پنج شنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Thursday, 26 April, 2018

عطار نیشابوری


عطار نیشابوری
فریدالدین محمد عطار عمدتاً پس از مولانا جلال‌الدین رومی (کسی که عطار از وی سخنها آموخت) بزرگ‌ترین شاعر صوفی ایرانی بشمار می‌رود.(۱) افسانه مشهوری وجود دارد که بر اساس آن عطار در سال ۵۱۳/۱۱۱۹ بدنیا آمد و در ۶۲۷/۱۲۳۰ طی فتح نیشابور توسط مغولان بدست آنها کشته شد. این بدان معناست که او در زمان مرگش ۱۱۴ سال داشته که البته بعید است. افزون بر این، بنابر برخی گاهشماریها نیشابور در سال ۶۲۸/۱۲۳۱، و نه در ۶۲۷/۱۲۳۰ به تصرف مغولان درآمده است.
و بالاخره اینکه سنگ نوشته قبر عطار که توسط مریدش میرعلی شیر (م. ۹۰۶/۱۵۰۱) حکاکی شده آشکارا حاکی از آن است که وی دقیقاً در سال ۵۸۶/۱۱۹۰، یعنی سه سال پس از تکمیل شاهکارش منطق‌الطیر وفات یافته است. آثار خود عطار نیز منحصراً به شماری از موضوعات و مضامین صوفیانه می‌پردازند که در قالب شعر بیان شده‌اند و کمک چندانی به زمان دقیق حیات او نمی‌کنند. بنابراین این موضوع همچنان محل بحث است. پیشه عطاری و طبابت اجازه نمی‌دهد که عطار را یکسره صوفی بینگاریم. و البته او به طور مشخص نیز تلمذ شیخ صوفی مشهوری را نیز نکرده است. درآمد حاصله از دادوستد وی را از هوس‌ها و سلائق متغیر درباریانی که اغلب از شاعران به عنوان ایدئولوگ دربار سوءاستفاده می‌کردند، بی‌نیاز می‌کرد. اما او از عنفوان جوانی صوفیان راستین را می‌ستود و مشتاق استماع حکایتهای کرامات معجزه‌آسای ایشان بود. و بعدها در طول حیاتش عمده دستاوردهای ادبی خود را به تقدیر و تعظیم آموزه‌های آنان اختصاص دارد.(۲)
ژانر عمده آثار عطار مثنوی است که مشخصه بارز شعر عرفانی در زمان رومی است. مثنوی عطار معمولاً داستانی واحد است که در جریان داستان، داستانها، حکایات و شرح‌های مختلف و متعدد دیگری بدان شاخ و برگ می‌دهند.(۳) در مجموع، آثار منسوب به وی را می‌توان در سه گروه دسته‌بندی کرد که به لحاظ محتوا و سبک آنقدر با هم تفاوت دارند که بعضاً به سختی می‌توان گفت که آنها را یک شخص نگاشته است. آثار اصلی گروه نخست عبارت‌اند از: منطق‌الطیر، الهی نامه و مصیبت‌نامه. گروه دوم شامل اشترنامه و جوهرالذات می‌شود. و مظهر العجاعب و لسان الغیب نیز در گروه سوم جای دارند. افزون بر این، گروه چهارمی نیز وجود دارد که دربردارنده چندین اثر منسوب به عطار است. اما اینکه آنها را چه کسی یا چه کسانی نگاشته‌اند سوالی است که پاسخش نمی‌دانیم. و البته همین امر در مورد آثار گروه سوم نیز صادق است. کتابهای گروه اول عموماً بر اساس الگوی ذیل طراحی شده‌اند: یک مضمون اصلی مشخص وجود دارد که چندین داستان کوتاه دیگر در میان آن قرار گرفته‌اند. این داستان‌ها با وجود ویژگی کمک کنندگی‌شان بسیار هنرمندانه‌ گفته شده‌اند و خود به موضوعات متعددی می‌پردازند. آنها بعضاً آثار این گروه را به نحو چشمگیری جذاب می‌کنند. در گروه دوم تعداد این داستان‌های ثانوی بسیار کمتر است. این داستان‌ها اغلب ناظر به درون بوده و بصیرت بخشند و کمتر با عالم خارج سروکار دارند. در آنها چند مفهوم اصلی، عامدانه و شوق و اشتیاق فراوان دنبال می‌شود.
عطار به منظور شیر فهم کردن یک نکته عمدتاً بارها و بارها آن را تکرار می‌کند. از میان مفاهیم تکرار شونده می‌توان به این موارد اشاره کرد: فنای فی الله که بعضاً منجر به مرگ جسم می‌شود، وحدت درونی تمام هستی (غیر از حق موجودی نیست و همه اشیاء واجد یک جوهرند)، معرفت نفس به عنوان کلید اسرار الهی و رموز عالم. در داستان‌های گروه دوم خداوند عمدتاً خود را در لباس افراد انسانی مختلف متجلی می‌کند. اما با وجود این تنها برخی ناظران هوشمند و آگاه او را درک می‌کنند. این داستان‌های سمبلیک معمولاً واحد ساختاری ضعیف و سرشار از تکرار‌های خسته کننده هستند. اغلب نمی‌توان گفت که چه کسی سخن می‌ گوید و چه کسی مورد خطاب قرار گرفته است. عطار در اینجا فراوان و بعضاً بیش از حد از اعنات استفاده می‌کند: هر از گاهی یکصد سطر با یک عبارت آغاز می‌گردد. برخی محققان آثار این گروه را تصنعی دانسته و آنها را در گروه سوم یا حتی چهارم قرار می‌دهند. نگارش آنها را به شخصی همنام او که گرایش شیعی داشته و در سده ۹/۱۵ در طوس (در نزدیکی مشهد) می‌زیسته است، نسبت داده‌اند. به دلیل نبود سندی قطعی عمدی محققان همچنان عطار را نویسنده آثار گروه دوم، خاصه به دلیل استفاده از موضوعاتی که در گروه دوم غالب بوده و مشابه یا مطابق (موضوعات) گروه اول هستند، می‌دانند. آثار گروه دوم سرشار از اشاره به معرفت صوفیانه است، معرفتی که نویسنده آن را برتر از انواع معارف می‌داند. عطار از میان عرفای سده‌های پیشین به طور خاص مجذوب حلاج بود که در میان آثار عرفانی او چهره‌ای برجسته بشمار می‌رود.
آثار گروه سوم بطور قطع تصنعی‌اند. آنها سرشار از تاریخ‌های نادرستی هستند که به تاریخ بعد از نگارش اثر اشاره دارند.
مشهورترین آثار گروه اول آثار عطار منطق‌الطیر است که شرح مفصلی از رساله الطیر است که به محمد غزالی یا برادر جوان ترش احمد غزالی منسوب است. بر اساس این داستان گروهی از پرندگان به رهبری هدهد گردهم می‌آیند تا شایسته‌ترین فرد را به عنوان رئیس خود انتخاب کنند. پس از آنکه در انتخاب چنین رئیسی ناکام می‌مانند به جستجوی سیمرغ بزرگ، پرنده افسانه‌ای می‌پردازند که زیباییش از حد توصیف بیرون است. همه بجز سی مرغ در راه رسیدن به هدف از میان می‌روند - این سمبل خطراتی است که روح انسان در راه رسیدن به خالق با آنها مواجه است. زمانیکه مرغان سرانجام به هدف خود می‌رسند در میابند که زیبایی سیمرغ از حد انتظار آنها فراتر است. آنها که به دلیل مخاطراتی که پشت سر گذاشته بودند عملاً جسم و جانی برایشان باقی نمانده است مجدداً ذات حقیقی خود و سیمرغ (که همان سی‌مرغ است) را در آینه‌ای بزرگ مشاهده می‌کنند. لذا سیمرغ در نهایت همان تصویر آنهاست و آنها با پیوستن به فنا فی‌الله به هدف خود دست می‌یابند.
گروه اول آثار به دیوان عطار تعلق دارند که صرف نظر از غزلها، شامل چکیده اشعار او با مضامین دینی می‌شود که در کل اثر او خاصه داستانها و حکایتهای حماسی او به چشم می‌خورد. اثر دیگر این گروه مصیبت‌نامه نام دارد. این کتاب به توصیف مصائب سالک در راه جستجوی حق می‌پردازد. وی پس از یاس و ناامیدی از طلب فردی در پی ارشاد پیر برمی‌آید. پیر به او توصیه می‌کند تمام موجودات عرفانی و کیهانی را مشاهده کند؟ جبرئیل و ملائک دیگر، کرسی و عرش الهی، لوح مقدس که قلم آسمانی روی آن تقدیر جهان از آغاز تا به انجام (روز قیامت) را نگاشته است، بهشت و جهنم، خورشید و ماه، عناصر اربعه، کانی‌ها، گیاهان، گونه‌های مختلف جانوران، شیطان، ارواح، آدم و سایر انبیاء حواس پنجگانه، خیال، عقل، دل، و سر آخر نفس کلی.
هیچیک از این افراد، اشیاء، مکانها و قوی نمی‌توانند وی را راضی کنند، چرا که همه آنها یک درد روحی یکسان را تجربه می‌کنند. زمانیکه سرانجام وی به نفس کلی می‌رسد او (نفس کلی) به او توصیه می‌کند که پاسخ را در نفس خود بجوید. سالک تنها پس از آنکه چهل مرحله طریق را طی کرد حق را در دریای نفس خویش کشف می‌کند. موضوع مصیبت‌نامه نمونه‌ای از جهانبینی عطار است، رهایی از نگرانی و تردید در طریقه سلوک عرفانی تحت ارشاد پیر. در مجموع، پیام الهی نامه و منطق‌الطیر در اصل یکی است: پاسخ طلب سالک در خودشناسی نهفته است.
اسرارنامه ساختار مشخصی ندارد. در این کتاب مطالبی کمابیش پیوسته در خصوص فانی بودن دنیا، غرور و فاسد بودن طبع انسان آمده است. یکی از موضوعات برجسته این کتاب آن است که نفس انسان در قید و بندهای دنیای مادی گرفتار شده و این مسأله سبب شده که او از هدف حقیقی باز بماند و بنابرداستانی مشهور، عطار نسخه‌ای از این کتاب را به جلال‌الدین رومی جوان تقدیم کرد و او در مثنوی و معنوی خود آن را شرح و بسط بیشتری داد.
مابقی میراث عطار شامل رسایل اخلاقی و تعلیمی نظیر پندنامه است که به خواننده می‌آموزد که چگونه به بهترین نحو بر امور دنیا فائق آید، و برخی حکایتهای فلسفی نیز در اثنای سطور اشترنامه به چشم می‌خورد. اشترنامه خدا را به مثابه عروسک گردانی تصویر می‌کند که عامدانه شخصیت‌هایی را که با دقت درست کرده خراب می‌کند و پرده‌های صحنه را فرو می‌افکند. زمانی که حکیمی از او در مورد معنای این اعمال عجیب و غریب می‌پرسد، خداوند پرسشگر را به سفری بی‌معنی ورای هفت حجاب می‌فرستد. سالک طالب پس از آنکه وقایع ترسناک و بی‌معنی را مشاهده کرد ناامید و دست خالی معرکه را ترک می‌کند. داستان حاوی اشارات متعددی به تجارب و شرح حال عرفای متقدم خاصه سرنوشت اسفبار حلاج، که شهادتش اوج طلب معنوی معرفی شده است، است.
کتابشناسی عطار بدون اشاره به تذکره الاولیاء او ناقص خواهد ماند. در این کتاب، گرایشهای ادبی عطار مطرح می‌شود، او در این اثر گزارش‌های خشک و خشن و واقعی شرح حال نگاران صوفی کهن را تلطیف می‌کند. این اضافات شرح حال‌های صوفیانه عطار را همچون منابع اطلاعات تاریخی غیر ابل اعتماد می‌کند. همزمان، آنها اطلاعات بسیاری در خصوص گرایش‌های فکری و دیدگاه‌های مذهبی مولف و تلقی او از شیخ صوفی ایده‌آل ارائه می‌دهند(۴) به گفته یکی از محققان غربی این شرح حال‌ها همگی زنده و پرشورند و درس‌های صوفیانه‌ای که ارائه می‌دهند از هر رساله علمی دیگری آموزنده‌تر و تأثیرگذارترند(۵).

نویسنده: الکساندر - کنیش
مترجم: فاطمه - احمدوند
منبع: ماه نامه - اطلاعات حکمت و معرفت - ۱۳۸۷ - سال ۱ - شماره ۱، فروردین
منبع: Islamic mysticism a short history
پی‌نوشتها:
۱ - هاجسن ، …The Venture ، ج ۲، ص ۳۰۵.
۲ - همان.
۳ - همان.
۴ - نک: Arberry, Muslim Saints
۵ - هاجسن، همان.

منبع : باشگاه اندیشه

مطالب مرتبط

انسان‌ آرمانی‌ سنایی‌فرزند زمان‌ خویش‌ است‌

انسان‌ آرمانی‌ سنایی‌فرزند زمان‌ خویش‌ است‌
‌● گفت‌وگو با مصحح‌ دیوان‌ سنایی‌:
برای‌ گفت‌وگو با دكتر محمد بقایی‌ ماكان‌ بهانه‌ها زیاد وجود دارد. از موضوعات‌ داغ‌ و روز فرهنگی‌ مربوط‌ به‌ حوزه‌ نشر و كتاب‌ گرفته‌ تا مباحث‌ ادبی‌ و فلسفی‌. از طرفی‌ كتاب‌های‌ او هم‌ می‌تواند بهانه‌ خوبی‌ است‌. اما چاپ‌ و توزیع‌ دیوان‌ حكیم‌ سنایی‌ غزنوی‌ با تصحیح‌، مقدمه‌، تعلیقه‌ و حواشی‌ دكتر محمد بقایی‌ ماكان‌ توسط‌ انتشارات‌ قدیمی‌ اقبال‌ بهانه‌ اصلی‌ انجام‌ این‌ مصاحبه‌ بود. در زمان‌ گفت‌وگو از تولد و تفكر سنایی‌ پرسیدیم‌ تا شعر و حكمت‌ او. اینكه‌ در مورد تحول‌ روحی‌ سنایی‌ چه‌ نظری‌ دارد. او معتقد است‌ سنایی‌ از ستون‌های‌ گرانقدر نه‌ تنها شعر و ادب‌ فارسی‌، بلكه‌ عرفان‌ فارسی‌ است‌. او همچنین‌ معتقد است‌ سنایی‌ بر شاعران‌ بعد از خود حتی‌ تا زمان‌ حاضر مثل‌ فروغ‌ و شاملو تاثیرات‌ پیدا و پنهان‌ دارد. از بقایی‌ راجع‌ به‌ اقبال‌ لاهوری‌ هم‌ پرسیدیم‌ و تاثیر سنایی‌ بر او. بقایی‌ معتقد است‌ سنایی‌ همان‌ تایری‌ را به‌ لحاظ‌ دگرگونی‌ بر جریان‌ شعر فارسی‌ داشته‌ است‌ كه‌ دكارت‌ در فلسفه‌ غرب‌. او همچنین‌ می‌گوید انسان‌ آرمانی‌ سنایی‌ فرزند زمان‌ خویش‌ است‌. به‌ هر جهت‌ ماحصل‌ گفت‌وگو با مصحح‌ دیوان‌ سنایی‌ را بخوانید:
آقای‌ دكتر! برای‌ ورود به‌ بحث‌ از زادگاه‌ سنایی‌، تاریخ‌ تولد او و سفرهایش‌ بگویید و از اشخاص‌ تاثیر گذار بر زندگی‌ سنایی‌؟
سنایی‌ چنان‌ كه‌ گفته‌اند در سال‌ ۴۶۷ ه‌.ق‌ در غزنین‌ زاده‌ شد و در ۵۲۹ چشم‌ از جهان‌ فرو بست‌. او در زادگاهش‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. غزنین‌ یكی‌ از شهرهای‌ خراسان‌ بزرگ‌ است‌ كه‌ اكنون‌ در شرق‌ افغانستان‌ بین‌ كابل‌ و قندهار قرار دارد. این‌ شاعر و اندیشمند بزرگ‌ هنوز در آغاز جوانی‌ و تقریبا ۲۵ ساله‌ بود كه‌ پای‌ از غزنین‌ بیرون‌ گذاشت‌ و به‌ سیر و سفر در شهرهای‌ مختلف‌ پرداخت‌. او مدتی‌ از عمرش‌ را در شهرهای‌ بلخ‌، مكه‌، سرخس‌، هرات‌، مرو، نیشابور و خوارزم‌ گذرانید و البته‌ به‌ دلیل‌ ذهن‌ جست‌وجوگری‌ كه‌ داشت‌ از فرهنگ‌ هر شهر و از دانشمندان‌ و بزرگان‌ آن‌ بهره‌ گرفت‌. از جمله‌ می‌توان‌ به‌ دیدارش‌ از كعبه‌ اشاره‌ كرد و نیز اقامتش‌ در بلخ‌ كه‌ شرحش‌ را در كارنامه‌ بلخ‌ سروه‌ است‌.
بسیاری‌ از حكما، اندیشمندان‌، شعرا و عرفای‌ پس‌ از سنایی‌ از او نام‌ برده‌ اند. به‌ راستی‌ سنایی‌ كه‌ بود و چه‌ بر سرش‌ آمد كه‌ از شاعری‌ مدح‌ گوی‌ زرو زور به‌ عارفی‌ تبدیل‌ شد؟ سنایی‌ مداح‌ و سنایی‌ عارف‌ ! چه‌ شد كه‌ او تحول‌ به‌ این‌ بزرگی‌ را در زندگی‌ دید؟ آیا مثل‌ ناصرخسرو در ۴۰ سالگی‌ خوابی‌ دید یا...؟
سنایی‌ یكی‌ از ستارگان‌ درخشان‌ آسمان‌ شعر فارسی‌ و از چهره‌هایی‌ است‌ كه‌ تحولی‌ چشمگیر در محتوای‌ آن‌ پدید آورد. چندان‌ كه‌ شاعران‌ بزرگ‌ بعد از او از سبك‌ و شیوه‌اش‌ پیروی‌ كردند و اندیشمندان‌ و حكما و عارفان‌ معروف‌ زمان‌ خود وی‌ نیز او را ستودند. احمد غزالی‌ كه‌ معاصر اوست‌ در نامه‌اش‌ به‌ عین‌ القضات‌ همدانی‌ تحت‌ عنوان‌ «تازیانه‌ سلوك‌» در چند مورد به‌ اشعار حكیم‌ غزنین‌ استشهاد می‌كند. ابوالمعالی‌ نصرالله‌ ترجمه‌ كلیله‌ و دمنه‌ خود را در مواردی‌ با اشعار وی‌ زینت‌ می‌بخشد و نیز سهروردی‌ در عقل‌ سرخ‌ از شعر او شاهد می‌آورد. این‌ بدان‌ معناست‌ كه‌ شعر سنایی‌ در زمان‌ حیاتش‌ و در عصر وی‌ از اشتهار و منزلت‌ برخوردار بوده‌ است‌. خاقانی‌ كه‌ از خاقان‌ لقب‌ برد و مدعی‌ بود كه‌ خاقان‌ شعر فارسی‌ است‌ و هیچ‌ شاعری‌ را برتر از خود نمی‌شناخت‌ و حتی‌ رودكی‌ و عنصری‌ را از روی‌ كبر در فرودست‌ می‌دید، خود را بدل‌ سنایی‌ می‌شمارد و در بیتی‌ می‌گوید: به‌ همین‌ سبب‌ پدرش‌ نام‌ او را « بدیل‌ » نهاد:
بدل‌، من‌ آمدم‌ اندر جهان‌ سنایی‌ را
بدین‌ دلیل‌ پدر نام‌ من‌ بدیل‌ نهاد
سنایی‌ حكیمی‌ است‌ كه‌ مولوی‌ با همه‌ عظمتش‌ خود را در قیاس‌ با وی‌ « نیم‌ خام‌ » می‌خواند:
ترك‌ جوشی‌ كرده‌ام‌ من‌ نیم‌ خام‌
از حیكم‌ غزنوی‌ بشنو تمام‌
یا در آن‌ بیت‌ معروفش‌ كه‌ می‌گوید:
عطار روح‌ بود و سنایی‌ دو چشم‌ او
ما از پی‌ سنایی‌ و عطار آمدیم‌
و نیز در غزلی‌ می‌گوید:
اگر عطار عاشق‌ بد، سنایی‌ شاه‌ و فایق‌ بد
نه‌ اینم‌ من‌، نه‌آنم‌ من‌، كه‌ گم‌ كردم‌ سر و پا را
اقبال‌ لاهوری‌ نیز كه‌ او را «رومی‌ عصر» خوانده‌اند در یكی‌ از دوبیتی‌های‌ ارمغان‌ حجاز خود در ستایش‌ از حكیم‌ غزنین‌ كه‌ پایه‌ ریز شعر عرفانی‌ در ادب‌ فارسی‌ است‌ می‌گوید:
می‌ روشن‌ زتاك‌ من‌ فروریخت‌
خوشا مردی‌ كه‌ در دامانم‌ آویخت‌
نصیب‌ از آتشی‌ دارم‌ كه‌ اول‌
سنایی‌ در دل‌ رومی‌ برانگیخت‌
تحول‌ روحی‌ او را چگونه‌ ارزیابی‌ می‌كنید؟
حقیقت‌ این‌ است‌ كه‌ در تاریخ‌ ادب‌ فارسی‌ دو شخصیت‌ به‌ نام‌ سنایی‌ وجود دارد كه‌ در یك‌ فردیت‌ گرد آمده‌ اند. یكی‌ سنایی‌ شاعری‌ كه‌ به‌ مداحی‌ سلاطین‌ و وزیران‌ و قاضیان‌ و صاحب‌ منصبان‌ می‌پردازد و آنان‌ را نمونه‌ پارسایی‌ و آدمیت‌ و تدبیر، و به‌ عنوان‌ انسانهای‌ آرمانی‌ خود معرفی‌ می‌كند. اهل‌ هوی‌ و هوس‌ است‌، اخلاق‌ را زیر پا می‌گذارد، حق‌ را ناحق‌ جلوه‌ می‌دهد. از زشت‌ گویی‌ و فحاشی‌ ابایی‌ ندارد، ركیك‌ ترین‌ كلمات‌ رابه‌ كرات‌ به‌ كار می‌برد و سرانجام‌ اینكه‌ زبان‌ باز است‌ و جانب‌ قدرتمندان‌ را می‌گیرد، اما سنایی‌ دیگری‌ هم‌ داریم‌ كه‌ مایه‌ افتخار شعر فارسی‌ و تاریخ‌ عرفان‌ ایرانی‌ و اسلامی‌ است‌. این‌ سنایی‌ به‌ گذشته‌ غیر قابل‌ قبولش‌ اذعان‌ دارد و آن‌ را به‌ صورت‌های‌ مختلف‌ در شعرش‌ مطرح‌ می‌سازد و در مجموع‌ به‌ این‌ نتیجه‌ می‌رسد كه‌ آنچه‌ از وی‌ سر زده‌ مقتضای‌ ایام‌ جوانی‌ و شرایطی‌ بوده‌ كه‌ در آن‌ قرار داشته‌. در همین‌ ایام‌ است‌ كه‌ دست‌ به‌ دعا بر می‌دارد و می‌گوید:
به‌ دل‌ نندیشم‌ از نعمت‌، نه‌ در دنیا، نه‌ در عقبا
همی‌ خواهم‌ به‌ هر ساعت‌ چه‌ در سرا چه‌ در ضرا
كه‌ یارب‌ مر سنایی‌ را، سنایی‌ ده‌ تو در حكمت‌
چنان‌ كز وی‌ به‌ رشك‌ افتد روان‌ بو علی‌ سینا
از این‌ ابیات‌ و نمونه‌های‌ آن‌ در دیوان‌ سنایی‌ پیداست‌ كه‌ او در نیمه‌ دوم‌ عمر به‌ خود می‌آید و از ارزشها و تعلقات‌ پیشین‌ خود بسیار فاصله‌ می‌گیرد و در پی‌ كمال‌ نفسانی‌ می‌رود.
آیا داستان‌ مردی‌ لای‌ خوار صحیح‌ است‌؟
این‌ داستان‌ كه‌ اشاره‌ كردید و در زندگی‌ سنایی‌ بسیار مشهور است‌، آنچنان‌ كه‌ در تذكره‌ها آمده‌ به‌ لحاظ‌ تاریخی‌ اساس‌ درستی‌ ندارد. از این‌ داستانها برای‌ چهره‌های‌ تاریخی‌ بسیار ساخته‌اند. در مورد تغییر حال‌ آگوستین‌ قدیس‌ هم‌ داستانی‌ وجود دارد كه‌ بی‌ شباهت‌ به‌ داستان‌ دگرگونی‌ احوال‌ سنایی‌ نیست‌. به‌ هر حال‌ سنایی‌ دو قلمروی‌ ظلمت‌ و نور را تجربه‌ كرد و سرانجام‌ به‌ مدد اندیشه‌ حقیقت‌ جوی‌ خویش‌ در مرتبه‌یی‌ قرار گرفت‌ كه‌ از اختران‌ بسیار درخشنده‌ چرخ‌ ادب‌ و عالم‌ عرفان‌ شد.
آثار باقی‌ مانده‌ از سنایی‌ كدامند؟
از حكیم‌ سنایی‌ آثار متعددی‌ به‌ جای‌ مانده‌ یا به‌ او نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ عبارتند از: دیوان‌ اشعار، حدیقه‌ الحقیقه‌، سیر العباد الی‌ المعاد، طریق‌ التحقیق‌، كارنامه‌ بلخ‌، عشقنامه‌، عقلنامه‌، سنایی‌ آباد، تحریمه‌ القلم‌، بهرام‌ و بهروز، غریب‌ نامه‌ و مكاتیب‌ كه‌ شامل‌ هفده‌ نامه‌ است‌.
از چه‌ رو به‌ او لقب‌ حكیم‌ دادند؟
لقب‌ « حكیم‌ » را غالب‌ تذكره‌ نویسان‌ و شاعران‌ و اندیشمندان‌ بزرگ‌ به‌ وی‌ داده‌اند. می‌توان‌ برابر گرفت‌ با واژه‌ « علامه‌ » یعنی‌ كسی‌ كه‌ به‌ علوم‌ زمان‌ خود اشراف‌ دارد. سنایی‌ نیز دارای‌ آگاهی‌ها و اطلاعات‌ بسیار بوده‌است‌. با تاملی‌ در سروده‌های‌ وی‌ می‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او از علوم‌ رایج‌ زمان‌ خود اطلاع‌ كافی‌ داشته‌ و از فلسفه‌ و حكمت‌ و كلام‌ و هیات‌ و نجوم‌ و هندسه‌ و موسیقی‌ و تفسیر و حدیث‌ و ادب‌ و ریاضی‌ و طب‌ آگاهی‌ داشته‌ است‌.
قدری‌ از جایگاه‌ سنایی‌ و شعر او در میان‌ شاعران‌ و ادبای‌ ایران‌ زمین‌ بگویید. حتی‌ در میان‌ شاعران‌ نو پرداز. چندی‌ پیش‌ در یك‌ سخنرانی‌ و همچنین‌ در این‌ كتاب‌ از نقش‌ و تاثیر سنایی‌ بر شاعران‌ نوپرداز از شاملو و فروغ‌ گرفته‌ تا حافظ‌ سخن‌ گفتید. در این‌ باره‌ بیشتر توضیح‌ دهید.
سنایی‌ درواقع‌ راه‌ و روش‌ چگونه‌ شعر گفتن‌ را به‌ نسلهای‌ بعد از خود آموخت‌ و ارزش‌ سخنوری‌ را به‌ درستی‌ نشان‌ داد. او نه‌ تنها شاعران‌ و اندیشمندان‌ بزرگ‌ بعد از خود نظیر خاقانی‌ و نظامی‌ و عطار و سعدی‌ و حافظ‌ و جامی‌ و صائب‌ و بهار و اقبال‌ را بطور مستقیم‌ و غیر مستقیم‌ تحت‌ تاثیر قرار داد، بلكه‌ حتی‌ شاعران‌ نو پرداز ایران‌ نظیر فروغ‌، نصرت‌ رحمانی‌، فریدون‌ مشیری‌ و شاملو هم‌ از اندیشه‌ وی‌ تاثیر پذیرفته‌اند.
آیا شواهدی‌ برای‌ ارایه‌ به‌ خاطر دارید؟
شواهدش‌ را در مقدمه‌ دیوان‌ سنایی‌ به‌ تفصیل‌ ذكر كرده‌ام‌. در اینجا به‌ عنوان‌ مثال‌ می‌توان‌ به‌ این‌ بیت‌ سنایی‌ اشاره‌ كرد:
گرد دریا و رود جیحون‌ گرد
ماهی‌ از تابه‌ صید نتوان‌ كرد
این‌ همان‌ اندیشه‌ اش‌ است‌ كه‌ هزار سال‌ بعد فروغ‌ در شعر منثور تولدی‌ دیگری‌ به‌ این‌ صورت‌ مطرح‌ می‌كند: «هیچ‌ صیادی‌ در جوی‌ حقیری‌ كه‌ به‌ گودالی‌ می‌ریزد مرواریدی‌ صید نخواهد كرد» بنابراین‌ سنایی‌ را می‌توان‌ پایه‌ ریز بسیاری‌ از اندیشه‌هایی‌ دانست‌ كه‌ گمان‌ می‌رود بتازگی‌ خلق‌ شده‌اند.
در قسمتی‌ از مقدمه‌ مفصل‌ دیوان‌ سنایی‌ به‌ نامه‌های‌ هفده‌ گانه‌ سنایی‌ اشاره‌ كردید. موضوع‌ و محتوای‌ این‌ نامه‌ها چه‌ بوده‌ و در چند دسته‌ جای‌ می‌گیرند؟ اصلا سنایی‌ با چه‌ هدفی‌ دست‌ به‌ نگارش‌ آنها زده‌ بود؟ مگر افكارش‌ را به‌ اشعار و كتب‌ خود بیان‌ نكرده‌ بود كه‌ محملی‌ دیگر برگزید؟
البته‌ هر سخنوری‌ می‌تواند اندیشه‌ هایش‌ را در هر دو شكل‌ شعر و نثر بیان‌ كند. ولی‌ مكتوبات‌ سنایی‌ بیشتر به‌ لحاظ‌ تطور نثر فارسی‌ اهمیت‌ دارد و اندیشه‌های‌ اصلی‌ او در شعرش‌ چهره‌ می‌نمایاند. مكتوبات‌ سنایی‌ چنان‌ كه‌ گفتم‌ شامل‌ هفده‌نامه‌ است‌ كه‌ گفته‌ می‌شود سنایی‌ آنها را به‌ بهرامشاه‌، وزیران‌، بزرگان‌، دوستان‌ و آشنایان‌ نوشته‌ و مرحوم‌ نذیر احمد استاد و رییس‌ بخش‌ فارسی‌ دانشگاه‌ اسلامی‌ علیگر آنها را جمع‌ آوری‌ و تصحیح‌ و به‌ نام‌ «مكاتیب‌ سنایی‌» در سال‌ ۱۳۶۲ منتشر كرد. از میان‌ این‌ نامه‌ها، جالب‌ تر از همه‌ نامه‌یی‌ است‌ كه‌ سنایی‌ به‌ خیام‌ می‌نویسد و از او بشدت‌ گله‌ می‌كند. البته‌ محتوای‌ یكایك‌ این‌ نامه‌ها را در مقدمه‌ دیوان‌ آورده‌ام‌.
در مقدمه‌ دیوان‌ سنایی‌ بین‌ شعر و اندیشه‌ اقبال‌ و سنایی‌ غزنوی‌ از مشابهت‌ و نزدیكی‌ سخن‌ رانده‌اید. آیا صرف‌ مشابهت‌ آثار این‌ دو می‌تواند دلیل‌ تاؤیرپذیری‌ اقبال‌ از سنایی‌ باشد یا نه‌، اقبال‌ خود صراحتا از تاثیرش‌ از سنایی‌ سخن‌ رانده‌؟ سوال‌ دیگر اینكه‌ مشابهت‌ بین‌ سنایی‌ و اقبال‌ آیا در لفظ‌ است‌ یا معنا و محتوا؟
همانطور كه‌ می‌دانید اقبال‌ شیفته‌ بوستان‌ فرهنگ‌ و ادب‌ ایران‌ و گلهای‌ جان‌ پرور آن‌ بود. یكی‌ از گلهای‌ این‌ بوستان‌ كه‌ عطر روحنوازش‌ مشام‌ وی‌ را چندان‌ معطر كرد كه‌ در وصفش‌ زبان‌ به‌ تحسین‌ گشوده‌، حكیم‌ سنایی‌ است‌. دیدگاه‌ وی‌ در مورد سنایی‌ و همچنین‌ مشابهت‌های‌ فكری‌ میان‌ او به‌ عنوان‌ بزرگترین‌ اندیشمند غیر ایرانی‌ دنیای‌ اسلام‌ در عصر حاضر با حكیم‌ غزنین‌ كه‌ شواهد آن‌ را در مقدمه‌ دیوان‌ ذكر كرده‌ ام‌ می‌تواند دلیل‌ قاطعی‌ باشد برای‌ نفوذ اندیشه‌ وی‌ بر شاعران‌ و اندیشمندان‌ بزرگی‌ كه‌ پس‌ از وی‌ در حوزه‌ زبان‌ فارسی‌ ظهور كرده‌اند كه‌ اقبال‌ یكی‌ از آنان‌ است‌. اقبال‌ صراحتا می‌گوید كه‌ در پی‌ كسب‌ «صدق‌ و اخلاص» از نوع‌ صدق‌ و اخلاص‌ سنایی‌ است‌. از همین‌ رو خطاب‌ به‌ خداوند می‌گوید:
عطا كن‌ شور رومی‌، سوز خسرو
عطا كن‌ صدق‌ و اخلاص‌ سنایی‌
او در مثنوی‌ «مسافر» كه‌ درباره‌ «زیارت‌ مزار حكیم‌ سنایی‌» است‌، او را «امام‌ عارفان‌» می‌خواند. مشابهت‌های‌ محتوای‌ سنایی‌ و اقبال‌ بسیار است‌. سیر العباد سنایی‌ و جاوید نامه‌ اقبال‌ معراج‌ نامه‌هایی‌ هستند كه‌ باید آنها را در ردیف‌ ارداویرافنامه‌، الغفران‌ و كمدی‌ الهی‌ قرار داد. همچنین‌ دیدگاههای‌ آنها در مورد دین‌، انسان‌، جامعه‌، مرگ‌ و شیطان‌ به‌ هم‌ شباهت‌ دارد.
قطعا برای‌ شناخت‌ اندیشه‌ یك‌ متفكر بایستی‌ افكار او را كه‌ در نوشته‌ هایش‌ متبلور شده‌ جزء به‌ جزء مورد برسی‌ قرار داد كه‌ جای‌ آن‌ در این‌ اندك‌ فرصت‌ نیست‌. در مورد حكیم‌ و عارفی‌ چون‌ سنایی‌ هم‌ این‌ چنین‌ است‌. موافقید بطور نمونه‌ چند سرنخ‌ از سنایی‌ را گرفته‌ و دنبال‌ كنیم‌. مثلا نگاه‌ او به‌ عالم‌، زن‌ یا شیطان‌ یا...؟شرح‌ یكایك‌ این‌ موضوعات‌ از حد یك‌ گفت‌ و گو خارج‌ است‌. ولی‌ به‌ اختصار می‌توان‌ گفت‌ كه‌ در آثار سنایی‌ از موضوعات‌ بسیار سخن‌ رفته‌ كه‌ می‌توان‌ از آنها فهرستی‌ بلند ترتیب‌ داد. ولی‌ چند موضوع‌ بیش‌ از همه‌ ذهن‌ وی‌ را به‌ خود مشغول‌ داشته‌ اند كه‌ عبارتند از: ذات‌ حق‌، عرفان‌، عشق‌، زهد، دین‌، علم‌، فقیهان‌، زاهدان‌، صوفیان‌، جامعه‌، مردم‌، مرگ‌، زندگی‌، شخصیتها و چهره‌های‌ دینی‌. به‌ اضافه‌ آنچه‌ كه‌ شما بیان‌ داشتید تصوری‌ كه‌ او از خدا دارد همان‌ است‌ كه‌ متكلمان‌ دارند. خدا در اندیشه‌ وی‌ وجودی‌ است‌ جدا از نقص كه‌ علت‌ العلل‌ است‌. از ازل‌ وجود داشته‌ و تا ابد خواهد بود. لطف‌ و رحمتش‌ نصیب‌ دینداران‌ می‌شود و قهر و غیرتش‌ عاید بی‌ دینان‌. بنابراین‌ می‌بینید كه‌ خدای‌ مورد نظر او، به‌ رغم‌ آنكه‌ شاعری‌ عارف‌ شناخته‌ می‌شود، خدایی‌ است‌ كه‌ بیشتر در حوزه‌ شریعت‌ قابل‌ فهم‌ و تعریف‌ است‌. مدایح‌ او در مورد پیامبر اسلام‌ غالبا مبالغه‌ آمیز و مبتنی‌ بر احساسات‌ دینی‌ است‌ كه‌ با مذاق‌ متشرعان‌ و دینداران‌ عامی‌ سازگار است‌ و در آنها سخنی‌ از حیات‌ واقعی‌ پیشوای‌ بزرگ‌ اسلام‌ نمی‌رود. عرفان‌ نیز چنان‌ كه‌ اشاره‌ شد یكی‌ دیگر از موضوعات‌ عمده‌ آثار سنایی‌ است‌. او خود می‌دانسته‌ كه‌ نخستین‌ شاعری‌ است‌ كه‌ از افكار صوفیانه‌ منظومه‌
یی‌ پرداخته‌، از همین‌ روست‌ كه‌ می‌گوید:
كس‌ نگفت‌ این‌ چنین‌ سخن‌ به‌ جهان‌
وركسی‌ گفت‌، گو بیار و بخوان‌
عشق‌ و زهد نیز از موضوعاتی‌ هستند كه‌ در سراسر آثارش‌ به‌ چشم‌ می‌آید. البته‌ مفهوم‌ عشق‌ در شعر سنایی‌ به‌ موازات‌ تغییر شخصیت‌ وی‌ دگرگون‌ می‌شود. در دیوان‌ وی‌ از ناپسندترین‌ عشق‌ تا متعالی‌ ترین‌ قسم‌ آن‌ سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌. این‌ موضوعی‌ است‌ كه‌ در كتاب‌ «ستایش‌ عشق‌» كه‌ شرح‌ و بررسی‌ تطبیقی‌ عاشقانه‌های‌ اوست‌ مورد بررسی‌ قرار داده‌ام‌ كه‌ بزودی‌ از سوی‌ انتشارات‌ نامك‌ منتشر خواهد شد. سنایی‌ را باید یكی‌ از نقادان‌ دین‌ دانست‌ كه‌ نگاهی‌ پیشروانه‌ بدان‌ دارد. موضوع‌ قابل‌ توجه‌ دیگر در آثار وی‌ توجهی‌ است‌ كه‌ به‌ «علم‌» دارد و تعالی‌ شخصیت‌ فرد را در گروی‌ آن‌ می‌داند. خود وی‌ نیز چنان‌ كه‌ گفتیم‌ از علوم‌ متداول‌ زمان‌ خود سررشته‌ داشته‌. در قصیده‌یی‌ می‌گوید:
جان‌ به‌ دانش‌ كن‌ مزین‌، تا شوی‌ زیبا از آنك‌
زیبا كی‌ گیرد عمارت‌، بی‌ نظام‌ دستیاز
و در جای‌ دیگر در ستایش‌ از علم‌ می‌گوید:
ماه‌ گردی‌ گر بیابی‌ آتشی‌ از نور علم‌
بحر گردی‌ گر بیابی‌ در علم‌ آبدار
از این‌ موضوعات‌ كه‌ بگذریم‌، سنایی‌ با شیوه‌ زندگی‌ و خلق‌ و خوی‌ فقیهان‌ و زاهدان‌ و صوفیان‌ زمان‌ خویش‌ موافق‌ نیست‌ و آنان‌ را مردمی‌ «ریاكار»، «فاسق‌»، «شاهد باز»، «تهی‌ مغز»، «در بند رزق‌ و سالوس‌» و «حیله‌ گر» می‌داند و بشدت‌ مورد انتقاد قرار می‌دهد. البته‌ سنایی‌ از دیگر گروهها نظیر دولتمردان‌، حاكمان‌، حاجیان‌، قاریان‌، توانگران‌، بازاریان‌، قضات‌ و شاعران‌ نیز انتقادهایی‌ دارد ولی‌ هیچ‌ یك‌ را به‌ میزان‌ زاهدان‌ ریایی‌ مورد نكوهش‌ قرار نمی‌دهد. از این‌ مختصر می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ او از جامعه‌ خویش‌ دلزده‌ است‌ و نگاهی‌ خوشبینانه‌ نسبت‌ به‌ آن‌ ندارد. به‌ عقیده‌ وی‌ كل‌ زندگی‌ محصور در خلق‌ و خوی‌ گرگی‌ است‌. او نیز مانند توماس‌ هابز جهان‌ را «پر از گرگ‌» می‌بیند:
از این‌ زندگی‌ زندگانی‌ نخیزد
كه‌ گرگ‌ است‌ و ناید زگرگان‌ شبانی‌
در این‌ خاكدان‌ پر از گرگ‌ تاكی‌
كنی‌ چون‌ سگان‌، رایگان‌ پاسبانی‌
یكی‌ دیگر از موضوعات‌ اصلی‌ دیوان‌ سنایی‌ «مرگ‌» است‌ كه‌ آن‌ را در سه‌ مفهوم‌ به‌ كار می‌برد و هر یك‌ مرتبط‌ است‌ با سیر تحول‌ روحی‌ او. یك‌ نگاه‌ او به‌ مرگ‌ همان‌ تلقی‌ عامه‌ مردم‌ است‌ كه‌ آن‌ را پایان‌ همه‌ چیز می‌دانند. دیگری‌ تعریفی‌ كه‌ دین‌ از مرگ‌ دارد و برای‌ هر كس‌ مدتی‌ معین‌ قایل‌ است‌ و هر كس‌ مرگ‌ را می‌چشد. اما مرگ‌ پایان‌ كار او نیست‌. ولی‌ نگاه‌ سوم‌ و نهایی‌ او به‌ مرگ‌ نگاهی‌ ژرف‌، اندیشمندانه‌ و عارفانه‌ است‌ و از این‌ رو نظر به‌ عالم‌ علوی‌ دارد و این‌ «تبه‌ خاكدان‌» را شایسته‌ زندگی‌ انسان‌ نمی‌داند. به‌ عقیده‌ وی‌ زنده‌ جاودان‌ كسی‌ است‌ كه‌ با متعالی‌ ساختن‌ خویش‌ ازمعبر مرگ‌ می‌گذرد. اما دو موضوع‌ «زن‌» و «شیطان‌» نیز چنان‌ كه‌ بیشتر اشاره‌ شد در آثار وی‌ قابل‌ تامل‌ هستند. او به‌ خلاف‌ عرف‌ زمانه‌، همانند برخی‌ از اندیشمندان‌ و عارفان‌ نه‌ تنها شیطان‌ را طرد نمی‌كند و از او با نفرت‌ یاد می‌نماید، بلكه‌ از وی‌ تجلیل‌ هم‌ می‌كند. ولی‌ از «زن‌» همان‌ تصوری‌ را دارد كه‌ جامعه‌ بسته‌، نا آگاه‌ و قرون‌ وسطایی‌ آن‌ زمان‌ داشته‌ است‌. بسیاری‌ از تصوراتی‌ كه‌ او از زن‌ دارد با نظرات‌ نیچه‌ كاملا قابل‌ تطبیق‌ است‌. گفته‌ كه‌ بهرام‌شاه‌ خواسته‌ است‌ خواهر خود را بدو دهد ولی‌ نپذیرفت‌ و در پاسخ‌ این‌ لطف‌ گفت‌:
من‌ نه‌ مرد زن‌ و زر و جاهم‌
به‌ خدا گر كنم‌ و گر خواهم‌
ورتو تاجی‌ دهی‌ زاحسانم‌
به‌ سر تو كه‌ تاج‌ نستانم‌
از این‌ ابیات‌ پیداست‌ كه‌ زن‌ از نگاه‌ وی‌ در حوزه‌ امور ظاهری‌ و تجملی‌ قرار می‌گیرد.
باز به‌ مقدمه‌ جامع‌ شما بر دیوان‌ سنایی‌ بر می‌گردیم‌. شما موارد زیادی‌ از اشعار سنایی‌ را در تصدیق‌ ضرب‌ المثل‌های‌ فارسی‌ آورده‌ اید. و به‌ امثال‌ و حكم‌ دهخدا هم‌ استناد كرده‌اید. سوال‌ من‌ این‌ است‌ كه‌ قبل‌ از سنایی‌ این‌گونه‌ عبارات‌ یا ضرب‌ المثل‌ها مورد توجه‌ بود یا نه‌؟ یا اینكه‌ سنایی‌ بود كه‌ پیشتاز استفاده‌ از این‌ عبارات‌ برای‌ ابراز مقاصد تربیتی‌ خود شد؟
برخی‌ از آنها وجود داشته‌ ولی‌ غالب‌ آنها از سنایی‌ است‌ كه‌ امروز به‌ صورت‌ ضرب‌ المثل‌ بسیار رایج‌ است‌، نظیر «چو دزدی‌ با چراغ‌ آید گزیده‌ تر بر كالا» یا
«اندر همه‌ ده‌ جوی‌ نه‌ ما را
ما لاف‌ زنان‌ كه‌ دهخداییم‌»
سنایی‌ به‌ آیین‌ شیعه‌ زیست‌ یا سنی؟ در واقع‌ در افكار او قراین‌ و شواهدی‌ بر سنی‌ یا شیعه‌ بودن‌ می‌توان‌ یافت‌. یا نه‌ او را هم‌ به‌ مانند متفكران‌ و عارفانی‌ نظیر مولوی‌ نمی‌توان‌ در این‌ چارچوب‌های‌ رایج‌ گنجاند؟
با نگاهی‌ به‌ آثار سنایی‌ معلوم‌ می‌شود كه‌ او در كار دین‌ فرقه‌ گرا نیست‌ و به‌ آنچه‌ در این‌ مورد می‌اندیشد كلیتی‌ است‌ به‌ نام‌ اسلام‌. او به‌ واقع‌ مسلمانی‌ است‌ كه‌ برای‌ همه‌ شخصیتهای‌ بزرگ‌ دنیای‌ اسلام‌ احترام‌ قایل‌ است‌. از این‌ بالاتر به‌ عقیده‌ وی‌:
كفر و دین‌ است‌ در رهش‌ پویان‌
وحده‌ لا شریك‌ له‌ گویان‌
سنایی‌ به‌ همان‌ میزان‌ كه‌ ابیاتی‌ در مدح‌ چهره‌های‌ محبوب‌ تشیع‌ دارد، شخصیت‌های‌ تراز اول‌ اهل‌ تسنن‌ را هم‌ می‌ستاید. از نحوه‌ تفكر سنایی‌ در مورد دین‌ می‌توان‌ دریافت‌ كه‌ او دین‌ را از چشم‌اندازی‌ بسیار وسیع‌ تر از منظر زاهدان‌ آخرت‌ اندیش‌ و محدود نگر می‌بیند.
در اینجا بی‌مناسبت‌ نیست‌ كه‌ از سبك‌ ادبی‌ و ویژگی‌های‌ منحصر به‌ فرد و مضامین‌ اصلی‌ شعر سنایی‌ هم‌ سخن‌ بگوییم‌. سنایی‌ را در كنار اینكه‌ در ادب‌ فارسی‌ دارای‌ ید طولایی‌ می‌دانند ولی‌ او را بیشتر با قصیده‌هایش‌ می‌شناسند. چرا او این‌ قالب‌ شعری‌ را برگزید تا اشعار تعلیمی‌ خود را در این‌ قالب‌ جای‌ دهد؟
سنایی‌ یكی‌ از معدود استادان‌ قصیده‌ سرایی‌ است‌ و گرچه‌ در سرودن‌ دیگر انواع‌ شعر مهارت‌ در خور تحسینی‌ دارد، ولی‌ توانایی‌ او در قصیده‌ سرایی‌ مورد تایید همه‌ منتقدان‌ بزرگ‌ شعر فارسی‌ است‌. مضامین‌ اصلی‌ شعر او پند و حكمت‌ است‌. او دشمن‌ سرسخت‌ هر عامل‌ فساد آور، هر تباهی‌ و هر نوع‌ بداندیشی‌ است‌. قصیده‌ مناسب‌ترین‌ قالب‌ برای‌ بیان‌ مفاهیمی‌ از این‌ دست‌ است‌.
در پایان‌ اگر از شما بخواهند سنایی‌ را بطور مختصر در مختصاتی‌ مشخص تعریف‌ كنید محورهای‌ آن‌ مختصات‌ كدامند؟
سنایی‌ عالم‌ و عارفی‌ بوده‌ است‌ الهی‌ كه‌ از دانش‌ خود برای‌ اثبات‌ افكار دینی‌ خویش‌ بهره‌ گرفت‌. حكیم‌ غزین‌ به‌ همان‌ اندازه‌ كه‌ در بسیاری‌ از اشعارش‌ پرخاشگر، معترض‌، تندخو، هجاگو و تند زبان‌ است‌ و با بیشتر انتقادهای‌ تند، فضایی‌ توفانی‌ در ذهن‌ خواننده‌ خلق‌ می‌كند، به‌ همان‌ میزان‌ هم‌ در غزلها و اشعار تغزلی‌ خود ملایم‌ است‌ و همچون‌ چمنزاری‌ مواج‌، دلپذیر و خیال‌ انگیز. او همان‌ تاثیری‌ به‌ لحاظ‌ دگرگونی‌ جریان‌ شعر فارسی‌ داشته‌ است‌ كه‌ دكارت‌ در تاریخ‌ فلسفه‌ غرب‌. انسان‌ آرمانی‌ وی‌ فرزند زمان‌ خویش‌ است‌. ماندگاری‌ توام‌ با حرمت‌ نام‌ وی‌ به‌ دلیل‌ دیدگاه‌های‌ بدیع‌ و تازه‌یی‌ است‌ كه‌ به‌ عالم‌ و آدم‌ داشته‌ است‌. از این‌ روست‌ كه‌ هنوز از پس‌ نزدیك‌ به‌ هزار سال‌ مانوس‌ بودن‌ با وی‌ برای‌ هر انسان‌ فرهیخته‌یی‌ ارزش‌ آفرین‌ است‌.

وبگردی
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر از 30 فروردین با حضور فیلم سازانی از ایران و نمایندگانی ازسینمای 78 کشور جهان تا 7 اردیبهشت در پردیس سینمایی «چارسو» برگزار می شود.
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!