جمعه ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Friday, 27 April, 2018

عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر زیاری امیر ادیب و هنرپرور


عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر زیاری امیر ادیب و هنرپرور
امیر عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر بن زیار که در سال ۴۱۲ هجری قمری دیده به جهان گشود از شاهزادگان دانشمند و امرای دانش دوست خاندان زیاری بود که پس از درگذشت پدر مجال آن را یافت تا چند صباحی بر اورنگ حکومت نشیند و بر سریر فرمانروایی تکیه زند. البته او بسان مرداویچ بن زیار دیلمی، بنیانگذار سلسله زیاریان، نه فرمانروای مستقلی بود و نه سودای بازگرداندن ایران به عظمت باستانی خویش را در سر می پروراند. در حقیقت، عنصر المعالی از آن دسته شاهان زیاری بود که به سبب غلبه ترکان سلجوقی بر ایران دیگر حکومت مستقلی در ایران نداشتند و تنها تحت عنوان امیرزادگان و شاهزادگان متنفذ در بخشی از منطقه طبرستان و جرجان حکومت می کردند.
با تمام این اوصاف، بایسته و شایسته است یاد شود اشتهار فراوان امیر عنصر المعالی در تاریخ ایران نه به سبب حکومتش بوده است و نه به جهت روح مسالمت آمیز و دوری گزیدن هایش از نبرد و پیکار و خون ریزی. بلکه عمده دلیل شهرت او نگارش کتاب مشهور قابوس نامه، است که آن را در سال ۴۷۵ هجری قمری و به هنگامی که ۶۳ سال از عمرش می گذشت به عنوان پندنامه ای برای تربیت و تعلیم پسر خود، گیلان شاه، نگاشت و در آن کلیه تجارب زندگی خود را در باب اصول اخلاقی بیان کرد.
قابوس نامه که به تعبیر پروفسور ادوارد براون، ایران شناس انگلیسی و نگارنده کتاب ارزشمند و معروف تاریخ ادبی ایران، شهرت و منزلتی را که بی گفتگو در خور و شایسته آن است یافته است سرشار از سخنان حکمت آمیز و لطائف دلکش است. در نگارش آن مطالب بسیار سودمند اخلاقی و حکمت های عملی مورد غفلت واقع نشده اند. علاوه بر این، قابوس نامه، حاوی مطالب دقیق، شیرین و ارزشمندی درباره تاریخ گذشته ایران و اسلام و احوال دانشمندان خوش نام، اندیشمندان نامدار، شاعران نام آور و مردان نامی سده های اولیه اسلامی تا به روزگار نگارنده است.
در اهمیت افزون و ارزش والای قابوس نامه همان بس که نویسندگان و ادیبان بزرگ تاریخ ایران و از جمله سنایی غزنوی در حدیقه الحقیقه، محمد عوفی در جوامع الحکایات و لوامع الروایات، نظامی گنجوی در خسرو و شیرین و عطار نیشابوری در منطق الطیر و اسرارنامه بدان عنایت داشته و از آن روایاتی ذکر کرده اند.
از دیگر سوی، ادبای مشهور و دانشمندان معروف روزگار کنونی نیز قابوس نامه را واجد ارزش بسیار دانسته و در ستایش آن قلم فرسایی افزون پیشه ساخته اند. به عنوان نمونه، پژوهشگری توانمند چون عزیزالله بیات، نگارنده کتاب شناسایی منابع و ماخذ تاریخ ایران، قابوس نامه را نماینده اخلاق، رسوم و اوضاع اجتماعی سیاسی ایرانیان در دوران پیش از یورش مغولان برمی شمارد و محققی برجسته همچون ادوارد براون از آن به عنوان کتابی شاهانه یاد می کند که از روی پختگی و آزمودگی تمام نگارش یافته است و آن را با کتاب بسیار ارزشمند و مشهوری چون، سیاست نامه، که به توسط سیاستمدار زیرک و وزیر اندیشمند روزگار سلجوقی، خواجه نظام الملک طوسی، نگارش یافته است هم طراز و قابل قیاس می داند. شایان توجه است که ادیب و شاعر برجسته ای بسان ملک الشعرای بهار نیز دراین باره با بیات و براون هم عقیده است:
«علاوه برفواید عظیمی که از حیث شناسایی تمدن قدیم و معیشت ملی و علم زندگی و دستور حیات در کتاب مذکور مندرج است، باید آن را مجموعه تمدن پیش از مغول نامید و همچنین سرمشق بزرگی است از بهترین انشای نثر فارسی.»
امیر عنصر المعالی که در نصیحت فرزند خود همواره او را به پرهیز از نشست و برخاست با افراد ناشایست رهنمون می شد، قابوس نامه را که بسیاری از ادبا شاید با اندکی اغراق آن را بهترین نمونه نثر پارسی ساده و روان و بی تصنع می دانند در ۴۴ فصل نگاشت و در آن از ستایش خداوند و مدح پیامبر اکرم، شناختن حق پدر و مادر، چگونگی پرورش فکر و افزودن توان سخنوری، شرح اندرزهای نگارش شده برگور انوشیروان دادگر، آداب پادشاهی، آیین سپهسالاری، چگونگی پروردن فرزند و بسیاری موارد دیگر سخن گفت.
البته شایان توجه است، امیر عنصرالمعالی که فرزند خود را به حکمت و دانش آموزی حتی از جاهلان و نادانان نیز سفارش می نمود، فصول چهل و چهارگانه کتاب خویش را به زیور بیان حکایاتی متنوع و روایاتی دلنشین بسان حکایت افلاطون و غمگین شدنش از ستایش مرد جاهل، داستان نوشیروان و وزیرش بوذرجمهر، وصایای ذوالقرنین، حکایت پادشاه ایران و وزیرش، داستان خیاط و کوزه، مسئله عیاران، حکایت دو صوفی و... نیز آراست. ناگفته پیدا است که بیان داشتن داستان های زیبا و پرمعنا تا به چه اندازه در پربار شدن و جذابیت بیشتر یافتن قابوس نامه تاثیر داشته است.
آنچه از مطالعه و بررسی مطالب و مضامین قابوس نامه بر می آید آن است که در اندیشه امیر عنصرالمعالی ترکیب شگفت انگیزی از سادگی و زیرکی نمایان است. در پندار او اندیشه های شکاکانه و زاهدانه در هم آمیخته است. سخنانی که او درباره آداب معاشرت و زندگی اجتماعی بیان داشته است گاهی به نحو بسیار شگرفی نو، تازه و موافق اوضاع زمانه به نظر می رسد. از جمله اندرزهای ارزشمندی که این امیر ادیب و هنرپرور تاریخ ایران در کتاب خویش بیان داشته است می توان به موارد زیر اشاره داشت:
«ای پسر سخن گوی باش و لیکن دروغ گوی مباش و خود را به دروغ گویی معروف مکن و به راست گویی معروف باش.»
«ای پسر هرچند جوانی، پیرعقل باش.»
«بسیار جای باشد که شرم بر مردم وبال گردد، چنان شرمگین مباش که از شرم در مهمات تقصیر و خلل راه یابد.»
«باری تا بتوانی صبوح مکن که عادت صبوح را خردمندان ناستوده داشته اند و نخست شومی آن است که نماز بامداد فوت شود.»
«نگویم جوانی مکن، لکن جوان خویشتن دار باش.»
«اگر دشمن به مرگ خویش بمیرد بس شادمانه مباش و آنگاه شادی کن که تو به حقیقت دانی نخواهی مردن... اما چون دانیم که همه بخواهیم مردن پس شادمانه نباید بودن.»
«هر چند که جوان باشی خدای عزوجل را فراموش مکن.»
«از مرگ ایمن مباش که مرگ نه جوان داند نه پیر.»
«به همسایه فقیر بیشتر توجه باید داشت تا به همسایه غنی، این کار به جای آن که رشک و حسد پدید آرد، شکر و سپاس خدا موجب می گردد.»
به هر ترتیب، به عنوان پایانی بر این گفتار کوتاه و سرانجام سخن می توان گفت: امیر عنصرالمعالی که قابوس نامه اش گستردگی آگاهی ها و وسعت دانسته های او را در زمینه های گوناگون و جورواجور علم و عمل معلوم می دارد در آنچه از اخلاق و تربیت می آموزاند خود را به حق شایسته و واجد صلاحیت برای دریافت لقب معالی نشان می دهد.

نویسنده : امیر نعمتی لیمایی

منبع : روزنامه مردم سالاری

مطالب مرتبط

صله من، سلا‌مت تن توست

صله من، سلا‌مت تن توست
هنگامی که از نگارنده برای جشن نامه استاد شهیدی مقالتی خواستند، حدود ۳۰ سال آشنایی شخصی و ۵۰ سال آشنایی خانوادگی با استاد و خاندانش و چندین سال زانو زدن در آستانش و روزهای چهارشنبه هر هفته گوش جان سپردن به کلا‌م جاودانش مرا به ایفای چنین وظیفه خطیری الزام می‌کرد. ولی آنچه بشاید گفت و باید گفت در این رهگذر چندان آسان نیست، که مرد، بزرگ است و بزرگ را ستودن نه کاری است خرد.
ناگهان به یاد‌آوردم مصراعی از یک بیت مولوی را که استاد برمی‌خواند: <بستگی نطق از بی‌الفتی است.> دیدم که اگر به پهنای فلک دهانیم نیست، شاگردی را پاس‌داشتن توانیم هست. ‌
یاد آن استاد همیشه استاد دکتر احمد مهدوی دامغانی گرامی باد و هر کجا هست خدایا به سلا‌مت دارش، که ما را اصحاب چهارشنبه می‌خواند و درس استاد دکترشهیدی را اراده می‌کرد. توصیه او این بود که <چهارشنبه‌ها> را از دست مدهید: روزگار، امثال شهیدی را به سادگی پرورش نمی‌دهد. آنکه یار و مددکار دهخدا و معین و نگهدار بزرگ‌ترین گنجیه زبان و ادب فارسی است و سعی مشکور او در گسترش دایره لغتنامه‌، انتشار لغتنامه فارسی، تأسیس مرکز بین‌المللی زبان فارسی، تقویت فرهنگستان، حفظ مجموعه لغتنامه از پراکندگی و دمیدن روح امید و اطمینان و شور شیفتگی در همکاران دانشمند و دانش‌پژوه خویش به منظور ادامه این خدمت بزرگ و ایفای این رسالت در مقطعی حساس از تاریخ این سرزمین، بدون تردید موهبتی است الهی و عنایتی است ایزدی که فیض حق منقطع نمی‌شود و شجره طیبه فرهنگ و ادب ایران اسلا‌می به دست رسولا‌نی چون او سرسبز و شکوفا و پاینده و بالنده خواهد بود. ان شاءا... ‌
او مجتهدی است که با لسان محکم تنزیل بلیغ‌‌البلا‌غه و جنبه‌های ادبی و دستوری آن دو مجموعه ارجمند به نیکی آشنا و بر ادب فارسی و عربی و ظرافت‌های آن دو، محیط است، به ویژه در شناخت تاریخ اسلا‌م و سرگذشت ملل و نحل و تحلیل وقایع پندآموز و عبرت‌انگیز آن. ‌
با نظری بر ترجمه دقیق و از دل برخاسته نهج‌البلا‌غه، پس از پنجاه سال پژوهشی در باب قیام حسین‌بن‌علی(ع)، زندگی علی‌بن‌الحسین(ع) و حضرت زهرا و گذری بر آثار ادبی استاد چون جلد چهارم شرح مثنوی شریف، شرح مشکلا‌ت دیوان انوری، تصحیح دره نادره و غیره. مرتبه علمی، ادبی و اعتقادی این شخصیت کم‌نظیر دوران معاصر را که در پس بیش از نیم قرن تلا‌ش بی‌وقفه در خدمت به فرهنگ ادب و معارف اسلا‌می بلندی و والا‌یی یافته است، توان شناخت، مخصوصاً اگر مقالا‌ت متعدد و خطابه‌های علمی و پژوهشی استاد به زبان‌های فارسی و عربی در ایران و سایر کشورهای جهان به ویژه ممالک اسلا‌می را بر آن مجموعه بیفزاییم. اثر ارجمند و مشحون از اطلا‌عات سودمند ایشان زیر عنوان <از دیروز تا امروز> که دربرگیرنده بسی از مقاله‌ها سفرنامه‌ها و خطابه‌های فاضلا‌نه آن دانشی مرد استاد است و پس از سال‌ها به همت فرزند ادیب و شایسته‌اش خانم دکتر شکوفه شهیدی به تازگی انتشار یافته است، گواه راستینی است بر این حقیقت و هیچ ادیب استادی در تدریس، تحقیق و مطالعه شخصی از آن بی‌نیاز نتواند بود. باری: ‌
لولا‌ المشقه‌سادالناس کلهم ‌
الجو یفقر والا‌قدام قتال ‌
● خاطره‌ای از کلا‌س‌های روز چهارشنبه ‌
سرانجام دیدیم که چهارشنبه هم حماسه می‌آفریند. چهارشنبه بی‌استاد! و استاد هم داند که استاد بی‌چهارشنبه چون است؟! غم بی‌استادی و بی‌سرپرستی، حدیث آوارگی و نامرادی است. نه‌تنها دانشجو، استاد هم به کلا‌س عشق می‌ورزید و حتی در سخت‌ترین شرایط، کلا‌س دایر بود. ‌
حدود دو ماهی استاد بیمار شد. چشمش درست نمی‌دید. باید جراحی شود. آن هم به وسیله فرزند! نفس‌ها در سینه‌ها حبس شده بود که چه خواهد شد.
دانشجویان دوره دکترا را انس عجیبی به استاد بود. این انس را بیم و امید از یک سو و شیفتگی به خلق‌وخوی و حرکات و سکنات استاد از سوی دیگر موجب شده بود، بیم از پرسش‌های بی‌امان استاد و احیانا <روی زردی به بار آمدن برای دانشجو، تعارفی هم در کار نبود، زن و مرد و پیر و جوان، بیکار و برسرکار، مدیر وکیل و ... به ویژه اگر مطالعه کافی هم نشده بود و امید به روشنگر‌ی‌ها، تحلیل غوامض و پیچیدگی‌ها و آوردن شواهد و برهان‌ها. ‌
درس‌ها متنوع بود، قرآن کریم، نهج‌البلا‌غه، شعر کمیت، متنبی، ربیع، ابوالعلا‌ء معری، شعرای دوره جاهلی، صرف و نحو، مجانی‌الا‌دب، خاقانی، مثنوی، حافظ، فردوسی، انوری، نظامی و ... ‌
به همان اندازه که احاطه استاد رغبت‌انگیز و شورآفرین بود، نکات نغز و دلکش، امثال و نظایر عالمانه و گاهی عامیانه و طنز‌های لطیف، بجا و مناسب حال، به کلا‌س لطف و جاذبه خاصی می‌بخشید. ‌
تواضع راستین و خاکساری استاد خود حدیثی است که در بیان نمی‌گنجد، چنانکه اخلا‌ص و ایمان راستینش به مبادی و مبانی اعتقادی، هیچ کلا‌سی را بی‌وضو برنمی‌تابید. هم خود باطهارت ظاهر و باطن در کلا‌س حضور می‌یافت و هم شاگردان را بدین فضیلت توصیه می‌فرمود. در بیشتر روز‌های چهارشنبه دانشجویان را به خواندن یک حزب قرآن کریم در هر روز، آن هم با تامل و تدبر سفارش می‌کرد. ‌
خانه ساده و بی‌تکلفش در زوایای نارمک پذیرای میهمان بود و هر میهمانی خود میزبان. تا سه چهار سال پیش بخاری هیزمی، خانه استاد را گرمی می‌بخشید و پس از آن بخاری نفتی، هر چند غالباً خانه بی‌نفت می‌ماند و سرما دشواری می‌آفرید. ‌
کمتر کسی را یافته‌ام که در برابر سختی‌ها و مصائب زندگی چون استاد استوار مانده باشد و حتی فقدان فرزند را در برابر مشیت الهی به زیبایی و شکوه هضم کرده باشد. ‌
قیمه الا‌نسان ما یحسنه
اکثر الا‌نسان منه‌ام اقل
این ویژگی‌ها، دانشجو را مجذوب ساخته بود و تعطیل کلا‌س را برنمی‌تابید. ‌
استاد که بیماری‌ها را به چیزی نمی‌گرفت، آشفتگی چشم و ضعف روز‌افزون آن را مزاحم درس یافت. از دانشجویان خواست تا کلا‌س را همچنان در روز‌های چهارشنبه تشکیل دهند و هر هفته یکی از داشنجویان- که بیشتر مطالعه کرده است- آن را اداره کند. ‌
دو سه هفته بدین ترتیب کلا‌س تشکیل می‌شد، ولی همگان خود را چون یتیمی می‌دیدند که بی‌حضور پدر، کلا‌س را برنمی‌تابند. آثار غم و اندوه بر چهره‌ها و دیدگان خوانده می‌شد. من خود که سخت از این حادثه ملول شده بودم و تحمل این رنج جانگداز را بر یاران دشوار می‌دیدم، در آن شور و حال قصیده‌ای ساختم که در پایان این خاطره می‌آورم.
در این قصیده، کلا‌س درس به کعبه تشبیه شده است و استاد را مربع‌نشین کعبه درس خوانده‌ام و حالا‌ت و اطوار دوستان را در این شیفتگی و بی‌قراری به مناسک حج مانند کرده‌ام.
کعبه، مدرس عشاق و شیفتگان طریق معرفت است و مربع‌نشین کعبه آن، بزرگترین معلم بشریت هیچ پدیده‌ای جز کلا‌س درس را بدین قبله مقصود مانند نتوان کرد و هیچ موجودی چون انسان دانا و استاد توانا را بدان جوهره جهان هستی، نزدیک نتوان گفت، با این ویژگی که راه شرط و ادب رفته و خوی کاملا‌ن و واصلا‌ن گرفته باشد.
در این منظومه هدف تبیین قداست و حرمت کلا‌س و مدرس است و سپس تعظیم و تجلیل از حریم استاد و معلم باشد که در این مرحله حساس از تاریخ ایران زمین، جوانان قدر خویش بدانند و منزلت استادان خویش شناسند. در این کشور هم به موهبت تعالیم قرآن کریم و احادیث و روایات و هم به‌یمن نجابت تبار ایرانی و تربیت اصیل او از دیرباز دانش و دانش‌آموزی و استادی و استادستایی برترین فضیلت و موهبت شناخته شده است، امروز باید بیش از هر زمان دیگر بدین سنت الهی ارج نهاد و این سیره پسندیده را معمول داشت

وبگردی
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده احتمالی خود هستید !
تلگرام جایگزین داخلی ندارد / در پیام رسان داخلی در حال تکمیل پرونده احتمالی خود هستید ! - به فرض محال که اطلاعات مردم مورد سوءاستفاده کشورهای دیگر قرار بگیرد، برای‌شان پیامد امنیتی مستقیمی ندارد. بسیاری از کاربران ایرانی در تلگرام به دریافتن و فرستادن اخبار و طیفی از جوک‌ها (از سیاسی گرفته تا خانوادگی) می‌پردازند. این مسائل هم برای کشورهای دیگر اهمیتی ندارد (البته اگر از تحلیل محتوا و کاربردهای بعدی‌شان بگذریم) و نمی‌تواند پیامد مستقیمی برای کاربر ایرانی داشته باشد. اما همین اطلاعات چنانچه…
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!