جمعه ۱ تیر ۱۳۹۷ / Friday, 22 June, 2018

قرآن و عقیده


قرآن و عقیده
قرآن دائرة المعارف دین و اخلاق است. کتابی است که همه‌ی معارف و مسائل دین و زندگی را دربردارد. ستون خیمه‌ی امّت و روح کالبد جامعه‌ی اسلامی است؛ اصول عقاید از آن سرچشمه می‌گیرند، و آئین عبادت از آن فراگرفته می‌شود، و بیان و تبیین مبانی اخلاق و اصول شریعت و احکام را عهده‌دار است.
● قرآن و عقیده
هر کس که بخواهد با عقاید و باورهای پاک و بی‌شائبه و روشن و بدون ابهام و زنده و پویای اسلام آشنا گردد؛ عقیده‌ای که عقل و قلب را باهم مورد خطاب قرار بدهد، بایستی آن را از قرآن برگیرد. یکی از اشتباهاتی که اهل علم کلام به آن دچار گردیده‌اند، این بوده است که نصوص قرآن را صرفاً گزاره‌هایی اعلام شده از سوی خداوند تلقّی نموده‌اند که هیچگونه دلایل و براهینی عقلی به همراه ندارند، تا طالبان حق را قانع، و جدال‌گران اهل باطل را به سکوت وادار نمایند؛ در حالی که قرآن آکنده از اینگونه دلایل و براهین است.
چنین خصوصیتی برای قرآن به هیچ روی جای شگفتی نیست، زیرا برای آن نازل شده است که اقشار مختلف مردم را مورد خطاب قرار دهد؛ از جمله دهریون یا ماتریالیست‌هایی که وجود خداوند را انکار می‌کنند و می‌گویند:
(وَقَالُوا مَا هِی إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَنَحْیا وَمَا یهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ) (جاثیه: ۲۴)
هیچ چیز دیگری بجز این زندگی دنیا وجود ندارد که می‌میریم و به دنیا می‌آییم و هیچ چیزی بجز (طبیعت و) روزگار ما را هلاک نمی‌کند.
همچنین، کسانی را که دنیای پس از مرگ و حساب و مجازات را انکار می‌نمایند:
(وَ قَالُواْ إِنْ هِی إِلاَّ حَیاتُنَا الدُّنْیا وَ مَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ) (انعام: ۲۹)
می‌گویند: بجز این زندگی دنیا هیچ چیز دیگری در کار نیست، و ما پس از مرگ دوباره زنده نمی‌شویمۀ
برخی از اینان به وجود خداوند اعتراف دارند، اما رسالت الهی پیامبران را انکار می‌نمایند:
إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللّهُ عَلَی بَشَرٍ مِّن شَیءٍ (انعام: ۹۱)
آنگاه که گفتند: خداوند هیچ چیزی را بر هیچ‌یک از انسانها نازل ننموده است.
برخی دیگر می‌گویند:
وَ لَوْ شَْاءَ الله لأنْزَلَ مَلاَْئِکَة (مؤمنون: ۲۴)
اگر خداوند می‌خواست فرشتگانی را (برای هدایت ما) نازل می‌نمود.
عده‌ای هم بخصوص رسالت محمد (ص) را انکار می‌کنند:
وَ یقُولُ الّذین کَفَروا لَسْتَ مُرْسَلاً (رعد: ۴۳)
آنان که راه کفر را در پیش گرفته‌اند، می‌گویند: تو فرستاده (خداوند) نیستیۀ
وَ قَالُواْ یا أَیهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ (حجر:۶)
و گفتند این کسی که قرآن بر او نازل شده، براستی تو دیوانه‌ای
قرآن ناگزیر بوده است از اینکه با همه‌ی این انسانها به رویارویی بپردازد و باورهای باطلشان را در پرتو اثبات حقانیت خود برملا نماید، و از طریق دلایل خویش به شبهه‌افکنیهای آنان پاسخ بدهد، و ب برای هر یک از قضایا و مسائل براهین عقلی را اقامه کند.
قرآن حتی برای اثبات وجود خداوند اقامه‌ی دلیل می‌نماید و به پدیده‌های نظام آفرینش و آفرینش انسان استدلال می‌کند و با منکران با منطقی قانع کننده و کوبنده مناقشه می‌کند:
أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیرِ شَیءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بَل لَّا یوقِنُونَ (طور: ۳۵-۳۶)
مگر ایشان از عدم آفریده شده‌اند، یا اینکه ایشان خود آفریدگار خویش‌اند؟ یا اینان آسمانها و زمین را آفریده‌اند؟!
إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضِ وَ اخْتِلاَفِ اللَّیلِ وَ النَّهَارِ لآیاتٍ لِّأُوْلِی الألْبَابِ (آل عمران: ۱۹۰)
براستی در آفرینش آسمانها و زمین و آمد و شد شب و روز، نشانه‌هایی برای اندیشمندان وجود دارد.
أَفَلَمْ ینظُرُوا إِلَی السَّمَاء فَوْقَهُمْ کَیفَ بَنَینَاهَا وَ زَینَّاهَا وَ مَا لَهَا مِن فُرُوجٍ * وَ الْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَ أَلْقَینَا فِیهَا رَوَاسِی وَ أَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ * تَبْصِرَةً وَ ذِکْرَی لِکُلِّ عَبْدٍ مُّنِیبٍ (ق : ۶-۸)
چرا به آسمان بالای سر خود نگاه نمی‌کنند که چگونه آنرا آفریده و آراسته‌ایم و هیچ کم و کاستی و خللی در آن نیست. و زمین را گسترش داده‌ایم و کوه‌هایی را در آن قرار داده‌ایم و از هر روینده‌ای جفتی شکوفان را در آن رویانیده‌ایم. تا برای هر انسان روی آورنده به خداوند روشنگر و یادآوری کننده باشند.
قرآن در رابطه با عقیده‌ی توحید که روح و جوهره‌ی عقاید اسلامی است، یعنی توحید ربوبیت و توحید اُلوهیت اقامه‌ی برهان نموده است.
در مورد توحید ربوبیت که خود مشرکین نیز به آن اعتراف داشتند، می‌فرماید:
وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیقُولُنَّ اللَّهُ (عنکبوت: ۶۱)
اگر از (مشرکان و بت‌پرستان) می‌پرسیدی که چه کسی آسمانها و زمین را پدید آورده و آفتاب و ماه را مسخّر نموده است، با تأکید می‌گویند: خداوند.
قُلْ مَن یرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاء وَ الأَرْضِ أَمَّن یمْلِکُ السَّمْعَ و الأَبْصَارَ وَ مَن یخْرِجُ الْحَی مِنَ الْمَیتِ وَ یخْرِجُ الْمَیتَ مِنَ الْحَی وَ مَن یدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَیقُولُونَ اللّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ (یونس: ۳۱)
بگو: چه کسی از آسمان و زمین به شما روزی می‌دهد، یا چه کسی مالک گوشها و چشم‌هاست و زنده را از مرده و مرده را از زنده خارج می‌گرداند و همه‌ی امور را تدبیر (و اداره) می‌نماید؟ خواهند گفت: خداوند؛ بگو: پس چرا راه پرهیزگاری را پیش نمی‌گیرید؟!
قرآن در مورد توحید به صورتهای مختلف اقامه‌ی دلیل می‌نماید. از جمله در مواضع ذیل که می‌فرماید:
لَوْ کانَ فِیهِمَْا آلِهَةٌ إلاّ اللهُ لَفَسَدَتَْا (انبیاء: ۲۲)
اگر در آسمانها و زمین بجز خدای یکتا خدایان دیگری می‌بودند، زمین و آسمان دچار تباهی و فروپاشی می‌شدند.
مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَ مَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَّذَهَبَ کُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَ لَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یصِفُونَ (مؤمنون: ۹۱)
خداند فرزندی را برای خود برنگزید و هیچ‌کس در مقام اُلوهیت با او شریک نیست اگر چنین بود، هر یک از آن خدایان آنچه را که آفریده بود در اختیار خود می‌گرفت و بر یکدیگر برتری می‌جستند؛ خدای یکتا از آنچه اینان باز می‌گویند منزّه و مُبرّاست.
قُل لَّوْ کَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمَا یقُولُونَ إِذًا لاَّبْتَغَوْاْ إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً (اسراء: ۴۲)
بگو: اگر همراه خدای یکتا خدایان دیگری وجود می‌داشت -چنانکه می‌گویند- هر یک برای صاحب قدرت شدن راهی را برای خود در پیش می‌گرفتند.
قرآن از توحید ربوبیت برای اثبات توحید دیگر که توحید اُلوهیت است استفاده می‌نماید. توحیدی که خداوند پیامبرش را برای آن برانگیخته و کتابش را به خاطر آن بر او نازل فرموده است و مفهوم آن این است که تنها خداوند استحقاق عبادت را دارد و هیچ‌گونه شریک و انبازی ندارد. مادامی که آنان به ربوبیت و خالقیت و رازقیت خداوند اعتراف دارند و او را حیات دهنده و میراننده و اداره کننده‌ی همه‌ی امور می‌دانند، ضرورت دارد که تنها در برابر او سر عبودیت را فرود آورند و هیچ‌کس و هیچ‌چیز را با او شریک ننمایند. بنابر این، به دنبال اعتراف ایشان به ربوبیت و خالقیت خداوند برای انسان و جهان، خطاب به ایشان می‌فرماید:
ذَْلِکُمُ اللهُ رَبُّکُم فَاعْبُدُوهُ (یونس: ۳)
این است خدای یکتا پروردگارتان؛ همو را بندگی کنید.
ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُمْ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ خَالِقُ کُلِّ شَیءٍ فَاعْبُدُوهُ (انعام: ۱۰۲)
این است خدای یکتا پروردگارتان که بجز او هیچ خدای دیگر وجود ندارد؛ آفریدگار همه چیز است؛ شما نیز تنها او را (اطاعت و) و عبادت کنید.
قرآن حقیقت توحید را با ابعاد سه‌گانه‌اش مطرح می‌نماید: اینکه جز خدای یکتا خدایی برای خود برنگیرید، و بجز او کسی را ولی خویش نگردانید و حاکمیت و حَکَمیت جز او را نپذیرید. چنانکه در سوره‌ی انعام که در واقع سوره‌ی توحید است، بیان و تبیین شده است.
همچنین، به مناسبت‌های مختلف به بیان اسماء حسنی و صفات علیای خداوند می‌پردازد و قبل انسان را با پیوندی استوار و تأثیرگذار به خداوند متعال مرتبط می‌گرداند؛ به گونه‌ای که او را دوست می‌دارد و با او اُنس می‌گیرد و با یاد او آرامش پیدا می‌نماید و بر او توکل می‌کند، و تنها به او امید می‌بندد، و هراس وی را در دل دارد، و آنچنان او را عبادت می‌نماید که انگار او را می‌بیند، و اگر هم او را نبیند، احساس می‌کند که خداوند او را مشاهده می‌نماید.
قرآن کریم به بیان و تبیین قضیه‌ی رسالت و رسولان نیز می‌پردازد. رسولانی که سفیران خداوند به سوی بندگان او هستند، و ممکن بودن نزول وحی را که بسیاری از مردم آن را بعید می‌دانند، توضیح می‌دهد که نه بعید است و نه شگفت.
أَکَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَینَا إِلَی رَجُلٍ مِّنْهُمْ (یونس: ۲)
آیا برای مردم جای شگفتی است که به سوی مردی از میان ایشان وحی فرستاده‌ایم؟
قرآن دیدگاه کسانی را نیز که بشر بودن پیامبران را انکار کنند، ردّ می‌کند، و به این موضوع اشاره می‌نماید که حکمت این انتخاب الهی آن است که پیامبران نیز همچون دیگر انسانها باشند، تا انسانها بتوانند از ایشان بیاموزند و با ایشان اُنس بگیرند و ایشان را الگوی خویش قرار بدهند. خداوند متعال می‌فرماید:
قُل لَّوْ کَانَ فِی الأَرْضِ مَلآئِکَةٌ یمْشُونَ مُطْمَئِنِّینَ لَنَزَّلْنَا عَلَیهِم مِّنَ السَّمَاء مَلَکًا رَّسُولاً (اسراء: ۹۵)
بگو: اگر در زمین (بجای انسانها) فرشتگانی استقرار داشتند و روی زمین به آسودگی رفت و آمد می‌کردند، ما (از جنس خودشان) فرشته‌ای را به عنوان پیغمبر به سوی آنها می‌فرستادیم.
قرآن همانطور که حکمت فرستاده شدن پیامبران را از جانب خداوند بیان کرده است، وظایف ایشان را نیز بیان می‌نماید:
رُّسُلاً مُّبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلاَّ یکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ (نساء: ۱۶۵)
پیامبرانی بشارتگر و هشدار دهنده تا پس از آمدن آن پیامبران برای مردم حجّتی در برابر خداوند باقی نماند.
لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَینَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ (حدید: ۲۵)
ما هیچ پیامبری را پیش از تو نفرستادیم، مگر آنکه به او وحی کردیم که هیچ خدایی بجز من وجود ندارد؛ تو نیز تنها مرا عبادت کن.
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ (نحل: ۳۶)
براستی در میان هر یک از ملتها پیامبری را فرستادیم (تا به مردم بگویند) که تنها خداوند را عبادت کنید و از (اطاعت) طاغوت دوری نمایید.
قرآن این موضوع را هم بیان می‌نماید که پیامبران با فساد اقتصادی و سیاسی و اخلاقی در جامعه نیز به رویارویی پرداخته‌اند، و این حقیقت را از سیره‌ی پیامبرانی همچون هود، صالح، لوط، شعیب و موسی (علیهم السلام) به خوبی در می‌یابیم.
هود در برابر خودکامگان و ستمکارانی قیام کرد که بر روی تپّه‌ها و بلندی‌ها ساختمانهایی برافراشته می‌ساختند و در آنها به خوشگذارنی و سبکسری می‌پرداختند [آیه‌ی ۱۲۸، سوره‌ی شعراء]؛ صالح با مسرفان و متجاوزانی رویاروی بود که خداوند متعال درباره‌ی آنان می‌فرماید:
ألِّذین یفسِدونَ فی الارضِ وَ لا یصْلِحون (شعراء: ۱۵۲)
آنان که در زمین فساد به راه می‌اندازند و اهل اصلاح (و سازندگی) نیستند.
لوط با همجنس‌بازانی به مقابله پرداخت که فحشایی را روا می‌دانستند که هیچ انسانی پیش از آنان روا ندانسته بود.
شعیب با تاجران حریص و زیاده طلب که ترازو و پیمانه را دستکاری می‌کردند و از ارزش کالاها و اموال مردم می‌کاستند و فساد و تباهی را در جامعه دامن می‌زدند، به مقابله پرداخت.
موسی نیز با خودکامگی و ادعای خدایی فرعون و سلطه‌ی هامان و چپاولگری قارون به رویارویی پرداخت، و بر رهایی مردم از دست آن مثلّث شوم همت گماشت.
همچنین قرآن در جهت اثبات صحت نبوّت حضرت محمّد s و راستگویی آن حضرت دلایل متنوّعی را ارائه می‌دهد؛ برای مثال شهادت خداوند بر صحت نبوّت او از طریق نصرت وی، و تأیید رسالتش با آیات بینات و شهادت علمای اهل کتاب مانند عبدالله بن سلام، و فروفرستادن قرآن که معجزه‌ی ابدی اوست، و دلایل بسیار دیگر. آیات ذیل را بخوانید:
وَیقُولُ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفَی بِاللّهِ شَهِیدًا بَینِی وَبَینَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ (رعد: ۴۳)
آنهایی که کافر شده‌اند می‌گویند: تو پیامبر نیستی. بگو: برای داوری در بین من و شما شهادت خداوند و آنهایی که دانش از کتاب دارند، کفایت می‌کند.
أَوَلَمْ یکْفِهِمْ أَنَّا أَنزَلْنَا عَلَیکَ الْکِتَابَ یتْلَی عَلَیهِمْ (عنکبوت: ۵۱)
آیا برای ایشان کافی نیست که این کتاب (قرآن) را بر تو نازل نموده‌ایم و برای‌شان تلاوت می‌شود؟!
وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَینَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ*لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیمِینِ*ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ*فَمَا مِنکُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِینَ (حاقه: ۴۴-۴۷)
اگر (پیامبر) برخی گفتارها را به دروغ به ما نسبت می‌داد، ما دست راست او را می‌گرفتیم و سپس گردنش را می‌زدیم و هیچ‌یک از افراد شما نمی‌توانست (از این اقدام ما) در مورد او جلوگیری کند.
قرآن، به قضیه‌ی پاداشت و مجازات در جهان پس از مرگ پرداخته و باورهای باطلی را که ادیان ساختگی و تحریف‌شده به آن اضافه کرده‌اند، یاد‌آوری نموده است، و بر این مطلب تأکید می‌ورزد که مرگ پایان زندگی نیست، بلکه سرآغاز حیات برزخی انسان است که بلافاصله پس از مرگ، نعمت‌ها یا عذاب‌های آن آغاز می‌گردد.
وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلآئِکَةُ بَاسِطُواْ أَیدِیهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَکُمُ الْیوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا کُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّهِ غَیرَ الْحَقِّ وَکُنتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ (انعام: ۹۳)
اگر ستمکاران را به هنگام جان‌کندن می‌دیدی که ملائک چگونه دست خود را به سوی ایشان دراز می‌کنند (و می‌گویند: ای ستمکاران) جانتان را بیرون کنید! امروز به عذاب خوار‌کننده دچار می‌شوید، بخاطر آنکه سخنانی را (به دروغ) به خداوند نسبت دادید و در برابر آیات او استکبار ورزیدید.
در سرآمدی که بجز خداوند کسی از آن آگاه نیست، قیامت برپا خواهد شد و همه‌ی مخلوقات خواهند مرد و پس از آن خداوند همه‌ی انسانها را از قبرهایشان بر خواهد انگیخت، و همانند دسته‌های پروانه به این طرف و آن طرف خواهند رفت؛ در حالی که چشمانشان فروهشته و دلهایشان هراسناک است.
یوْمَ یفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ*وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ*وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ*لِکُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ یوْمَئِذٍ شَأْنٌ یغْنِیهِ (عبس: ۳۷-۳۴)
روز قیامت (روزی است که) انسان از برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندان خود می‌گریزد، و هر یک حال و وضعی دارند که آنها را به خود مشغول می‌کند.
آنجاست که موازین نهاده می‌شوند و پرونده‌ها را می‌گشایند، و هر کس پرونده‌ی اعمال خود را می‌خواند:
وَکُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یوْمَ الْقِیامَةِ کِتَابًا یلْقَاهُ مَنشُورًا*اقْرَأْ کَتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیوْمَ عَلَیکَ حَسِیبًا (اسراء: ۱۴-۱۳)
پرونده‌ی اعمال هر انسانی را بر گردن او آویزان نموده‌ایم و روز قیامت به صورت نوشته‌ای آنرا برایش بیرون می‌آوریم و در برابرش می‌گشاییم (و به او گفته می‌شود:) نامه‌ی اعمالت را بخوان؛ کافی است که امروز خودت به محاسبه و بررسی وضع خود بپردازی.
در آنجا، ثروت و زن و فرزند هیچ سودی به حال هیچ‌کس نخواهند داشت، مگر کسی که با قلب سالم آمده باشد. در آنجا، هر کس دستاوردهای عمل خود را خواهد دید و بر اساس اعمالش پاداش داده خواهد شد، و به گونه‌ای که میزان حسنات و سیئات او حکم کند، پاداش خواهد یافت، یا مجازات خواهد شد.
وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیوْمِ الْقِیامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیئًا وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَینَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ (انبیاء: ۴۷)
ما در روز قیامت میزان‌های عدل و داد را برقرار می‌کنیم، و به نسبت به هیچ‌کس ستمی صورت نمی‌گیرد، و حتی یک مثقال ذرّه را هم از نظر دور نداشته‌ایم و آن را به حساب آورده‌ایم؛ و برای حسابرسی (و صدور حکم) خود ما کافی هستیم.

نویسنده: دکتر یوسف قرضاوی
مترجم: عبدالعزیز سلیمی

منبع : پایگاه اطلاع رسانی اصلاح

مطالب مرتبط

نگرشی درون دینی بر جامعیت قرآن و اسلام

نگرشی درون دینی بر جامعیت قرآن و اسلام
پژوهش های مربوط به تاریخ و فرهنگ بشری، گویای این حقیقت است كه بشر هیچ گاه بدون دین زندگی نكرده و همواره در جستجوی این راز بزرگ هستی تلاش می كرده، گاهی می توانسته جلوه ای از حقیقت آن را درك كند و زمانی به بیراهه می رفته و اصل آن را انكار می كرده است؛ همچنین با رشد و تعالی افكار و استعدادهای انسانی، دین در معرض سوالاتی قرار می گرفته است از جمله این كه: در صورت تكامل و پرورش خرد و عقل، كارآیی و كاربرد دین چیست؟ آیا دین آموزه هایی قابل اجرا در تمامی نسل ها و جوامع دنیا دارد؟ دین، اصولاً به بیان چه اموری می پردازد و پاسخگوی كدامیك از خواسته ها و نیازهای بشری است؟ آیا دین همه ابعاد حیات فردی و اجتماعی انسان را در بر می گیرد؟
در این مقاله مقصود از دین، دین آسمانی و حق است كه در طول تاریخ از جانب خداوند توسط پیامبران به بشر عرضه شده است، نه این كه قابل اطلاق به هر گونه برداشت و فهم از دین باشد.
در پاسخ به پرسش های طرح شده باید گفت دین توحیدی دارای جامعیت است و همه ادیان آسمانی كه از جانب خداوند نازل گردیده اند قبل از این كه دستخوش تحریف و تغییر قرار گیرند، دارای ویژگی جامعیت در زمانه خود بودند. شرایع پیش از اسلام، علاوه بر جامعیت، از كمال نسبی نیز برخوردار بوده اند ولی شریعت اسلام دارای جامعیت و كمال نهایی است. از همین رو، شریعت پایانی، جاودانی است.
مقصود از جامعیت دین، این نیست كه همه مسایل نظری و عملی مربوط به زندگی مادی و معنوی انسان و همه مسایل خُرد و كلان زندگی انسانی و پدیده های طبیعی توسط پیامبران الهی بیان شده باشد و انسان با مطالعه كتب آسمانی از هر گونه جستجو و تحقیق در شناخت آفرینش خویش و هستی بی نیاز شود. دین برای این نیامده كه عقل و اندیشه آدمی را تعطیل كند و او را از هر گونه كوشش فكری و تلاش معرفت جویانه باز دارد، نیامده كه وحی را به جای عقل و حس قرار دهد.شرایع پیش از اسلام، علاوه بر جامعیت، از كمال نسبی نیز برخوردار بوده اند ولی شریعت اسلام دارای جامعیت و كمال نهایی است. از همین رو، شریعت پایانی، جاودانی است.
بلكه می خواهد افق هایی از حقایق را كه از دسترس عقل و حس بیرون است، برای انسان روشن كند؛ از این جهت، وحی مكمل عقل و حس است. هدف و مقصود وحی و دین این است كه انسان را به سمت كمال واقعی و همه جانبه اش هدایت كند و متناسب با این هدف و رسالت در سرنوشت حیات مادی و معنوی انسان دخالت دارد، ولی هرگز جایگزین علوم و دانش های بشر نمی شود.
در بحث از قلمرو و محدوده دین، نظرات برخی از علما را مطرح می نماییم:
علامه طباطبایی در " تعریف دین" می گوید: "آن، روش مخصوصی است در زندگی كه صلاح دنیا را به طوری كه موافق كمال اخروی و حیات دائمی حقیقی باشد، تامین می نماید سپس در شریعت باید قانون هایی وجود داشته باشد كه روش زندگانی را به اندازه احتیاج روشن سازد."(۱)
وی در تفسیر آیه ۲۱۳ سوره بقره مسایل و اموری را در شناسایی دین طرح می كند كه براساس آنها انسان، موجودی اجتماعی و استخدام كننده است و همین عامل، موجب اختلاف در تمام شئون حیات بشر می شود. طبیعت انسان برطرف كننده اختلاف نیست. همچنین عقل بشر نمی تواند او را به كمال و سعادت دعوت كند؛ از این رو، ضروری است كه پروردگار به طور غیر طبیعی، انسان را به راه رسیدن به كمال مطلوب رهنمون شود و قوانین و مقرراتی وضع كند كه با نظام آفرینش انسان هماهنگ باشد.(۲)
وی همچنین درباره هدف اصلی دین می فرماید: "حقیقت دین، تعدیل اجتماع انسان در مسیر حیاتی آن است و به تبع، تعدیل حیاتی یك فرد را هم در بردارد. دین، اجتماع انسانی را در راه فطرت و آفرینش وارد ساخته و موهبت حرّیت و سعادت فطری را- چنان كه مقتضی عدل است- به آن می بخشد؛ همچنین به یك فرد حرّیت مطلقه داده، آن چنان كه فكر و اراده اش او را رهبری می كند، و تا جایی كه به حیات اجتماع ضرری نرساند. در انتفاع بردن از جهات حیات، او را آزاد می گذارد."(۳)
استاد مطهری دین را جامع و كامل می داند و همین امر را رمز ختم نبوت تلقی می كند: "اسلام به واسطه كمال و كلیّت و تمامیّت و جامعیتش به نبوت تشریعی پایان داده است."(۴)
ایشان در جایی دیگر می نویسند: "اگر اسلام به برخی از عوامل موثر و حاكم بر زندگی انسان توجه نمی كرد و فقط برای برخی از ابعاد زندگی بشر به وضع قانون می پرداخت، دیگر دین متعادل نمی بود. با این بیان، لازمه متعادل بودن اسلام، جامعیت آن است."(۵)
استاد شهید رمز خاتمیت و جاودانگی اسلام را هماهنگی با فطرت انسان می داند. از نظر ایشان، اسلام طرحی است كلی و جامع و همه جانبه و معتدل و متعادل، حاوی همه طرح های جزئی و كارآمد.(۶)
از آنجا كه دین و فطرت هر دو از پدیده های الهی هستند، با یكدیگر هماهنگی و تفاهم دارند؛ همچنین مقتضای فطرت آدمی و فطری بودن دین الهی، این است كه دین از جامعیت برخوردار باشد و مقتضای دین فطری این است كه نه تنها قوا و نیروهای مختلف وجودی انسان ملغی نگردد، بلكه در برنامه دین، تعدیل شده و حق هر یك ادا شود.
جامعیت دین اسلام
قرآن كریم در آیات خویش بر جامعیت خود تاكید كرده است. برخی از آیات با اشاره به تبیان بودن قرآن، بر تفصیل دار بودن هر چیزی در قرآن تاكید می كند؛ برخی دیگر اسلام را دین جهانی معرفی می كند و بعضی نیز دستورات قرآن را جاودانی و كامل می داند.
الف- تبیان بودن قرآن
"... و نزّلناعلیك الكتاب تبیاناً لكل شیء و هدی و رحمهٔ و بشری للمسلمین... ؛ و این كتاب را كه روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل كردیم." ( نحل/ ۸۹)
"... ما كان حدیثاً یفتری ولكن تصدیق الذی بین یدیه و تفصیل كل شیء و هدی و رحمهٔ لقوم یومنون... ؛ سخنی نیست كه به دروغ ساخته شده باشد، بلكه تصدیق آنچه از كتاب هایی است كه پیش از آن بوده و روشنگر هر چیز است و برای مردمی كه ایمان می آورند رهنمود و رحمتی است." ( یوسف/۱۱۱)
وحی، مكمل عقل و حس است. هدف و مقصود وحی و دین این است كه انسان را به سمت كمال واقعی و همه جانبه اش هدایت كند و متناسب با این هدف و رسالت، در سرنوشت حیات مادی و معنوی انسان دخالت دارد، ولی هرگز جایگزین علوم دانش های بشر نمی باشد.
در این دو آیه عبارات: " تبیاناً لكل شیء" و "و تفصیل كل شیء" دلالت دارد بر این كه قرآن جامع مطالب و بیانگر و تفصیل دهنده هر چیزی است. یعنی هدف از نزول، روشنگری است؛ زمانی توسط آیات قرآن و زمانی توسط پیامبر." لتبین للناس ما نزل الیهم"(۷) نكته دیگر درعبارت: "لكل شیء" است. یعنی روشنگری در معارف و علومی كه به سرنوشت سعادت ابدی انسان مربوط است و مشابه این تعبیر در مورد تورات آمده است.
"ثم اتینا موسی الكتاب تماماً علی الذی احسن و تفصیلاً لكل شیء و هدی و رحمهٔ لعلهم بلقاء ربهم یومنون؛ آنگاه به موسی كتاب دادیم،برای این كه ( نعمت را) بر كسی كه نیكی كرده است؛ تمام كنیم، و برای این كه هر چیزی را بیان نماییم. و هدایت و رحمتی باشد، امید كه به لقای پروردگارشان ایمان بیاورند." (انعام/ ۱۵۴)
"و كتبنا له فی الالواح من كل شی موعظه و تفصیلا كل شیء... ؛ و در الواح ( تورات) برای او در هر موردی بندی، و برای هر چیزی تفصیلی نگاشتیم..."(۸)
مفسران قرآن در مورد تبیان بودن قرآن و این كه تفصیل همه چیز در قرآن است مطالبی را بیان كرده اند: شیخ طوسی(۹) و طبرسی (۱۰) " تبیان كل شیء" را بیان مشكلاتی می دانند كه مربوط به امور دین است.
زمخشری (۱۱) معتقد است كه آیه در ارتباط با امور دینی است و خداوند امور مربوط به سعادت افراد را بیان كرده، برخی را با صراحت گفته و برخی را به سنت ارجاع داده است. رشید رضا(۱۲) كمال دین را عقاید و احكام و آداب عبادت- به تفصیل- می داند، اما معاملات را به اجمال و اولی الامر را از محورهای كمال دین و جامعیت آن تلقی می كند.علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۸۹ سوره نحل آورده است كه تبیان به معنای بیان است، زیرا قرآن كتاب هدایت عموم بوده و مراد از كل شیء همه آن چیزهایی است كه برگشتن به هدایت باشد، از معارف حقیقیه مربوط به مبدا، معاد، اخلاق فاضله، شرایع الهیه، قصص و مواعظی كه مردم در امتداد و راه یافتن به آن محتاجند و قرآن تبیان همه اینهاست.(۱۳)
ب- جهانی بودن قرآن
جهانی بودن دین اسلام به این معنا است كه تعالیم قرآن به جامعه و نژاد خاصی اختصاص ندارد بلكه خطاب به همه مردم جهان است.
"و ما ارسلناك الا رحمهٔ للعالمین؛ و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم." (انبیاء/۱۰۷)
"و ما هو الا ذكر للعالمین؛ و حال آن كه (قرآن) جز تذكاری برای جهانیان نیست." ( قلم/۵۲)
"و ما ارسلناك الا كافهٔ للناس بشیراً و نذیرا ولكن اكثر الناس لا یعلمون؛ و ما تو را جز ( به سمت) بشارتگر و هشدار دهنده برای تمام مردم، نفرستادیم. لیكن بیشتر مردم نمی دانند." ( سبا/۲۸)
"اسلام به واسطه كمال و كلیّت و تمامیّت و جامعیتش به نبوت تشریعی پایان داده است."
"تبارك الذی نزّل الفرقان علی عبده لیكون للعالمین نذیراً؛ كسی بزرگ ( و خجسته) است بر بنده خود كه فرقان ( كتاب جدا سازنده حق از باطل) را نازل فرمود، تا برای جهانیان هشدار دهنده ای باشد."
ج- جاودانگی قرآن
"... و انه لكتاب عزیز لا یاتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه تنزیل من حكیم حمید... ؛ و به راستی كه آن كتابی ارجمند است. از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی آید وحی ( نامه) است از حكیمی ستوده (صفات)." (فصلت/۴۱-۴۲)
"... و اوحی الی هذا القرآن لانذركم به و من بلغ ... ؛ و این قرآن به من وحی شده تا به وسیله آن، شما و هر كس را ( كه این پیام به او برسد) هشدار دهیم..." (انعام/۱۹)
خداوند در این آیه بیان می دارد كه نزول قرآن به منظور انذار و برحذر داشتن مخاطبان تا روز قیامت است.
"... الیوم اكملت لكم دینكم و اتممت علیكم نعمتی و رضیت لكم الاسلام دیناً... ؛ امروز دین شما را برایتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما ( به عنوان) آیینی برگزیدم... ." ( مائده/۳)
●جامعیت قرآن در روایات
۱- امام علی (ع) می فرماید: اگر دین جامع نباشد ناقص خواهد بود؛ نه خدا دین ناقص فرو فرستاده و نه پیامبرش در رساندن پیام دین كوتاهی كرده است.
"ام انزل الله دیناً ناقصاً فاستعان بهم علی اتمامه، ام كانوا شركاء له؟ فلهم ان یقولوا و علیه ان یرضی و ام انزل دیناً تاماً فقصر عن تبلیغه و ادائه، و الله سبحانه یقول: ما فرطنا فی الكتاب من شیء و فیه تبیاناً لكل شیء. (۱۴) آیا خداوند دین ناقصی را فرو فرستاده تا با كمك دیگران تمام كند؟ یا آنها در تكمیلش شریك هستند تا آنها بگویند و خداوند بر آن راضی باشد؟ یا خداوند دین كاملی فرستاده، اما پیامبر در رساندن پیام و بیانش كوتاهی كرده است؟ در حالی كه خداوند می فرماید: ما هیچ چیزی را در كتاب فرو گذار نكردیم و قرآن بیانگر هر چیزی است."
"اگر اسلام به برخی از عوامل موثر و حاكم بر زندگی انسان توجه نمی كرد و فقط برای برخی از ابعاد زندگی بشر به وضع قانون می پرداخت، دیگر دین متعادل نمی بود. با این بیان، لازمه متعادل بودن اسلام، جامعیت آن است."
۲- كلینی از امام صادق (ع) نقل می كند: "ان الله تبارك و تعالی انزل فی القرآن تبیان كل شیء حتی و الله ما ترك شیئاً تحتاج الیه العباد حتی لا یستطیع عبد یقول لو كان هذا انزل فی القرآن الا و قد انزل الله فیه(۱۵) ؛ همانا خداوند تبارك و تعالی قرآن را بیانگر هر چیزی قرار داده است. حتی به خدا سوگند كه رها نكرده چیزی را كه بندگان خدا به آن احتیاج داشته باشند، تا آن جا كه كسی نمی تواند بگوید: ای كاش خداوند آن را در قرآن بیان می كرده و نكرده است.
۳- امام صادق(ع) از امام علی (ع) نقل می كنند: "ذلك القرآن فاستنطقوه و لن ینطق ولكن، اخبركم عنه الا ان و فیه علم ما مضی و علم مایاتی الی یوم القیامه و فیه خبرالسماء و خبر الارض و خبر الجنهٔ و خبرالنار و خبر ما كان و ماهو كائن. اعلم ذلك كما انظر الی كفی ان الله یقول فیه تبیان كلی شیء... .(۱۶)
این قرآنی كه تفصیل حلال و حرام است، باید او را به نطق در آورید و مطالب خود را از او بگیرید، او سخن نمی گوید، باید از او سوال كرد و پاسخ شنید. بدانید كه در قرآن دانستنی های گذشته و آینده تا روز قیامت است. خبر آسمان و زمین و بهشت و جهنم است. اطلاع از حوادثی است كه در پیش رخ داده یا در آینده رخ خواهد داد. من آن را می دانم، همانند كسی كه به كف دست خود نگاه می كند؛ به درستی كه خداوند فرموده:
" فیه تبیان كل شیء؛ در او تبیین همه چیز است."
از مجموع این روایات چنین استفاده می شود كه در قرآن، معارفی شامل امور اعتقادی و جهان آفرینش و اخبار گذشته و آینده و امور عملی و احكام و مقررات شریعت است كه نیازهای مردم در امر دین است؛ به تعبیر دیگر، آنها اساسنامه زندگی انسان خداپرست است. دیگر این كه اهل بیت (ع) در فهم و بیان قرآن و تفصیل احكام، نقش كلیدی دارند و نكته دیگر نفی قاطع ناقص بودن شریعت و كوتاهی نكردن پیامبر در بیان نیازها و معلومات است.

وبگردی
فیلم |  بالاخره کار بانک‌ها ربا هست یا نیست؟ | ۴۰سال است تکلیفمان را با ربا معلوم نکرده‌ایم
فیلم | بالاخره کار بانک‌ها ربا هست یا نیست؟ | ۴۰سال است تکلیفمان را با ربا معلوم نکرده‌ایم - فیلم - دکتر حمید ابوطالبی مشاور سیاسی رئیس جمهور در کافه خبر با انتقاد از اینکه در 40 سال گذشته بسیاری از مسایل مهم را تعیین تکلیف نکرده ایم می گوید: این گونه جامعه دچار سردرگمی و به سمت گناه یا بزهکاری و یا توافق بر سر گناه سوق پیدا می کند. صحبت های او را در ویدئوی زیر ببینید و بشنوید.
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال - جواد یساری پس از ۴۰ سال با خواندن در فیلم «دشمن زن» دوباره به عرصه هنر بازگشت.این گزارش توسط تماشا تهیه و منتشر شده است. منبع
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان !
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان ! - لازم است ذکر شود جنبش عدالتخواه دانشجویی در صورت ادامه تعلل دستگاه‌های مربوطه در تخلیه ملک بیت‌المال، حق اقدامات انقلابی را برای اجبار فرد نامبرده به تخلیه ویلای لواسان، برای خود محفوظ می‌داند.
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر - امام جمعه اهل سنت ایرانشهر : در ماه رمضان به ۴۱ دختر تجاوز شده که از این میان فقط ۳ دختر شکایت کرده اند.
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!