلی محبوبش جیران سپرد.
طی سالیان بعد پس از مرگ جیران، کلیه اموال او به فاطمه داده شد و در سفر سلطانیه (۱۲۷۶ق) به عقد پادشاه درآمد. هوش و درایت این تازه وارد قدرت و نفوذش را در حرمخانه سلطنتی افزایش داد و طینت پاکش او را به کسب لقب انیس‏الدوله رهنمون ساخت. بنابه گفته اعتمادالسلطنه یکی از مورخان آن عصر وی زنی پاکدل بود و در مواقع ضروری غضب شاه را فرو می‏نشاند و همواره از بیچارگان حمایت می‏کرد و خود را دور از مردم نمی‏دانست. در هر حال مورد توجه و علاقة شاه واقع شد و سوگلی مخصوصش گشت. به طوری که انیس‏الدوله زن حرمسرای شاهی بود که مفتخر به دریافت نشان حمایل آفتاب ۱ گشت. این نشان در فرنگ به ملکه‏ها اعطا می‏گشت و چون او جشن تولد مفصلی برای شاه ترتیب داده بود که خارج از حد تصور بود، شاه این نشان را به او بخشید. از آن به بعد اداره امور حرفخانه شاهی و برقراری حفظ و تعادل زنان اندرونی و ادارة آنان برعهده انیس‏الدوله قرار گرفت. علاوه بر این، مسئولیت پذیرایی از کلیه میهمانان خارجی زن در کلیه مراسم جزو وظایف انیس‏الدوله قرار گرفت. او حتی در پاره‏ای از مسائل مملکتی مورد مشورت شاه قرار می‏گرفت و عرایض مردم را به عرض شاه می‏رسانید و وساطت آنان را می‏نمود. ۲
انیس‌الدوله در اعیاد و میهمانیها در حالیکه نیمتاج بر سر و غرق در نشانها و جواهراتی بود که شاهان کشورهای خارجی برایش فرستاده بودند از زنان اعیان و اشراف و شاهزادگان پذیرایی می‏نمود. ۳
اما همین زن قدرتمند هنگامی که مردم ایران در برابر امتیاز رژی مخالفت کرده و علما تنباکو را تحریم نمودند در مبارزه مردمی علیه سیستم استبدادی شرکت کرد و با وجود دستورات اکید شاه با ایمان کامل به مخالفت با امتیاز تنباکو پرداخت. در آن زمان زنان به پیروی از علما در صف اول مبارزات قرار گرفته بودند و با روبنده‏های سفید، پیچه و چادر در جلوی صف تظاهرکنندگان قرار داشتند. آنان یا علی و یا حسین گویان به بستن دکاکین تنباکوفروشی می‏پرداختند و کلیه آلات و ادوات آن را نابود می‏ساختند و با صدای بلند می‏گفتند: ای شاه باجی، شاه باجی سبیلو، ای لا مذهب ما تو را نمی‏خواهیم، ای خدا می‏خواهند دین ما را ببرند، علمای ما را بیرون کنند و عقدمان را فرنگیان ببندند، اموات ما را فرنگیان دفن کنند و بر جنازه ما فرنگیان نماز بخوانند. ۴ شدت این تظاهرات به حدی بود که در بسیاری از شهرها تعدادی از تظاهرکنندگان دستگیر و زندانی شدند. در تهران دستور تیراندازی صادر شد و عده‏ای کشته و جمعی مجروح بر جای ماند.
به دنبال این جریانات مبارزه منفی شروع شد و مردم با وجود تعلق خاطری که به مصرف توتون و تنباکو داشتند مغازه‏های خود را بستند و تمامی قلیان‏ها را برچیدند و نه تنها در شهر بلکه در اندرون شاهی نیز هیچ کس لب به دخانیات نمی‏زد. تمام قهوه‏خانه‏ها و ادارات دولتی استعمال توتون و تنباکو را کنار نهادند.
در حرمخانه سلطنتی نیز انیس‏الدوله سوگلی و ملکه قدرتمند حرمسرای شهی قلیانها را جمع کرد. هنگامی که شاه مطلع شد و علت آن را پرسید، انیس‏الدوله گفت : به دلیل آنکه حرام شده آن را جمع کردیم. شاه متغیر شد و گفت چه کسی حرام کرد؟. انیس‏الدوله گفت : همان کسی که ما را بر تو حلال کرده است! شاه متغیر شده و چیزی نگفت و برگشت و به فاصله چند روز امتیاز رژی را ملغی نمود. بدین ترتیب انیس‏الدوله ملکه و سوگلی ناصرالدین شاه با وجود قرار گرفتن در محیط بسته حرمسرا از همراهی و همکاری با مردم خودداری ننمود و به ایفای نقش مهمی در پیروزی نهضت تنباکو پرداخت.

پژوهشگر: نیلوفر کسری
۱. اعتمادالسلطنه. روزنامه خاطرات. ص ۱۱۵، ۵۹۶، ۳۷۷-۳۷۶.
۲. ابوالقاسم تفضلی. انیس‏الدوله و روستای امامه. ص ۱۰۴-۱۰۳.
۳. دوستعلی معیرالممالک. یادداشتهایی از زندگانی ناصرالدین شاه. ص ۱۰۵.
۴. ابراهیم تیموری. اولین مقاومت منفی در ایران. ص ۱۰۴-۱۰۲.
موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

منبع : مرکز اسناد انقلاب اسلامی

مطالب مرتبط

غیریت‌سازی برای اثبات خود

غیریت‌سازی برای اثبات خود
میرزا فتحعلی‌ آخوندزاده (۱۲۹۵ـ ۱۲۲۷ هـ . ق) از جمله روشنفکران عصر ناصری است که بر سنت روشنفکری ایران تاثیر داشته است.
آنچنان که ماشاء‌الله آجودانی در کتاب «مشروطه ایرانی» نشان می‌دهد آخوندزاده از آن دسته از روشنفکرانی بود که به درستی میان مبانی اسلام و مبانی فرهنگ غرب تفکیک قائل می‌شد و به هیچ روی اصرار نداشت که چون دیگر روشنفکران هم‌عصر خود مانند مستشارالدوله و ملکم‌خان به اندیشه‌های مدرن چاشنی اسلامی زند.اما در این راه جانب فرهنگ غرب را می گرفت. او خارج از محیط ایران می‌زیست و خود را متعهد به ملاحظه‌ باورهای عمیق جامعه مذهبی ایران نمی‌دید و توانست اندیشه‌های ضد مذهبی خود را به راحتی ابراز دارد. مهم‌ترین اثر انتقادی او رساله‌ای است تحت عنوان «مکتوبات کمال‌الدوله» که به گفته خودش در باب حالات و اوضاع ایران و تاثیرات دین اسلام با نظر حکمت و فیلسوفیت به قلم آورده است. آنچه در این اثر و دیگر آثار و اندیشه‌های آخوندزاده برجستگی خاصی دارد، غیریت‌سازی تصنعی و غیرواقعی او از اعراب و دین اسلام است که بر مبنای فرضیات غیرواقعی تاریخی سامان یافته است. در واقع آخوندزاده می‌کوشد تا از راه این غیریت‌سازی، هویت ملی دیگری را برای ایرانیان تعریف کند. در این راه، زبان، خط، تاریخ، دین و ترقی عناصری کلیدی هستند که به باور آخوندزاده همه آنها با ورود اعراب مسلمان به ایران دچار آسیب‌های جدی شده‌اند.
فتحعلی‌ آخوندزاده برای اثبات این مدعا، ابتدا بهشتی خیالی و مدینه‌ای فاضله از دوره باستانی ایران را ترسیم می‌کند که مطابق هیچ یک از اسناد و شواهد تاریخی مطلقاً قابل اثبات نیست. او می‌گوید: «ایرانیان در بهشت طلایی هزاران سال پیش زندگی می‌کردند که پادشاهانش عادل بودند و مردم زیر سایه سلطنت ایشان از نعمات الهی بهره‌یاب شده در عزت و‌ آسایش زندگانی می‌کردند، بی‌چیزی نمی‌داشتند و گدایی نمی‌دانستند، در داخل مملکت آزاد و در خارج آن محترم بودند و شهرت و عظمت سلاطین ایران آفاق را فرا گرفته بود... کسی در حق احدی بر جور و تعدی یارا نداشت... رعایا از محصولات ارضیه خود به خزانه نیم عشر عاید می‌داشتند... در هیچ جا از ممالک ایران حکام ولایات قادر به کشتن احدی نبودند اگرچه مستحق قتل هم می‌شد. اول بایستی به عرض پادشاه برسانند و هر حکمی که از جانب پادشاه به اقتضای احکام [پیمان] فرهنگ صادر می‌گردید، مجری می‌شد... از جانب مردان و زنان جداگانه بیمارستان‌ها بود که بیماران غریب و بی‌کس را در آنجا معالجه و پرستاری می‌کردند... کوران و شلان و عاجزان و بی‌کسان در بیمارستان‌های پادشاهی روزی‌خوار می‌بودند. در هیچ سرزمین فقیر و گدا نمی‌شد».
از نظر آخوندزاده این روزگار طلایی، با ورود اعراب به ایران به تیرگی گرایید.
چو بخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد
همان زشت شد خوب، شد خوب زشت
شده راه دوزخ پدید از بهشت
دگرگونه شد چرخ گردون به چهر
ز آزادگان پاک ببرید مهر
دریغ آن سر و تاج و اورنگ و تخت
دریغ آن بزرگی و آن فر و بخت
دریغ آن سر و تاج و آن مهر و داد
که خواهد شدن تخت شاهی به باد
کز این پس شکست آید از تازیان
ستاره نگردد مگر بر زیان
این عرب‌ها:
بریزید خون از پی خواسته
شود روزگار بد آراسته
زیان کسان از پی سود خویش
بجویند و دین اندر آرند پیش
آخوندزاده سپس ادامه می‌دهد که «به تکلیف سعد وقاص دین اسلام را قبول کردیم. نظر به وعده‌های او بایستی در هر دو عالم به شادی و شاهی بودیم باشیم. از عالم آخرت هنوز که خبر نداریم، حرفی است که سعد وقاص و سایرین می‌گویند. بیاییم به عالم دنیا، از هجرت تا این زمان به ایرانیان مصیبت‌هایی رسیده است که در هیچ‌یک از صفحات دنیا خلق بدان‌گونه مصائب گرفتار نگردیده است... نتیجه بشارتی که سعد وقاص خبر داده بود، این شد.»
بدین ترتیب آخوندزاده از طریق «غیریت‌سازی» پروژه تعریف خود یا ایرانی را پی‌جویی می‌کند. اعراب، غیر، بیگانه و دشمن محسوب می‌شوند که به عصر طلایی ایرانی خاتمه دادند. اعراب آن «دیگرانی» هستند که سیاهی، تاریکی و نکبت را برای ایرانی به بار آوردند. بنابراین در بازیابی هویت خویش باید از «غیر» آغاز کرد و باز زدودن «خود» از «غیر» به موجودیت ناب خویش دست یافت. این زدودن «غیر» شامل «خط»، «زبان»، «دین و فرهنگ» و «میراث نظام حکومتی دیسپوت» (استبدادی) می‌شود. وی در برخی از آثار خود صریحا به این امر اشاره می‌کند که خط و الفبای به ارث مانده از اعراب موجبات صعوبت یادگیری زبان فارسی شده و یکی از علل مهم بی‌سوادی ایرانیان، همین امر است. از این‌رو تلاش فراوانی برای ارائه رسم‌الخط جدید به‌عمل آورد.
به گفته آجودانی، این گمان که با تغییر الفبا و خط، مشکل باسوادکردن مردم حل می‌شد، گمان خامی بود که برجسته‌ترین منتقد اجتماعی این دوره نزدیک به ۲۰ سال عمر را بر سر آن نهاد و در چند رساله و چندین نامه و یادداشت، صفحات بسیاری را در لزوم چنین کاری سیاه کرد. او در این «خیال خام» آنچنان استوار بود که با هر مانعی در برابر آن به‌شدت مبارزه می‌کرد و چون اسلام را سد راه تغییر الفبا می‌دید، به جنگ تمام باورهای جامعه ایرانی می‌رفت و می‌گفت:
«این دین اگر ز بیخ و بن برنکنم
من خود نه علی ابن تقی حسنم»
آخوندزاده اسلام و تشیع را «غیر»فرهنگی و دینی می‌پندارد که از عوامل بدبختی ایرانیان محسوب می‌شود و در تجدید بنای هویت ملی ایرانی باید به کناری نهاده شود، در بعضی موارد از دین باستانی یعنی زردشتی به عنوان دین ایرانی یاد می‌کند و در جای دیگر «مدنیت جدید فرنگی» را دین ایرانی امروز معرفی می‌نماید و بر همه ادیان توحیدی می‌تازد. به علاوه در تاریخ‌سازی وی تنها بر روی دوره پیش از اسلام، آن هم عصر هخامنشیان تکیه می‌کند و از این رو این دوره را جزو هویت ملی ایرانی به حساب می‌آورد و بقیه را در گروه «غیر» و «دیگران» که بیرون از هویت ایرانی‌اند، قرار می‌دهد. بدین لحاظ در نامه‌ای به جلال‌الدین میرزای قاجار می‌نویسد: بعد از غلبه تازیان و زوال دولت پارسیان و فانی شدن پیمان فرهنگ و قوانین مهبادیان سلطنت حقیقی نبوده است. در مدت تاریخ هجری فرمانروایان این مملکت کلا دیسپوت و شبیه طرحی باشیان بوده‌اند. به همین سبب من می‌نویسم که این پادشاهان لیاقت هم ندارند که چهره ایشان در تالیف شما [نامه خسروان] نگاشته‌ آید.
البته در پروژه هویت‌سازی آخوندزاده «غیر» دیگری وجود دارد که نه تنها «دشمن» و «بیگانه» محسوب نمی‌شود، بلکه در تجدید بنای هویت ملی ایرانی جزئی از «خودیت ایرانی» به حساب می‌آید. این غیرفرنگ و فرنگی است. وی هرگونه ناچیز شمردن و تحقیر اروپاییان را به عنوان تعصب و مناتیزم بازشناسی می‌کند و در گروه «غیر» و «دشمن» قرار می‌دهد.
وی در آثار خود تلاش دارد تا چشم بر تاریخ استعمار فرنگی فرو بندد و حتی آن تجربت پاک نماید.«خود» ارتجاعی مسلمان دیندار قاجاری است که به هویت غیراصیل و تحمیلی تن داده است و از این رهگذر به‌طور جبران‌ناپذیری واپس مانده است. «خود» پیشرو، لیبرال، آزاداندیش و نسبت به دانش جدید [فلسفه، ادبیات و فناوری] پذیرا و مشتاق و علم‌آموزی، از نظر تاریخی به دربار هخامنشیان و عصر طلایی آنان پیوند می‌خورد و صد البته این خود پیشرو با «دیگری» مطلوبی به نام فرنگی همبستگی پیدا می‌کند. وی در حالی که پذیرش اسلام و فرهنگ اسلامی را نوعی خیانت به «خود» تلقی می‌کند، پذیرش عقاید فرهنگی را در راستای بازاریابی «خود» ارزیابی می‌نماید. به‌هر روی در تعریف نهایی از نظر آخوندزاده هویت ملی ایرانی از طریق پیوستگی بنیادین با دو غیرتعین می‌یابد؛ یکی «غیر» بد و دشمن که همان اعراب و همه میراث تاریخی آنهاست طی تاریخ هجری این ملک و دیگر «غیر» پیشرو یعنی فرنگ و فرنگی که اقتباس و بازسازی خود بر آن نمونه تمام‌عیار کاری است بس نیک و مطلوب.

وبگردی
در حالی که همه دنیا فکر میکردند این آغوش جنسی است مطهری گفت مادرانه بود. ولی اشکال داشت !
در حالی که همه دنیا فکر میکردند این آغوش جنسی است مطهری گفت مادرانه بود. ولی اشکال داشت ! - وی در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره به نمایش در آغوش کشیدن تیم ملی کروواسی توسط رئیس‌جمهور کشورشان،گفت: ایشان با یک حس مادرانه این کار را انجام داد و این آغوش، جنسی نبود، البته که پخش آن نباید انجام می‌شد.
کدام پسر روحانی سه تابعیتی است؟
کدام پسر روحانی سه تابعیتی است؟ - سرنوشت فرزند بزرگ حسن روحانی از جمله مواردی است که در سال‌های گذشته بارها مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است. پیش از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۹۲ نیز یکی از وب‌سایت‌های اصولگرا مدعی بود که او به دنبال “شکست عشقی” دست به “خودکشی” زده است. بنا به ادعای برخی از رسانه‌های اصو‌لگرا، فرزند روحانی با کلت کمری پدر خودکشی کرد.
فیلم منزل محمود خاوری درکانادا
فیلم منزل محمود خاوری درکانادا - کاربران شبکه های اجتماعی فیلمی را منتشر کرده اند که گفته می شود مربوط به خانه مجلل محمود خاوری در کانادا است. صحت و سقم این قضیه هنوز تایید نشده است.
چرا آیت‌الله جنتی اینگونه فکر می‌کند؟
چرا آیت‌الله جنتی اینگونه فکر می‌کند؟ - احزاب و شخصیت‌ها - زندگی ساده آیت‌الله جنتی گرچه از ویژگی‌های مثبت شخصیت وی است اما نوع نگاهش به عرصه سیاسی و مصداق‌یابی های وی درخصوص افراد انقلابی انتقادهای زیادی را متوجه او می‌کند.
مائده هژبری و امیرحسین مقصودلو در استانبول
مائده هژبری و امیرحسین مقصودلو در استانبول - امیرحسین مقصودلو (تتلو) با انتشار عکسی از خودش و مائده هژبری، دختر نوجوانی که پس از اعتراف تلویزیونی اش معروف شد، از کنسرت مشترک در استانبول خبر داد.
واکنش فغانی به انتشار تصاویردست دادنش با داور زن برزیلی:کوچکترین اهمیتی برایم ندارد!
واکنش فغانی به انتشار تصاویردست دادنش با داور زن برزیلی:کوچکترین اهمیتی برایم ندارد! - تصاویر با شما سخن می گویند؛ تصاویری بی روتوش با سخنانی بی روتوش‌تر؛ می‌خواهیم با بخش خبری «فوتونیوز»، مقامات با شما بی روتوش و رودررو سخن بگویند. از این پس، عصرگاه هر روز با «فوتو نیوز» تابناک، حرف و سخن مقامات داخلی و خارجی را به عکس بی روتوش‌شان الصاق می‌کنیم، تا بهتر بدانیم چه کسی حرف زده و از چه سخن گفته است. کوتاه و مختصر؛ به احترام وقت شما و فرصتی که برای دانستن می‌گذارید.
اول مرگ بر ربا بعد مرگ برآمریکا
اول مرگ بر ربا بعد مرگ برآمریکا - صحبت های تامل برانگیز آیت الله رودباری درمورد ربا در کشور
مرد رو‌به‌روی مائده هژبری کیست؟
مرد رو‌به‌روی مائده هژبری کیست؟ - دختر بازداشت شده در بخشی از مصاحبه توضیح می‌دهد که صبح دستگیر شده و خانواده‌اش در جریان این موضوع قرار گرفته‌اند و این ادعا نشان می‌دهد تهیه فیلم اعترافات به فاصله یک صبح تا عصر انجام شده که خود نشان‌دهنده این است که برای متهم هنوز دادگاهی تشکیل نشده و جرمی به اثبات نرسیده ‌است.
فیلم | رامبد: دهنتو ببند، فرح‌بخش: دهنتو گِل بگیر!
فیلم | رامبد: دهنتو ببند، فرح‌بخش: دهنتو گِل بگیر! - پس از آنکه فیلم تازه محمدحسین فرح‌بخش در سالن‌های سینمای شهر تهران اکران نشد. احمدی مدیر سینماشهر که از قضا تهیه کننده برنامه خندوانه نیز هست و سوله مدیریت بحران شهر تهران در دوره تهیه کنندگی او به «خندوانه» اختصاص یافت، مانع از این اکران شده بود و همین مسئله واکنش فرح بخش را به دنبال داشت و او را رانت‌‎‌خوار خواند و پای رامبد جوان را به میان کشید.
شاخ‌های اینستاگرامی که نمی‌شناختیم
شاخ‌های اینستاگرامی که نمی‌شناختیم - یکی از دختران که به شدت مورد توجه قرار گرفته است مائده نام دارد. او از چهره‌های شناخته شده اینستاگرام است که ویدئو‌هایی از رقص هایش را در صفحه خود منتشر کرده است. او متولد سال 1380 است. به گفته خودش حدود 600هزار فالوئر دارد. او حالا با قرار وثیقه آزاد است.
تصادف سردار آزمون با پورشه اش (عکس)
تصادف سردار آزمون با پورشه اش (عکس) - سردار آزمون نیمه شب گذشته و در نزدیکی‌های صبح امروز با خودوری پورشه شخصی خود در محور نکا بهشهر پس از عبور از روستای کمیشان با تصادف زنجیره‌ای مواجه شد که در این حادثه خودروهای زیادی خسارت دیدند
فیلم | سرگذشت گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان (۱۴+)
فیلم | سرگذشت گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان (۱۴+) - فیلم - گزارشی کامل و کوتاه از سرگذشت وحید مرادی گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان را در ویدئوی زیر ببینید.
شوخی «عطاران» با «مدیری» در اکران فیلم هزارپا
شوخی «عطاران» با «مدیری» در اکران فیلم هزارپا - مراسم اکران خصوصی فیلم هزارپا با حضور هنرمندان و بازیگران این فیلم سینمایی شب گذشته 9 تیر 1397 در برج میلاد برگزار شد.
قصور تاریخی دولت
قصور تاریخی دولت - چه باید کرد؟ پرسشی که نوبخت پرسیده است، اما شاید به دنبال پاسخ آن نباشد. در شرایط کنونی دولت و حامیان اصلی آن در مظان این اتهام تاریخ قرار خواهند گرفت که چرا به دنبال طرح و پاسخ مهم‌ترین سوال شرایط بحرانی کنونی نرفتند.
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی - مردم تهران برای اولین بار و برای تماشای مسابقه‌ی فوتبال ایران و اسپانیا در جام جهانی ۲۰۱۸ بهمراه خانواده‌های خود به ورزشگاه صدهزار نفری آزادی رفتند