یکشنبه ۲۸ بهمن ۱۳۹۷ / Sunday, 17 February, 2019

راز آن خطوط شکسته


راز آن خطوط شکسته
شعرهایی که درباره واقعه ای سروده می شوند، چه نسبتی با زمان وقوع آن واقعه برقرار می کنند آیا شاعرانی که از نزدیک واقعه را درک کرده اند، همیشه تصویر روشن تری از آن می دهند آیا به راستی شعری که از متن واقعه ای روایت می شود، هنرمندانه تر از شعری است که بعدها سروده شده است به نظرم همیشه چنین نیست، فراموش نکنید که درباره مستند بودن یک اثر بحث نمی کنیم؛ بلکه از تأثیر هنری آن سخن می گوییم.
بعضی وقایع آنقدر بزرگ اند که تمام ابعاد آن در یک طرف زمانی رخ نمی دهند یا بهتر بگوییم دیده نمی شود. مثال روشن در این زمینه واقعه کربلاست. زمان نه تنها از اهمیت این واقعه نمی کاهد بلکه هر روز و هر سال وجوه درخشانی از آن پیش روی عموم قرار می گیرد. سرودن شعر درباره این واقعه از لحظه وقوع آن تاکنون ادامه دارد. آیا شاعرانی که این واقعه را دیده اند یا حداقل بخشی از آن را درک کرده اند، شعرهای بهتری درباره آن سروده اند یا شاعرانی که قرن ها بعد به خیل شاعران این واقعه پیوسته اند هرچه هست، محتشم کاشانی ۹ قرن بعد از این واقعه پا به عرصه وجود گذاشته است اما بی تردید یکی از شاهکارهای شعر عاشورایی در فارسی و عربی دوازده بند اوست.
می دانم و می دانیم که عاشورا واقعه ای منحصربه فرد است و مشابهی ندارد که بتوان دست به مقایسه زد اما در مثل مناقشه نیست.با این مقدمه می توان درباره شعر امروز دفاع مقدس قضاوت روشن تری کرد. امروز شاعرانی که برای دفاع مقدس شعر می گویند، کمتر از گذشته نیستند که بیشترند. هر ساله تعداد شاعرانی که در کنگره های شعر دفاع مقدس شرکت می کنند، بسیار زیاد است و روزافزون.
نمی گویم دفاع مقدس ما دارای ابعادی است که بعد از سال ها باید برای عموم تبیین شود اما تبعات این حادثه (جانبازان، خانواده های شهدا و.‎/‎/) واقعیت هایی اند که هنوز از جامعه ما رخت برنبسته اند وعلاوه برآن ، ارزش هایی که به پای آنها خونهاریخته ومجاهدتها کشیده شد،همواره به عنوان اهداف اصلی جامعه تلقی می شوند که پاسداشت آنها ، بایستی متن اصلی هنر ماراتشکیل دهد.لذا شعر دفاع مقدس نیز برای شاعر و مخاطب موضوعیت دارد.
شعر امروز دفاع مقدس با همین موضوعات به زندگی خود ادامه می دهد. روشن است که در این دست شعرها دیگر سخن از رجز نیست یا اگر هست، دیگر وظیفه ای که شعر دفاع مقدس در دهه ۶۰ به دوش می کشید، به عهده ندارد. اگر شاعر فرزند زمان خود نباشد، هرگز نمی تواند زبان گویای حال و آینده جامعه خود باشد.
یکی از مجموعه هایی که با همین نگاه به همت بنیاد حفظ آثار و ارزش های دفاع مقدس به چاپ رسیده، کتاب خطوط شکسته سروده شراره کامرانی است.«خطوط شکسته» مجموعه ای است که آگاهانه چاپ و منتشر شده است و این را می توان در «سخن ناشر» که پیشانی بند کتاب است، به روشنی مشاهده کرد.ناشر به درستی شعرهای این کتاب را به دو بخش تقسیم کرده است:
بخشی که به جنگ ـ به مفهوم عام آن ـ می رود و بخشی از ارزش های دفاع مقدس دفاع می کند.سوای توفیق یا عدم توفیق محتوایی این اثر، انتشار چنین کتابی از سوی بنیاد حفظ آثار و ارزش های دفاع مقدس، یک توفیق برای این بنیاد است؛ به این دلیل که با انتشار «خطوط شکسته» نشان داده اند که در عمل ضدجنگ اند و این خود بهترین دفاع از ارزش های دفاع مقدس است. البته بر هیچ ایرانی منصف پوشیده نیست که دلاوری های رزمندگان ما در دفاع مقدس سرآغازی بر پایان حقارت بود برای ایران و ایرانیان.بی تردید بزرگترین ارزشی که دفاع مقدس ما داشته و دارد و بنیادهایی از این دست باید از آن دفاع کنند، مقاومت در برابر ستیزه جوست که این نیز چیزی جز صلح و دوستی نیست.شاعر این مجموعه نام برادر خود را نیز در تقدیم نامه کتاب آورده است.
حتی اگر این نام برای خوانندگان مکتوم می ماند، مخاطب فهیم درمی یافت که او ـ یعنی برادر شاعر ـ یکی از شهدای دفاع مقدس است؛ چرا که در شعری از کتاب می خوانیم:
ـ مادر
دایی ام را دیدم
پیشانی بندش را به من داد
ببین
یا زهرا«س»
سرخ
بر پیشانی ام نقش بسته!
یا در جایی دیگر آورده است:
این که پسرم دیده
برادر من نیست
کوهی است
که از بیابان حافظه مان
سرزده.‎/‎/
شاعر می داند که صلح را باید ستود نه جنگ را اما «نمی شود جلویش را گرفت‎/ خطوط در بدترین حالت احتمالی‎/ به جنگ می رسند». آنگاه در همین جنگ یا دفاع است که:
این خاک را
هر بار به خون کشیده اند
بهار
عاشق تر روییده است
حرف های لاله
از دهان خاک نمی افتد
پای کوه های بلند
(قرار نیست دراین نوشته به ارزش های ادبی خطوط شکسته اشاره شود، والا می گفتم که شاعر فعل از دهان خاک افتادن را با سطر بعدی شعر یعنی «پای کوه های بلند» معنایی دوگانه بخشیده است!) شاعر ناگزیر است فرزندش را با جنگ آشنا کند؛ زیرا سرانجام توپ و تانک از نقاشی های او سردرمی آورد. پس باید مادرانه از او بخواهد که: «برای خودت هم سنگری بکش!».‎/‎/
درست است که جنگ «حال» زمین را به هم می زند (به ظرفیت کلمه حال بیشتر توجه کنیم.) اما گاهی ناگزیریم برای فلسطین تفنگ هدیه ببریم:
برای کودکان افغان
شکوفه ببر
برای مردم عراق
آفتاب
و برای فلسطین
تفنگ دایی ات را.‎/‎/
خطوط یا خطوط شکسته، کلیدی ترین واژگان این کتاب اند. به راستی چرا با هیچ پاک کنی پاک نمی شوند چرا شاعر فرزندش را با آب و آینه و قرآن بدرقه می کند تا یا زهراگویان خطوط شکسته را بشکند چرا در بدترین حالت احتمالی به جنگ می رسند .‎/‎/
توصیه می کنم تا خوانندگان این مجموعه راز این خطوط را درنیافته اند، به نقد این کتاب اهتمام نورزند.
و در پایان دو اشاره کوتاه:
۱) این نوشته معرفی خطوط شکسته است، نه نقد آن. در نقد باید سره از ناسره و طلا از مس بازشناخته شود. این مهم را به منتقدان حرفه ای واگذار می کنم.
۲) در این نوشته شعرهایی از خطوط شکسته را به عنوان شاهد مثال آورده ام و اگر نشانی آنها را (منظورم شماره صفحات است) نداده ام، به این دلیل است که اگر خوانندگانی خواستند به این نوشته نکته ای بیفزایند، دست کم یک بار خطوط شکسته را از ابتدا تا انتها بخوانند.

[ سیداکبر میرجعفری ]

منبع : روزنامه ایران

مطالب مرتبط

جرعه

جرعه
هر وقت سخن از شعر کوتاه است به هایکوهای ژاپنی هم اشاره‌ای می‌شود، گویی تنها صورت شناخته و تثبیت‌شده شعر کوتاه همین است. برخی از منتقدان در رویارویی با گونه‌های مختلف شعر کوتاه بلافاصله به تفاوت میان طرح و شعر کوتاه و کاریکلماتور می‌پردازند و در سخن گفتن از دوبیتی و رباعی به تفاوت زبان این دو قالب اشاره می‌کنند و البته ضرورت کوبندگی و تأثیرگذاری مصراع آخر.
همه این مباحث با همه فوایدی که دارند در نهایت به سرایندگان شعر کوتاه کمکی نخواهند کرد؛ زیرا شاعر در فراز و فرود مکاشفه با کلمات و عبور از دشواری‌های فشرده‌نویسی، با تجربه‌ها، یافته‌ها و گره‌هایی آشنا می‌شود که بحث و تحلیل آنها برای او و به دنبال آن برای خوانندگان شعر راه‌گشا خواهدبود.
اگر بگوییم که بخش بزرگی از شعر گذشه‌ها در واقع سروده‌های کوتاه است چندان گزاف نخواهد بود؛ از آن‌رو که واحد شعری در بسیاری از سروده‌های برجسته، بیت است. یعنی مضمون و اندیشه و زبان و سایر عناصر شعری در خدمت سامان‌دهی بیت‌های برجسته‌اند. این توجه خاص به بیت در غزل بیشتر است و در دوران سبک هندی به اوج می‌رسد. لذت شعر خواندن در واقع همراهی با بیم و امید شاعر است، آنجا که می‌خواهد توانایی خود را در ساماندهی و نظام بخشیدن به کلمات و مفاهیم پراکنده ابراز کند.
هر بیت با نوعی پریشانی الفاظ و معانی آغاز می‌شود و انتظار و همراهی خواننده را برمی‌انگیزد و در نهایت با رسیدن به قافیه و ردیف اوج می‌گیرد و معمای نظم را پاسخ می‌‌گوید:
تو خورشیدی و یا زهره، و یا ماهی نمی‌دانم
از این سرگشتة مجنون چه می‌خواهی نمی‌دانم
در این شیوه قافیه‌های غیرمنتظره و غافلگیرکننده موجب تأثیر مضاعف می‌شوند و البته اگر شاعر با هوشیاری بتواند قافیه را از میان کلمات مأنوس و آشنا، اما کمتر استفاده شده برگزیند، تأثیر عمیق‌تر و لذت پایدارتری پدیدار می‌شود.
حالا که کهکشان منی مرد مشتری
ناهید و اشک و آینه دارم، نمی‌خری؟
امشب که گیسوان زمین فاش می‌شود
آورده‌ای برای من از ماه روسری
این‌ گونه اوج‌گیری شعر در پایان، مخاطبان را دچار این عادت ذهنی کرده است که همواره به پایان شعر عنایت خاص داشته باشند؛ همان‌گونه که در حکایت‌ها و تمثیل‌ها نیز بیشترین توجه معطوف به پایان مطلب است.
اما در گونه‌های مختلف شعر کوتاه، اوج سخن ممکن است در آغاز و میان شعر نیز باشد. این گونه شعرها، مخاطب معمولی را سرگردان می‌کند. حتی ممکن است که شعر کوتاه همه زیبایی‌هایش را در همه کلمات تقسیم کند، مانند باغچه‌ای زیبا که برای گردش و تماشا و تأمل ساخته شده است، نه برای عبور و رسیدن به انتهای آن؛ زیرا زیبایی باغچه در همه نقاط آن پراکنده است، نه فقط در آغاز و انجام آن. مانند این بیت از اخوان ثالث:
هرشب از عسس پرسم راه خانه خود را
گم کنم چو مرغی کور آشیانه خود را
یا این شعر کوتاه از استاد شفیعی کدکنی:
فوجی از فاجعه
انبوهی از اندوه چو کوه
با عَلَم‌های از بال کلاغان در باد
در شعر اخوان مضمون عاطفی در معادله‌ای تمثیلی بیان شده است و در شعر شفیعی کدکنی توصیف و تصویر برای بیان اندیشه و ایجاد تأثر عاطفی به کار آمده است.
همین‌جا می‌توان گفت که در شعر کوتاه همه گونه‌های بیان اندیشه و تجربه شاعرانه به کار می‌آیند و بحث در مجاز بودن این شیوه و منسوخ شدن آن دیگری بیهوده است. هم‌چنین بحث شگفتی که این روزها رایج شده است و به تکرار می‌خوانیم و می‌شنویم که مخاطب امروز شعر کم‌حوصله است و مجال خواندن شعر طولانی را ندارد و شعر کوتاه مناسب مخاطب امروز است. راستی مگر چند سال از گسترش سواد خواندن و نوشتن و همگانی شدن کتاب و انتشارات می‌گذرد؟ از پدرها و پدربزرگ‌ها بپرسید که در روزگار آنها چند نفر سواد مطالعه داشتند و چقدر کتاب و نشریه در اختیارشان بود؟ بر همین سیاق تصور کنید که در روزگار فردوسی و مولانا و ناصرخسرو مخاطبان شعر و خوانندگان کتاب و نسخه‌های کتاب چه تعداد بوده است؟
سخن بر سر این است که مخاطب شعر هرگز توده‌های انبوه جمعیتی نبوده‌اند؛ زیرا شعر نیازمند تأمل و حوصله و فراغت است، چه در سرایش و چه در خواندن و دریافتن و آن که کم‌حوصله و شتاب‌زده و سطحی است نه شاعر است و نه مخاطب شعر. اصرار بیهوده‌ای است که بخواهیم شعر را چندان منعطف و سهل‌الوصول کنیم که هرکسی به صرافت شاعری بیفتد و همگان را خوشایند باشد. شعر راه خود را می‌رود و البته از میان هزاران و بی‌شماران سطر و بیت و قطعه شعری، برخی از آنها با اقبال عام مواجه می‌شوند و ورد زبان مردم و مثل سایر و زمزمه لحظه‌های تنهایی.
اما سرودن به قصد اقبال عام و محروم ساختن شعر و شاعر از ژرف‌اندیشی و ظرافت در بیان و چیدن پر و بال شعر به قصد جلب نظر مشتریان پرشمار، نوعی ارزان‌فروشی متاع ارجمند شعر است.
هرکه جنس ارزان فروشد
مشتری بر وی بجوشد
اگر این نگاه بر شعر غالب آید، آ‌ن‌گاه به دورانی می‌رسیم که شاعران، این دیده‌بانان زیبایی و کمال، تبدیل می‌شوند به خدمتکاران ذوق شتاب‌زده و سطحی‌نگر مشتریان پرشمار اشعار مصرفی و خوش‌خوراک و تفننی و شعر تبدیل می‌شود به یکی از تنقلات و شب‌چره‌ها و بازیچه‌های بی‌شماری که کودکان سال‌خورده این دوران را سرگرم خویش ساخته است.
برای آن‌که کم‌حوصله و شتاب‌ناک است و اهل تأمل و ژرف‌نگری نیست، شعر کوتاه و بلند فرقی ندارد. رسانه‌های سرگرم‌کننده و فراگیر در سلطه بلامنازع خویش ذوق انسان را دست‌آموز و مهارشده می‌خواهند و شعر شاید یکی از راه‌های رهایی از این سلطه شگفت باشد.

وبگردی
زیر و روی "اصلاح ساختاری"
زیر و روی "اصلاح ساختاری" - احتمال بعدی این است که شاید هدف این است که نظام ریاست جمهوری کنار برود و مجددا جایگاه نخست وزیری احیا شود. در این حالت نخست وزیر هم به طبع توسط مجلس انتخاب می‌شود و شک نکنید حتی اگر الان با توجه به ترکیب مجلس دهم قرار بود نخست وزیر انتخاب شود، فردی مانند سعید جلیلی انتخاب می‌شد.
بازهم کپی بدون اجازه از یک برنامه آمریکایی / آیا مورد تمسخر دنیا قرار نمیگیریم !
بازهم کپی بدون اجازه از یک برنامه آمریکایی / آیا مورد تمسخر دنیا قرار نمیگیریم ! - همزمان با رونمایی از پوستر و تیزر جدیدترین برنامه احسان علیخانی، روز و ساعت پخش اولین قسمت از «عصرجدید» اعلام شد.
ادامه‌ی سکوت ضرغامی درباره‌ی انتقال آرشیو صداوسیما به شبکه من و تو
ادامه‌ی سکوت ضرغامی درباره‌ی انتقال آرشیو صداوسیما به شبکه من و تو - چند سالی است از جمله روزهای اخیر که با نزدیک شدن به مقاطعی از جمله دهه‌ی فجر، شبکه‌های تلویزیونی فارسی خارج کشور مانند بی‌بی‌سی و من‌وتو مستندهایی از زمان انقلاب پخش می‌کنند که جزو آرشیو صداوسیما بوده است ولی تا امروز مشخص نشده است که چطور و توسط چه کسانی به دست آنها رسیده است؟
اختتامیه سی و هفتمین جشنواره فیلم فجر
اختتامیه سی و هفتمین جشنواره فیلم فجر - مراسم اختتامیه سی و هفتمین جشنواره فیلم فجر شامگاه دوشنبه در برج میلاد برگزار شد.
جنجال شبیه‌سازی بیعت امام و همافران ارتش توسط علم‌الهدی در مشهد
جنجال شبیه‌سازی بیعت امام و همافران ارتش توسط علم‌الهدی در مشهد - دیدار و سلام نظامی فرماندهان نیروی هوایی ارتش به سیداحمد علم‌الهدی، امام جمعه مشهد انتقادهایی را در پی داشته است.
ویدئو / روش خرید قانونی کوه در لواسان !
ویدئو / روش خرید قانونی کوه در لواسان ! - ارتفاعات تهران از جمله لواسانات یکی از این مناطق است که به گفته امام جمعه این شهر به شکل جدی و گسترده‌ای با این مشکل دست به گریبان است و ظاهراً کمیسیون ماده ۱۰۰ قانون شهرداری محلی برای دور زدن قانون از سوی برخی افراد شده است.
ازدواج الهام حمیدی + تصاویر
ازدواج الهام حمیدی + تصاویر - الهام حمیدی بازیگر پرکار این روز‌های سینما و تلویزیون با انتشار عکسی در صفحه اینستاگرامش خبر ازدواجش را به صورت رسمی اعلام کرد اما هویت همسرش را فاش نکرد.
توهین بعیدی‌نژاد به شعور ملت ایران
توهین بعیدی‌نژاد به شعور ملت ایران - حمید بعیدی‌نژاد سفیر ایران در انگلیس توییتی را منتشر ساخت که با واکنش‌های بسیاری روبه‌رو شد. وی مدعی شده که در فهرست کشورهایی که در حفظ ارزش پول ملی در برابر دلار با بیشترین مشکلات مواجه شدند ایران با وجود فشارها و تحریم اقتصادی، عملکرد بهتری از کشورهایی چون ترکیه، برزیل، روسیه، آفریقای جنوبی و سوئد داشته است.
عکس/ کشف حجاب در تهران!
عکس/ کشف حجاب در تهران! - حجت الاسلام حمید رسایی عکسی در کنار یک زن بی حجاب از حضور در برنامه‌ای با عنوان «اعلام همبستگی با ملت ونزوئلا» در تهران منتشر کرده است.
ببینید یک مجری چقدر میتواند مزخرف بگوید !
ببینید یک مجری چقدر میتواند مزخرف بگوید ! - ژاپنی صحبت کردن جواد خیابانی