سه شنبه ۲۶ تیر ۱۳۹۷ / Tuesday, 17 July, 2018

مفاهیم مهندسی گیاه‌پزشکی


مفاهیم مهندسی گیاه‌پزشکی
● تاریخچه‌ی گیاه‌پزشکی
دانش گیاه‌پزشکی درایران سابقه‌ای کمتر از یک قرن دارد درحالی‌که اروپائیان دراین زمینه چند صدسال تجربه اندوخته‌اند؛ شادروان افشار را می‌توان آغازگر تحقیقات در زمینه‌ی علوم حشره‌شناسی، جانورشناسی و گیاه‌پزشکی ایران معرفی کرد. درگذشته کشاورزان ایران با مشکلات بسیاری درزمینه‌ی خسارت به محصولات و گیاهان مواجه بودند، خسارت‌های نابود کننده‌ی آفات و بیماری‌های گیاهی درطول قرون گذشته موجب قحطی‌های هولناک و مرگ گروه بی‌شماری از انسان‌ها بوده است. زیان‌های ناشی از حملات پی‌درپی دستجات عظیم ملخ‌های صحرایی، مراکشی و... درگذشته آن‌چنان سنگین و غیرقابل جبران بود که منجر به پیدایی قحطی درطول تاریخ می‌شد.
دانش گیاه‌پزشکی و گیاه‌پزشکان امروزه مسوولیت سنگین امنیت غذایی بیش‌ از هفتاد میلیون ایرانی را برعهده دارند؛ دانش گیاه‌پزشکی که تاچندی پیش درایران با نام دفع آفات شناخته می‌شد، یکی از شاخه‌های جدید دانش بشری در جهان و ترکیبی از علوم گوناگون است که آن‌را در کشورهای غربی با نام‌های Plant medicine، «Phytomedicine» و دربیشترمواقع با نام « Plant protection» می‌شناسند. درمقایسه با دانش پزشکی، که به سلامت انسان‌ها می‌پردازد، دانش گیاه‌پزشکی نیز با سلامت گیاهان ارتباط دارد. بنابراین می‌توان گیاه‌پزشکی را پزشکی گیاهان و گیاه‌پزشک را متخصص پزشکی گیاهان و درمان کننده‌ی آفات و بیماری‌های گیاهی معنا کرد.
● بیماری‌های گیاهی
تولیدات کشاورزی توسط آفات، بیماری‌های گیاهی و هم‌چنین علف‌های هرز دچار کاهش می‌شوند. درعلم بیماری‌شناسی گیاهی، علاوه‌بر بررسی عوامل ایجادکننده بیماری در گیاهان و چگونگی بیماری گیاهی، این علم اهداف عملی‌تری دارد که همانا گسترش روش‌های کنترل بیماری‌های گیاهی به‌منظور حفاظت تولیدات امروز غذای مورد نیاز هزاران گرسنه در دنیاست. با توجه به‌آن‌که گیاهان اولین عضو چرخه‌ی غذایی هستند و هرسلول گیاهی کلروفیل دارمانند کارخانه‌ای است که تولیدات آن می‌تواند به مصرف سایر موجودات جهان برسد بنابراین باید به مسائل و معضلات گیاهی با دید جامع‌تری نگریست.
● اهمیت بیماری‌های گیاهی
بیماری‌های گیاهی در دنیا اهمیت بسیاری دارد؛ بخشی از تولیدات گیاهی هرساله توسط مجموعه‌ی آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز ازبین می‌رود. هم‌چنین نابودی محصولات گیاهی منجربه پیدایی قحطی و ازبین رفتن جمعیت انسانی می‌شود. بیماری‌های گیاهی می‌توانند سبب نابودی گونه‌های گیاهی شوند ازسویی مصرف بی‌رویه‌ی سموم درچرخه‌ی طبیعت علاوه‌بر آن‌که هزینه‌ی هنگفتی را سالانه به کشورهای مصرف‌کننده تحمیل می‌کند منجربه پیدایی گونه‌های مقاوم بیماری‌زا و نیز اثرات سوءزیستی محیط و هم‌چنین جامعه‌ی مصرف‌کنندگان می‌شود. در واقع در تمام بیماری‌ها، دخالت انسان درموازنه‌ی گیاه و طبیعت و برهم زدن تعادل طبیعی مؤثر است، چنان‌چه اگر انسان دخالت نکند گیاه باتوجه به امکانات موجود و فاکتورهایی که عالم هستی دربرابر آن قرارداده است رشد کرده و درنهایت ازدیاد حاصل می‌کند اما این رشد همیشه تابع عوامل محدودکننده خواهد بود، که ازجمله می‌توان به عوامل بیماری‌زای گیاهی اشاره کرد. زیرا عوامل بیماری‌زای گیاهی درطول رشد گیاه به آن صدمه‌زده و رشد طبیعی گیاه را کند خواهد کرد، از سویی گیاه باتوجه به‌وجود عوامل بیماری سعی در استقامت کرده و درنهایت گیاه و عوامل بیماری‌ در شرایط طبیعی به حالت تعادل خواهند رسید. تغییرات آب وهوا، سالانه در توسعه و شدت بیماری‌ها تأثیر بسزایی دارد و فراوانی بیماری‌ها ازاین امر پیروی می‌کند. به‌طورمعمول درطول سالیان متوالی میان عوامل بیماری‌زا و گیاهان میزبان که درشرایط طبیعی رشد می‌کنند همزیستی متعادلی ایجاد می‌شود. تعاملی که میان عوامل بیماری‌زا و گیاهان میزبان پدید می‌آید منجربه ایجاد پدیده‌ی تکاملی است که درآن عوامل بیماری‌زا و میزبان هردو برای زنده ماندن تطابق ژنتیکی حاصل کرده و به تعادل خواهند رسید.
بشر با کشت انواع گیاهان به صورت گسترده و با ایجاد شرایط مصنوعی برای رشد گیاهان تعادل طبیعی را برهم زده و منجربه افزایش رشد عوامل بیماری‌زا شده است که درنهایت مجبور است بیماری‌ها را کنترل و از شیوع آن جلوگیری کند.
باتوجه به آن‌که هزاران نوع بیماری، گیاهان کشت‌ شده را تهدید می‌کنند اهمیت بیماری‌های گیاهی بیشتر نمایان می‌شود. نوع و میزان خسارت بیماری‌های گیاهی بستگی به گیاه، عامل بیماری، محل و شرایط آب‌ وهوایی، مبارزات و کنترل‌های مناسب دارد. گاهی‌اوقات انتشار بیماری‌های گیاهی به شکل اپیدمی (فراگیر) درآمده و خسارت‌های زیادی را موجب می‌شود.
● بیماری‌شناسی گیاهی
بیماری‌شناسی گیاهی علمی است که به مطالعه‌ی عوامل بیماری‌زا، شرایط محیطی مؤثر درایجاد بیماری، مکانیسم‌های ایجاد بیماری توسط عوامل بیماری‌زا، اثرات متقابل میان عوامل بیماری‌زا و گیاه میزبان بیمار، روش‌های پیش‌بینی و کنترل بیماری در گیاهان و در نهایت کاهش خسارت ناشی از آن‌ها می‌پردازد.
● مثلث بیماری
میزان بیماری تحت تأثیر سه عامل نام است:
۱) شرایط جوی و محیطی مساعد (مجموعه شرایط افزایش ایجاد بیماری).
۲) پاتوژن با قدرت بیماری‌زایی بالا (مجموعه صفات افزایش بیماری، سازگاری با میزبان، فراوانی و...)
۳) میزبان حساس یا مستعد به بیماری (کل شرایط افزایش حساسیت میزبان).
هر ضلع این مثلث بیان کننده‌ی یکی از سه جزء بیماری است، لازم به‌ توضیح است اندازه‌ی اضلاع متغیر می‌باشد، برای نمونه در گیاه مقاوم با سن نامناسب بیماری، احتمال بروز بیماری کم شده و حتی ممکن است به صفر برسد. هم‌چنان‌که اگرگیاه حساس درمرحله‌ای حساس ازنظر رشد و نمو بوده و تراکم کشت آن نیز زیاد باشد بیماری هم به مقدار زیاد دیده خواهد شد. به همین ترتیب هراندازه که پاتوژن فراوان‌تر، بیماری‌زاتر و فعال‌تر باشد پتانسیل میزان بیماری بیشتر خواهد بود. هم‌چنین شرایط محیطی مطلوب‌تر که به پاتوژن کمک می‌کند مانند دما، رطوبت، باد و یا شرایطی که باعث کاهش مقاومت گیاه می‌شوند به افزایش بیماری کمک خواهدکرد.
● ایجاد بیماری درگیاه
گیاه حساس هنگامی به بیماری مبتلا می‌شود که تحت تأثیر یک پاتوژن با قدرت بیماری زایی بالا و یا عامل محیطی مساعد قرارگیرد. دراین صورت وجود حداقل دوعامل برای بروز بیماری لازم است تا با تماس و تداخل آن در داخل گیاه موجبات پیدایی بیماری را فراهم کنند. چنان‌چه به‌هنگام ارتباط و مدتی پس ازآن شرایط محیطی دگرگون شود برای نمونه هوا خیلی سرد، گرم یا خشک شده و دیگر شرایط لازم برای رشد و توسعه نیز تغییر کند، پاتوژن توانایی حمله به گیاه را از دست می‌دهد و یا گیاه مقاومت خواهد کرد بنابراین با حضور و ارتباط این دوعامل عارضه‌ای به نام بیماری بروز نمی‌کند.
بنابراین هریک از این سه عامل، قابلیت تغییرات بسیارزیادی داشته و اگر یکی ازآن‌ها تغییر کند این تغییر برروی شدت و درجه‌ی بیماری درتمام گیاهان تأثیر گذاشته و برروی یک جمعیت گیاهی مؤثر واقع می‌شود. برای نمونه، گیاه ممکن است ازگونه یا رقمی مقاوم و یا غیر مقاوم باشد،‌ یا این‌که گیاهان دریک منطقه‌ی وسیع ازنظر ژنتیکی یکدست باشند و مجموعه این‌ها ازعواملی هستند که قادرند میزان پیشرفت بیماری به‌وسیله‌ی پاتوژن را درگیاه کم یا زیاد کنند. جنس پاتوژن نیز ممکن است پرآزاربوده و تعداد آن درمحیط کم یا بی‌نهایت زیاد باشد، ازنظر دوره‌ی زندگی هم ممکن است درمرحله هنگفتی بوده و یا احتیاج به لایه‌ی نازکی آب یا یک ناقل ویژه داشته باشد. محیط قادر است رشد و مقاومت گیاه میزبان، رشد یا تکثیر و درجه‌ی آزار و آسیب‌رسانی پاتوژن و هم‌چنین انتشار آن توسط عواملی مانند آب، باد، ناقلان و غیره را به‌همراه داشته باشد.
پاتوژن‌ها با مصرف مواد موجود در سلول‌های گیاهی و یا با ترشح موادی از نوع هورمون، آنزیم و یا مواد سمی سبب برهم زدن تعادل میان مواد مختلف و یا تغییر در فعل و انفعالات عادی در گیاه می‌شوند.
درنهایت بیماری‌های گیاهی از آن جهت دارای اهمیت است که فتوسنتز را که از اعمال حیاتی و مهم گیاهان سبز است دچار اختلال می‌کند. بسیاری از پاتوژن‌ها با عمل جلوگیری از تشکیل کلروفیل و یا تخریب آن موجب کاهش عمل فتوسنتز در گیاه می‌شوند.
● زمستان یا تابستان گذرانی پاتوژن‌ها
گیاهان چندساله که درسرمای زمستان و یا گرمای تابستان و خشک به حالت خواب باشند پاتوژن‌های آن‌ها قادرند در داخل آن‌ها به‌صورت زنده باقی بمانند. درمناطق سردسیر با شروع فصل سرما با ازبین رفتن گیاهان یک ساله و اندام‌های هوایی گیاهان چندساله پاتوژن‌های مربوطه‌ی آن‌ها نیز برای چندین ماه سرما، بدون میزبان خواهند ماند یا درهوای گرم و خشک گیاهان یک ساله درتابستان می‌میرند و پاتوژن‌های آن‌ها باید چنین شرایطی را بدون میزبان تحمل کنند. بنابراین پاتوژن‌های این‌گونه گیاهان مکانیسم‌هایی را درخود تکامل داده‌اند که به زنده ماندن آن‌ها درتابستان‌های خشک و زمستان‌های سرد کمک کند.
● طبقه‌بندی بیماری‌های گیاهی
طبقه‌بندی بیماری‌های گیاهی می‌تواند براساس نوع گیاه انجام شود، که شامل موارد گفته شده است:
۱) بیماری‌های زراعی (Field Crops Diseases )
۲) بیماری‌های سبزی‌جات (Vegtable Crops Diseases)
۳) بیماری‌های درختان میوه (Fruit Trees Diseases)
۴) بیماری‌های درختان جنگلی ( Forest Trees Diseases)
۵) بیماری‌های گیاهان چمن (Truf Diseases)
۶) بیماری‌های گیاهان زینتی (Ornamental Diseases)
آن‌چه در پیدایی بیماری‌های گیاهی موثر است عوامل ایجاد کننده‌ی آن است، که در ادامه به معرفی عوامل بیماری‌زایی درانواع گیاهان درپیش گفته اشاره می‌شود:
▪ عوامل بیماری‌زایی در گیاهان
الف) بیماری‌های واگیر (زنده):
۱) قارچ‌ها
۲) باکتری‌ها
۳) ویروس‌ها و ویروئیدها
۴) نماتدها
۵) مایکوپلاسما
۶) گیاهان انگل گلدار
۷) فیتوپلاسماها
● معرفی عوامل بیماری‌زای زنده
▪ قارچ‌شناسی:
مطالعه‌ی بیماری‌های گیاهی به‌ویژه قارچ‌شناسی از رشته‌های اساسی علم گیاه‌پزشکی است که پس از حشره‌شناسی در کشور ما مورد توجه قرار گرفت. لازم به توضیح است، قارچ‌شناسان خارجی در سالیان گذشته، در جمع‌آوری، شناسایی و تشخیص قارچ‌های گیاهان ایران قدم‌های موثری برداشته‌اند.
▪ قارچ‌ها و بیماری‌های ناشی از آن:
قارچ‌ها موجودات زنده‌ای هستند، فاقد ریشه و کلروفیل که قادربه انجام فتوسنتز نبوده و باید مواد آلی را به صورت آماده جذب کنند. بیشتر قارچ‌ها به صورت ساپروفیت عمل می‌کنند یعنی با زندگی و تغذیه ازمواد آلی مرده به تجزیه آن‌ها کمک می‌کنند؛ تعدادی از قارچ‌ها در گیاهان بیماری‌زا هستند هریک از قارچ‌های پاتوژن گیاهی می‌تواند به یک یا چند گیاه حمله کند.
▪ روش نفوذ قارچ‌ها:
نفوذ قارچ‌ها به صورت مستقیم ازطریق منافذ طبیعی و یا ازطریق زخم‌ها صورت می‌گیرد. قارچ‌ها گسترده‌ترین روش برای نفوذ دارند، عدسک‌ها، روزنه‌ها، روزنه‌های آبی و یا قطرات آبی که درسطح گیاه وجود دارد نفوذ قارچ‌ها به درون گیاه درگروهی توسط زخم‌ها به‌طور طبیعی درگیاه وجود دارند و یا زخم‌هایی که ازطریق مکانیکی درگیاه ایجاد می‌شوند (نفوذ غیرفعال).
نفوذ فعال قارچ‌ها به درون گیاه از طریق تولید اندامی به نام Apperssorium صورت می‌گیرد، پهن شدن سرمیسلیوم باعث می‌شود که سطح فشار افزایش یابد. میخ نفوذ سبب می‌شود که فشار درواحد سطح افزایش یافته و قارچ بتواند دیواره سلولی را شکافته و وارد آن شود زمانی‌که قارچ وارد بافت می‌شود می‌تواند ازطریق میان سلولی یا درون سلولی درون بافت گسترش یابد. قارچ‌ها به‌عنوان یکی از مهمترین عوامل بیماری‌زای گیاهی می‌باشند که به‌دلیل نداشتن کلروفیل قادر به ساختن غذای خود نبوده، بلکه آن را از موجودات دیگر تأمین می‌کنند.
برخی از بیماری‌های مهم قارچی در گیاهان:
۱) زنگ
۲) مرگ گیاهچه
۳) بازدگی
۴) سفیدک کرکی یا دروغی
۵) سفیدک پودری یا حقیقی
۶) سیاهک‌ها
۷) پوسیدگی
۸) بوته میری
۹) مومی‌شدن
«پوسیدگی‌ها سیاهک‌ها و زنگ‌ها از بیماری‌های مهم قارچی هستند.»
▪ باکتری‌شناسی:
باکتری‌ها پروکاریوت‌هایی با دیواره‌ی سلولی مشخص، که بسیاری از آن‌ها ساپروفیت هستند.
▪ علایم بیماری‌های باکتریایی:
باکتری‌ها نیز مانند قارچ‌ها می‌توانند علایم گوناگونی در گیاهان ایجاد کنند. به‌طورمعمول علایم ایجاد شده به گروه‌های مختلف باکتری‌ها ارتباط دارد، این علائم عبارتند از:
۱) گال یا غده
۲) لکه برگی‌ها
۳) پوسیدگی نرم
۴) پژمردگی آوندی
▪ مکانیسم بیماری‌زایی باکتری‌ها:
باکتری‌ها برخلاف قارچ‌ها قادر به نفوذ مستقیم ازکوتیکول و دیواره‌ی سلولی به بافت گیاهی نیستند و به‌ندرت در تماس مستقیم با پروتوپلاسم سلول‌های میزبان قرار می‌گیرند، بلکه اغلب پس از ورود به‌درون بافت گیاهی مورد حمله و قرار گرفتن در فضای میان سلولی، از میزبان تغذیه کرده و سپس تکثیر پیدا می‌کند. احتیاجات غذایی باکتری‌ها عامل مهمی در تعیین قابلیت بیماری‌زایی باکتری‌ها است چون اغلب می‌توانند روی بافت‌های مرده گیاهی رشد کنند ولی قادر به آلوده کردن گیاه نیستند. باکتری‌ها از آن‌جا که فاقد اندام‌هایی برای نفوذ مستقیم به بافت گیاهی هستند بیشتراوقات از طریق منافذ طبیعی و زخم‌های ایجاد شده توسط عوامل مختلف وارد بافت گیاهی می‌شوند. مایکوپلاسما‌ها و باکتری‌ها به صورت عمده توسط حشرات و یا پیوند بافت آلوده به سالم، به بافت‌های آوندی راه پیدا می‌کنند. روزنه‌های برگ و عدسک‌های روی ساقه، محل‌های ورودی مناسبی برای بسیاری از باکتری‌ها هستند. تجمع آب در فضای زیر روزنه‌های آبی نیز از منافذ مهم ورودی برای باکتری‌ها به داخل بافت‌ها، به‌خصوص در بیماری‌های آوندی، هستند. این درحالی است که در لکه برگی‌ها و سوختگی‌ها، روزنه‌ها مهمترین محل ورودی باکتری می‌باشند.
▪ انتشار باکتری‌های بیماری‌زای گیاهی:
ظهور بیماری‌های گیاهی درمزرعه به‌طورعمده از دوطریق آلودگی خاک و یا مواد گیاهی منشأ می‌گیرد، از مواد گیاهی آلوده می‌توان به بذور آلوده،‌ نشاء‌ آلوده و سایر اندام‌های گیاهی اشاره کرد. باکتری‌ها به‌طورمعمول روی بقایای گیاهی و درخاک زمستان‌گذاری می‌کنند و با شروع فصل مساعد، فعالیت و تکثیرشان آغاز می‌شود. بیماری ازیک کانون آلوده (خاک، بذر، نشاء) در شرایط مساعد شروع می‌شود و به سرعت گسترش می‌یابد. عواملی مانند شرایط محیطی مساعد، رطوبت، باران، باد و هوای گرم در گسترش بیماری و بروز اپیدمی در بیماری‌های باکتریایی گیاهان مهم هستند. انسان‌ها نیز با انجام عملیات مختلف زراعی و تخریب محیط زیست نقش عمده‌ای را در انتقال و انتشار بیماری ایفا می کنند.
▪ برخی از بیماری‌های مهم باکتریایی در گیاهان:
۱) گال‌های یا تومورهای طوقه، ریشه و ساقه
۲) شانکر یا زخم‌های قهوه‌ای
۳) آتشک یا بلایت گلابی
۴) پژمردگی آوندی
۵) لکه برگی
۶) پوسیدگی و خشکیدگی ساقه و گل
▪ ویروس‌ و ویروئید شناسی:
ویروس در زبان لاتین به معنای زهر و سم است؛ ویروس‌ها نوکئوپروتیین‌هایی بسیار کوچک هستند که تنها در سلول‌های زنده تکثیر می‌کنند، ویروس‌ها مواد لازم برای تکثیر خود را از مجموع فرآورده‌های درون سلول میزبان تامین می‌کنند. برخی ازویروس‌های شناخته شده، می‌توانند به گیاهان حمله و درآن‌ها بیماری ایجاد کنند. ویروس‌ها قادر هستند یک و یا چندین‌گونه مختلف گیاهی را آلوده کند بنابراین هرگونه‌ی گیاهی بیشترمواقع به‌وسیله‌ی چندین ویروس مختلف مورد حمله قرارمی‌گیرند. ویروئید به پیکره‌های کوچک RNA گفته می‌شود که فاقد پوشش پروتئینی هستند، ویروئیدها تنها در گیاهان دیده ‌می‌شوند.
▪ علایم بیماری‌های ویروسی و ویروئیدی:
۱) تغییر در میزان رشد و نمو گیاه
۲) تغییر در رنگ (کلروز (سبزردی) موزائیک، زردی رگبرگ، شفاف شدن رگبرگ)
۳) تغییر شکل اندام‌های گیاهی.
۴) رشد غیرعادی (هیپرپلازی (پر ازدیادی) و هیپرتروفی (پر رشدی)).
۵) مرگ بافت یا نکروز.
۶) پژمردگی
۷) تغییرات دربافت
۸) تغییر درشکل میوه و بذر
۹) تغییر درریشه
۱۰) تغییر درعمرگیاه
۱۱) زخم موضعی
۱۲) بدمزه شدن شدن میوه‌ها
۱۳) عقیم ماندن گیاه
● روش نفوذ ویروس‌ها:
ویروس‌ها به‌دلیل نداشتن اندام خاص جهت نفوذ و تغذیه همانند باکتری‌ها تنها به‌وسیله‌ی زخم می‌توانند به درون گیاه نفوذ کنند این زخم‌ها ممکن است زخم‌های طبیعی ناشی از شکستن کرک‌های موجود درسطح گیاه، برخورد شاخ و برگ گیاه و یا توسط ناقلینی هم‌چون نماتد، حشرات و قارچ‌ها ایجاد شود. دراغلب مواقع نفوذ ویروس‌ها به داخل گیاه به شیوه‌ی غیرفعال می‌باشد که مهم‌ترین عامل نفوذ ویروس انسان‌ها هستند که با استفاده از ابزار آلوده و یا ایجاد زخم درسطح گیاهان سالم معبرمناسبی برای ویروس باز می‌کنند.
▪ برخی ویروس‌های مهم بیماری‌زا در گیاهان:
۱- ویروس موزائیک توتون
۲- ویروس وای سیب‌زمینی
۳- ویروس موزائیک یونجه
۴- ویروس موزائیک خیار
۵- ویروس پیچیدگی بوته چغندرقند
● فیتوپلاسماها:
این موجودات فاقد جدار سلولی بودند و زندگی آن‌ها به بافت آبکش محدود می‌شود. درگذشته این بیماری‌ها را ناشی از ویروس می‌دانستند. فیتوپلاسماها ازنظر انتقال ازگیاهی به گیاه دیگر و علائم بیماری به ویروس‌ها شباهت دارند. فیتوپلاسماها به‌وسیله‌ی بعضی از زنجره‌های ناقل منتقل می‌شوند و درگیاهان آلودگی تولید می‌کنند. درآوندهای آبکش چند گیاه آلوده به بیماری زردی مینا، کوتولگی، جاروی جادوگر سیب و... موجودات فیتوپلاسما یا شبه پلاسما کشف شده است.
▪ نماتد‌شناسی:
براساس نوشته‌ی مورخان و دانشمندان مختلف آلودگی شدید خاک به نماتدهای مختلف درطول قرون و اعصار گذشته موجب توقف کشاورزی و درنتیجه سبب نابودی پاره‌ای از تمدن‌های مهم شده است. باتوجه به این‌که رومی‌ها از دانش کشاورزی، تناوب زراعی، تغذیه و کود دهی آگاهی داشتند به این نتیجه رسیدند که مسئله‌ی پاتوژن‌های خاکزی به‌خصوص نماتدها موجب کاهش شدید تولیدات کشاورزی و در نهایت افول تمدن آن‌ها شده است. هم‌چنین یکی از مهمترین عوامل نابودی خاک را آلودگی به انواع نماتدها می‌دانند. نماتدها به گروهی از جانوران پرسلولی و کرمی یا نخی شکل گفته می‌شود که دارای ساختمان غیربندبند هستند. بیشتر نماتدهای انگل گیاهی با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود و نازک، گرد و نیمه‌ شفاف هستند. نماتدها در تمامی محیط‌ها وجود دارند و هرجا آثاری از رطوبت وجود داشته باشد، نماتدها هم هستند. نماتدهای انگل گیاهی اغلب در خاک زندگی می‌کنند و ریشه و سایر اندام‌های زیرزمینی گیاه را مورد حمله قرارمی‌دهند ولی برخی مانند نماتد گال دانه گندم و نماتد ساقه یونجه و پیاز، به اندام‌های هوایی گیاه نیز حمله می‌کنند. نماتدهای انگل گیاهی به صورت انگل خارجی و یا انگل داخلی هستند. انگل‌های خارجی به‌طورمعمول دربیرون بافت گیاه قراردارند و با استایلت خود مواد غذایی را از درون بافت گیاه کسب می‌کنند، ولی انگل‌های داخلی مانند Meloidogyne وارد بافت گیاه شده و ممکن است تا ناحیه استوانه مرکزی گیاه نیز پیشروی کند. نماتد مرکبات Tylenchulus Semipenetrans و نماتدگال دانه‌ی گندم Anguina tritici درقسمتی از دوره‌ی زندگی خود به صورت خارجی و در قسمتی دیگر به صورت داخلی عمل می‌کنند.
نماتدها دربرقراری تعادل طبیعی خاک نقش مهمی دارند بسیاری از آن‌ها می‌توانند از قارچ‌ها، باکتری‌ها و یا سایر نماتدهای موجود در خاک،‌ که ممکن است پارازیت گیاهی نیز باشند تغذیه کنند و یا برعکس.
▪ روش نفوذ نماتدها:
نماتدها پاتوژن‌هایی هستند که نفوذ آن‌ها به صورت فعال است و می‌توانند ازطریق زخم کردن سلول‌های ریشه به درون ریشه نفوذ و یا ازطریق روزنه‌های موجود درآن به داخل گیاه راه پیدا کنند نفوذ آن‌ها درسطح ریشه و نیز قسمت‌های مرکزی ریشه امکان‌پذیر است.
▪ علایم بیماری‌های ناشی از نماتدها:
به‌طورکلی علایم بیماری‌های ناشی از نماتدها، شامل کوتولگی، کم‌رشدی، ضعف عمومی، علایم مشابه کمبود عناصرغذایی و پژمردگی در ساعات گرم روز است. برخی نماتدها ممکن است برروی اندام‌های هوایی(برگ‌ها، ساقه و یا بذر) ، گال یا غده‌های هوایی ایجاد کنند؛ پیچیدگی و تورم ساقه و برگ در اثر نماتد ساقه یونجه نیز بوجود می‌آید. درروی اندام‌های زیرزمینی گره‌هایی دراثر ‌نماتدMeloidogyne تشکیل می‌شود هم‌چنین زخم، کم‌پشتی یا کم‌رشدی ریشه و کوتاه و کلفت شدن ریشه نیز ممکن است دراثر نماتدهای انگل گیاهی دیده شود.
▪ ارتباط متقابل نماتدها و سایر عوامل بیماری‌زای گیاهی:
ارتباط متقابل میان برخی نماتدها، قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌های گیاهی وجود دارد، برخی از بیماری‌های گیاهی دراثر ارتباط متقابل بین نماتدها و سایر عوامل بیماری‌زا بوجود می‌آید و درواقع نماتدها به عنوان حاملین عمل می‌کنند و یا این‌که سبب می‌شود که علایم بیماری را افزایش دهد.
▪ برخی نماتدهای مهم انگل گیاهی:
۱- نماتد گال دانه گندم
۲- نماتد مولد گره ریشه
۳- نماتدهای مولد سیست چغندرقند
۴- نماتد ساقه و پیاز.
● گیاهان انگل گلدار:
گیاهان انگل گلدار قادر به انجام فتوسنتز و تامین انرژی مورد نیاز خود به‌طور مستقل نیستند و مجبور هستند مواد غذایی مورد نیاز خود را از گیاهان دیگر تامین کنند. ارتباط برخی گیاهان با میزبان ممکن است یک ارتباط تمام انگلی باشد؛ درگیاهان انگلی‌، ریشه، برگ و کلروفیل وجود ندارد و تمامی غذای مورد نیاز خود را از میزبان تامین می‌کنند. ارتباط برخی دیگر با میزبان، رابطه‌ای نیمه انگلی است مانند دارواش که دارای کلروفیل است ولی ریشه ندارد و برای کسب آب و مواد معدنی مورد نیاز خود وابسته به میزبان است از سویی این گیاهان می توانند از طریق برگ‌ها و ساقه‌های سبز خود،‌ کربوهیدرات‌های مورد نیازشان را تامین کنند.
▪ مکانیسم بیماری‌زایی گیاهان انگل گلدار:
بسیاری از گیاهان انگل گلدار به صورت دقیق مشخص نیست اما برخی ازانگل‌ها مانند گیاه سس قادر به ترشح آنزیم‌های هیدرولیزکننده نشاسته هستند هم‌چنین اختلال در امر رشد گیاهان از مواردی است که به عنوان تولید بیماری درمیزبان شناخته شده است. از گیاهان انگل گلدار که ارتباط تمام انگلی با میزبان خود دارند می‌توان سس، گل‌جالیز و علف جادوگر را نام برد؛ تعداد کمی از گیاهان انگل گلدار قادر به ایجاد بیماری‌های مهمی روی گیاهان زراعی و یا درختان هستند.
▪ طبقه‌بندی گیاهان مهم انگل گلدار:
۱) گیاهان انگل ساقه و سایر اندام‌های هوایی
تمام انگلی: سس
نیمه انگلی: دارواش
۲) گیاهان انگل ریشه و سایر اندام‌های زیرزمینی
تمام انگلی: گل جالیز
نیمه انگلی: علف جادوگر
درمیان انگل‌های گلدار، سس دارای اهمیت بیشتری است زیرا قادر است علاوه‌بر تغذیه از میزبان، به عنوان پلی میان گیاهان سالم و گیاهان آلوده به بیماری‌های ویروسی عمل کرده و منجر به انتقال بیماری شود.
ب) بیماری‌های غیرواگیر (غیرزنده) که به بیماری‌های گیاهی غیرعفونی و یا بیماری‌های فیزیولوژیکی نیز موسومند.
۱) کمبود یا فزونی مواد غذایی معدنی
۲) مسمومیت ازمواد غذایی یا آفت‌کش‌ها
۳) مسمومیت‌های ناشی از موادمعدنی
۴) اسیدی یا قلیایی بودن خاک (PH)
۵) عملیات زراعی نامناسب
۶) حرارت ناکافی یا بیش‌ازاندازه
۷) کمبود یا زیادی رطوبت خاک
۸) نور ناکافی یا بیش‌ازحد
۹) کمبود اکسیژن
۱۰) آلودگی هوا
● بیماری‌های فیزیولوژی
به‌دلیل آن‌که بیماری‌های ناشی ازعوامل غیرزنده با اختلال در فیزیولوژیک گیاه بوجود می‌آید آن‌ را بیماری فیزیولوژی می‌گویند. بروز بیماری‌های گیاهی موجب کاهش عملکرد محصولات کشاورزی می‌شود که این موضوع به زیان زارع بوده و ازسویی با افزایش قیمت فرآورده‌ها منجر به نارضایتی مصرف‌کنندگان می‌شود. برخی از بیماری‌های گیاهی ممکن است باعث نامرغوب شدن و کاهش بازارپسندی و ارزش اقتصادی محصول شوند؛ هم‌چنین پیدایی مایکوتوکسین در محصولات کشاورزی به‌دلیل وجود برخی از بیماری‌های قارچی موجب بروز بیماری‌هایی در انسان و دام می‌شود. باید توجه داشت وقتی عامل بیماری وارد گیاه شده و به‌تدریج فیزیولوژی گیاه را تغییر می‌دهد و منجربه ظهور علایم ظاهری بیماری شود نشان‌دهند‌ه‌ی بیماری‌ست، زیرا تغییر حالت ممکن است موقتی بوده و سپری شود، برای نمونه در گرمای ظهر تابستان ممکن است گیاه دچارکم آبی و پژمردگی موقت شود این امر با تعدیل هوا و آبیاری برطرف می‌شود چنین تغییر حالتی که تداوم نداشته باشد بیماری محسوب نمی‌شود.
بیماری‌های فیزیولوژیک (غیرمسری) درحوزه‌ی معین و مشخصی از نوسانات عوامل سازنده‌ی‌ محیط خود می‌توانند به بهترین وجه رشد کنند. عوامل سازنده‌ی محیط عبارت از حرارت، رطوبت خاک، رطوبت هوا، نور، ترکیبات و آلودگی‌های هوا، PH خاک، آلودگی‌های خاک و کمبود موادغذایی است.
باوجود آن‌که این‌گونه عوامل دررشد تمام گیاهان موجود درطبیعت تأثیرمی‌گذارند، اهمیت نوسانات آن‌ها برای گیاهانی که اغلب بدست انسان درنواحی غیربومی گیاه کشت می‌شوند، به مراتب بیشتر است. علاوه‌بر این گیاهان غالباً درمحیط‌های مصنوعی (گلخانه، انبار و...) نگهداری شده یا تحت عملیات زراعی ویژه‌ای (نظیرآبیاری، کود دادن، سمپاشی و...) قرارمی‌گیرند همین عملیات ممکن است دررشد آن‌ها تأثیرفوق‌العاده‌ای داشته باشد.
از ویژگی‌ مشترک بیماری‌های غیرمسری گیاهان این است که دراثر کمبود، یا بیش‌بود موادغذایی یا شرایط حفظ حیات، یا دراثر عوامل دخالت‌کننده دراین شرایط به‌وجود می‌آیند. بیماری‌های غیرمسری گیاهی بدون وجود عوامل زنده تولید می‌شوند و نمی‌توانند به گیاهان سالم انتقال پیدا کنند و ممکن است درهریک ازمراحل رشد گیاه مانند بذر، گیاهچه، گیاه بالغ یا مرحله‌ی میوه‌دهی بروز کنند و باعث خسارت در مزرعه، انبار، بازار و... شوند.
▪ تشخیص بیماری‌های غیرمسری:
تشخیص بیماری‌های غیرمسری (فیزیولوژیکی) هنگامی‌که همراه با علائم مشخصی باشد که درقبل توسط کارشناسان و متخصصان بررسی شده، آسان است.
درغیراین‌صورت برای تشخیص عامل بیماری، وضعیت شرایط جوی را قبل و به‌هنگام بروز بیماری، تغییرات و آلودگی‌هایی را که دراتمسفر خاک اطراف گیاهان بوجود آمده، و بالاخره عملیات زراعی و اشتباهات احتمالی درحین اجرای این‌گونه عملیات را، بایستی با دقت زیاد بررسی و تجزیه و تحلیل کرده، درصورتی‌که علایم بیماری‌های غیرمسری مختلف و زیاد ازحد نامشخص بوده و به علائمی که برخی ازویروس‌ها و یا به‌وسیله‌ی بسیاری ازپاتوژن‌های خاکزی تولید می‌شوند، شباهت زیاد داشت، درچنین شرایطی تشخیص بیماری مشکل‌ترشده، و لازم است ابتدا عدم دخالت هریک از پاتوژن‌هایی که قادر به ایجاد چنین علائمی هستند بررسی و ثابت کرد.
برای تشخیص هرچه دقیق‌تر بیماری‌های غیرمسری مشابه که علل مختلف دارند باید گیاهان بیمار را معالجه کرده و درصورت امکان، درشرایطی که عامل محیطی مشکوک گیاه را به حدطبیعی و نرمال رسانده رشد داده شود.
برای کنترل بیماری‌های غیرمسری بایستی ازشرایط نامناسب محیطی که باعث ایجاد چنین عوارضی می‌شوند اجتناب کرد و یا با استفاده از محافظ‌های لازم و مواد موردنیاز گیاه شرایط زیست را برای رشد گیاه سازگارکرد.
● گیاهان سالم و ناسالم
هنگامی که یک گیاه‌ سالم و نرمال است، می‌تواند وظایف فیزیولوژیکی خود را با بهترین توانایی ژنتیکی انجام دهد. وظایف نرمال فیزیولوژیکی گیاه شامل تقسیمات سلول‌های مریستمی، جذب آب و مواد غذایی از خاک، انتقال این مواد به تمام اندام‌های گیاهی، انجام فرآیند فتوسنتز، انتقال مواد پرورده، انجام فرآیندهای متابولیسمی، ذخیره‌ی تولیدات فتوسنتزی، تولید بذر و ارگان‌های تکثیر شونده برای بقاء‌ نسل هستند. گیاهان سالم ظاهری مطلوب دارند، خوب رشد می‌کنند و محصول کافی و مرغوب تولید می‌کند و تاهنگامی‌که شرایط برای رشد و باروری آن‌ها مناسب است سالم باقی می‌ماند.
هنگامی‌که قابلیت سلول‌ها یا اندام گیاه که یک یا چندین وظیفه‌ی مهم را به‌عهده دارند توسط یک میکروارگانیسم پاتوژنی(عوامل زنده) یا فاکتورهای نامساعد محیطی (عوامل غیرزنده) دچار اختلال شود، فعالیت سلول‌ها مختل شده و نمی‌توانند وظایف خود را به خوبی انجام دهند درنتیجه ازبین می‌روند و گیاه بیمار می‌شود.
گیاهان غیرسالم ظاهر خوبی ندارند به‌کندی رشد کرده و محصول موردنظر را از منظر کمی و کیفی تولید نمی‌کنند، این وضعیت هنگامی‌ اتفاق می‌افتد که عاملی گیاه را تحریک کند. درابتدا آلودگی موضعی و محدود به چند سلول می‌باشد و غیرقابل رویت است، ولی به سرعت پراکنده شده، اندام‌های گیاه تحت شعاع قرارمی‌گیرد که با چشم غیرمسلح نیز قابل رویت است این تغییرات معیار میزان اندازه‌گیری بیماری در گیاه می‌شود.
▪ تشخیص یک بیماری جدید - اصول کـُخ:
بروز علایم ظاهری بیماری ممکن است برای شناسایی یک بیماری کافی نباشد زیرا برخی از امراض قارچی، باکتریایی و یا ویروسی علائمی شبیه به‌هم دارند درچنین حالتی باید عامل بیماری کشت داده شود و سپس شناسایی شود گاهی‌اوقات برخی از علایم بیماری بسیار واضح است و به‌راحتی تشخیص داده می‌شود اما این امر برای اثبات وجود عامل بیماری کافی نیست.
هنگامی‌که پاتوژن دررابطه با گیاه بیماری یافت شود، برای تشخیص آن پاتوژن به کتاب‌ها و نشریات ویژه‌ای مراجعه می‌شود، درصورتی‌که پاتوژن یافت شده سابقه‌ی ایجاد چنین بیماری را داشته باشد، بررسی درزمینه‌ی تشخیص بیماری را می‌توان ختم شده پنداشت. ولی درصورتی که پاتوژن یافت شده به نظر برسد که عامل بیماری است، اما گزارش قبلی که این فرض را پشتیبانی کند وجود نداشته باشد اقدامات ذیل که ثابت کننده‌ی نقش پاتوژن خالص و مشخص شده دربیماری هستند الزامی‌ست.
۱) پاتوژن یافت شده را باید درتمام گیاهانی که به آن بیماری مبتلا شده‌اند پیدا کرد.
۲) پاتوژن را باید ازگیاه بیمار جدا کرد و درمحیط کشت (اگر قابل کشت باشد) پرورش داد و مشخصات آن‌ را تشریح کرد و یا این‌که پاتوژن را روی میزبان حساس و (چنان‌چه پاتوژن درمحیط‌های ساده قابل کشت نباشد) تلقیح و اثرات و علایم ظاهری را که درگیاه تولید می‌کند، مشخص کرد.
۳) پاتوژن کشت داده را به‌صورت خالص باید به گیاهان سالم همان‌گونه یا رقم تلقیح کرد بدیهی است علائم بیماری که درگیاه سالم به وجود می‌آید باید همانند همان علائم بیماری باشد.
۴) پاتوژن را باید بتوان دوباره از گیاه بیمار جدا کرد و کشت داد و مشخصات آن باید با مشخصات پاتوژن اصلی یکسان باشد.
درصورتی که تمام اقدامات فوق که به اصول کـُخ معروف است انجام گرفته و درست بود، پاتوژن را می‌توان به عنوان عامل بیماری معرفی کرد، اجرای اصول کـُخ درمورد پاتوژن‌هایی ازقبیل قارچ‌ها، باکتری‌ها، گیاهان عالی پارازیت، نماتدها، برخی ویروس‌ها و ویروئیدها امکان‌پذیر بوده ولی همیشه آسان نیست. این موجودات را می‌توان جداگانه کشت داد و یا به‌صورت خالص درآورده و سپس آن‌ها را به گیاه وارد و تولید بیماری کرد. اما این امر در برخی دیگر از عوامل زنده‌ی ایجاد بیماری امکان‌پذیر نیست.
● انتشار پاتوژن‌ها
تقریباً تمامی عمل انتشار پاتوژن‌هایی که به وجود آورنده‌ی شیوع شدید بیماری‌ها هستند و حتی بیماری‌هایی که وقوع آن‌ها جنبه‌ی اقتصادی کمتری دارد، به‌وسیله‌ی عواملی هم‌چون باد، آب، حشرات، برخی حیوانات و انسان انجام می‌شود.
▪ انتشار توسط هوا:
بیشتر اسپورقارچ‌ها و بذرگیاهان عالی انگل به وسیله‌ی جریانات هوا منتشر شده و به فواصل مختلف منتقل می‌شوند.
▪ انتشار توسط آب:
آب از سه نقطه درانتشار پاتوژن‌ها اهمیت دارد.
۱) باکتری‌ها، نماتدها، اسپورها، قطعات ریسه و اسکلریت قارچ‌های خاکزی به‌وسیله‌ی‌ باران و آب آبیاری که درسطح خاک جریان می‌یابد و یا به داخل خاک فرومی‌رود.
۲) تمام باکتری‌ها و اسپور بسیاری از قارچ‌ها در داخل تراوشات چسبناکی به‌وجود می‌آیند که انتشار آن‌ها توسط باران یا آب آبیاری بارانی انجام گرفته، و این آب اسپورها و باکتری‌ها را به طرف پائین خاک شسته و یا به همه‌ی جوانب پخش می‌کند.
۳) قطرات باران و یا آبیاری بارانی اسپورقارچ‌ها و باکتری‌هایی را که درهوا وجود داشته باشند با خود به زمین می‌آورد و برخی از آن‌ها ممکن است به سطوح گیاهان حساس برسند. اگرچه آب، نسبت به باد اهمیت کمتری درانتشار دوردست پاتوژن‌ها دارد اما ازاین نقطه نظرکه پاتوژن به سطح گیاه مرطوب می‌رسد، راندمان بیشتری دارد زیرا که دراین شرایط پاتوژن می‌تواند به حرکت درآمده و جوانه بزند.
● انتشار توسط حشرات، کنه‌ها، نماتدها و ناقلان دیگر:
حشرات بخصوص شته‌ها و زنجره‌ها مهم‌ترین عامل انتقال ویروس‌ها بوده و درهمین حال زنجره‌ها ناقل اصلی مولیکوت‌ها و باکتری‌های سخت‌کشت آوندی هستند. هریک ازاین پاتوژن‌ها ضمن تغذیه و حرکت یک یا چندنوع حشره به صورت داخلی ازگیاهی به گیاه دیگر منتقل می‌شوند. چندگونه ازکنه‌ها و نماتدها قادرند چند ویروس را به صورت داخلی از گیاهی به گیاه دیگر منتقل کند علاوه‌ براین، احتمالـاً کنه‌ها و نماتدها قادرند اسپور قارچ‌ها و باکتری‌ها را ضمن حرکت خود از گیاهی به گیاه دیگر به‌طور سطحی منتقل سازند. تقریبا تمام حیوانات کوچک و بزرگ، قادرند درحین حرکت خود میان گیاهان، و تماس با آن‌ها، انواع مختلف پاتوژن‌ها ازقبیل اسپور قارچ‌ها باکتری‌ها، بذرگیاهان عالی انگل، نماتدها و احتمالـاً بعضی از ویروس‌ها و ویروئیدها را انتقال دهند.
● انتشار توسط انسان‌ها:
انسان به روش‌های گوناگون تمامی انواع پاتوژن‌ها را به فاصله‌های کوتاه و طولانی انتقال می‌دهد. انسان درداخل مزرعه با دست‌زدن به گیاهان بیمار و سپس به گیاه سالم سبب انتقال پاتوژن و عامل بیماری می‌شود. ازسویی برخی دیگر از بیماری‌ها توسط وسایل و ابزار آلوده‌ی کشاورزی منتقل می‌شوند. انسان با حمل و جابه‌جا کردن خاک آلوده که به کفش، ابزار و وسایل، نشاها، بذور، قلمه‌ها، نهال‌ها و ارقام جدید گیاهی به ظاهرسالم به یک منطقه می‌توانند آلوده به انواع پاتوژن‌ها باشند یا با مسافرت به نقاط جهان و واردکردن مواد غذایی و گیاهان آلوده می‌توانند بیماری جدیدی را وارد منطقه و کشوری کنند که تا به امروز این بیماری درآن وجود نداشته است.

تدوین: مهندس مرجان طاووسی ـ خبرنگار: مهندسی کشاورزی سرویس مسائل راهبردی ایران

منبع : خبرگزاری ایسنا

مطالب مرتبط

کود سبز

تناوب زراعی و تنوع ژنتیکی از دیر باز به عنوان ارکان سیستمهای تولید کشاورزی سنتی و موفق به شمار می آمده اند . در نیمه اول قرن بیستم ، تناوب زراعی مورد توجه بسیار قرار داشت و تا چند دهه پیش نیز پژوهشهای مربوط به تناوب همچنان ادامه داشت با پایان گرفتن جنگ جهانی دوم ، کودها ازته نسبتا ارزان قیمت به بازار معرفی شدند و بدین ترتیب جاذبه ای اقتصادی موجب جایگزینی کودها با تناوب زارعی گردید و تحقیقات و ترویج نیز بر همین مبنا متمرکز شدند . این امر تا بدین جا پیش رفت که امروزه بسیاری از زارعین ، حاصلخیزی خاک را با میزان مصرف کود برابر می دانند .قبل از معرفی کودهای شیمیایی ، استفاده از بقولات در تناوب برای بهبود حاصلخیزی خاک به عنوان یک شیوه مهم و رایج مدیریتی به شمار می آمد . به منظور افزایش ازت و در نتیجه بهبود حاصلخیزی خاک ، از دو نوع بقولات استفاده می شد : « بقولات یکساله دانه ای و بقولات علوفه ای چند ساله به عنوان کود سبز ».آنچه که اجرای تناوب زراعی را در حال حاضر پیچیده می سازد وجود برخی عوامل اقتصادی است که مزایای بیولوژیک این شیوه مدیریتی را تحت الشعاع قرار می دهند . یقینا هیچ کشاورزی رازی به جایگزین کردن محصول پر بازده خود مثل غلات با دیگر گیاهان به نسبت کم بازده نیست . البته در نظامهایی که تناوب اجرا می شود در مقایسه با نظامهای تک کشتی حتی اگر کود ازت در آنها به اندازه کافی مصرف شده باشد ، عملکرد محصولات غالبا ۱۰ تا ۴۰ درصد بیشتر است .حاصل خیزی پایدار خاک به مفهوم قابل دسترس بودن دائمی عناصر غذایی برای گیاه است . حاصل خیزی پایدار هنگامی تحقق می یابد که تمامی عناصر غذایی جذب شده توسط گیاهان به خاک برگردد ؛ به طوری که این عناصر بتوانند مجدداً مورد استفاده این گیاهان قرار گیرند . در چنین وضعیتی است که چرخه عناصر غذایی شکل می گیرد . تفاوت اساسی نظامهای طبیعی و زراعی در آن است که در نظامهای زراعی مقدار نسبتاً زیادی از عناصر غذایی از طریق برداشت محصول از سیستم خارج می شود . بنابراین در صورت استفاده مداوم از نظامهای مذکور لازم است . که عناصر غذایی مصرف شده در انها به طریقی جایگزین شوند .در سیستمهای فعلی چرخهٔ عناصر غذایی به طور کامل بسته نمی شوند ، زیرا این عناصر دائماً به چرخه یاد شده اضافه شده و یا از آن خارج می شوند . به حداقل رساندن تلفات عناصر غذایی در چرخه مذکور و تامین نهاده های ضروری برای گیاه رمز موفقیت حاصل خیزی خاک در نظامهای کشاورزی پایدار است .
فرسایش و آب شویی
مادامی که عوامل فرساینده خاک از قبیل رواناب و باد کنترل نشوند ، انسان شاهد هدر روی عناصر غذایی از این طریق خواهد بودحجم هدر روی عناصر غذایی از طریق آب شویی تحت کنترل اقلیم ، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک ، نوع محصول ، و نوع عنصر غذایی و غلظت آن در خاک است . اثرات متقابل این عوامل موجب می شود که تلفات عناصر غذایی از راه آب شویی دارای دامنه ای وسیع باشد . از آن جا که عناصر غذایی به وسیله آب از محدوده ریشه و نهایتا از چرخه خارج می شوند لذا نوع نزولات جوی و نحوه توزیع آنها بر میزان هدر روی عناصر غذایی از طریق آب شویی تاثیر می گذارد یک روش کاستن از تلفات ناشی از آب شویی استفاده از کودهایی است که عناصر غذایی آنها به مرور در طی فصل رشد آزاد می شود . بارزترین نمونه این کودها ، کودهای دامی و کودسبز است که به موازات تجزیه در خاک عناصر آنها آزاد شده و در اختیار محصول قرار می گیرد . البته اگر مقدار ازت تولیدی توسط این کود ها بیش از حد نیاز محصول بعدی باشد ، مشکل آب شویی نیترات و خروج آن از محدوده ریشه وجود خواهد داشت .
بقولات و تثبیت بیولوژیکی ازت
در فرآیند تثبیت ازت ، یک رابطه همزیستی ،‌ بین گیاه میزبان و باکتریهای ریزوبیوم در گرهکها برقرار می شود . در این همزیستی ، گیاه میزبان علاوه بر آن که انرژی مورد نیاز باکتریها را به صورت کربن تثبیت شده تامین می نماید انرژی لازم جهت توسعه گرهکها را نیز فراهم نموده. باکتریهای ریزوبیوم نیز به نوبه خود با واکنش تسریعی آنزیمهای نیتروژنازی که تولید می نمایند ازت اتمسفری (N) را به آمونیاک تبدیل نموده و آمونیاک تولیدی پس از تبدیل به اسیدهای آمینه ، از راه آوندهای چوبی به بافتهای در حال رشد انتقال می یابد .در فرآیند تثبیت ، به ازای هر مولکول ازتی که تثبیت می شود به جا به جایی شش الکترون نیاز است ، این نیاز موجب می شود که در شرایط ایده آل به ازای تثبیت هر مولکول ازت ، ۲۱ مولکول ATP به مصرف برسد به عبارت دیگر به ازای هر کیلوگرم ازتی که تثبیت می شود ، ۴ کیلوگرم هیدرات کربن به مصرف می رسد . البته در فرآیند تثبیت ازت ، گرهکها گاز هیدروژن (H) نیز تولید می نمایند که این خود موجب کاهش کارایی فرآیند انتقال الکترون می شود . اضافه شدن این مشکل به موازنه الکترونی فوق علاوه بر انرژی مورد نیاز جهت نگه داری باکتریها و گرهکها ، موجب می شود که به ازای تثبیت هر کیلوگرم ازت ۸ تا ۱۷ کیلوگرم هیدرات کربن به مصرف برسد . در نتیجه می توان چنین برآورد نمود که ۱۰ تا ۴۰ درصد از کربنی که طی فرآیند فتوسنتز در بقولات تثبیت می شود ، صرف تثبیت ازت می شود .
تعریف کود سبز
کود سبز شامل گیاهی است که آنرا قبل از کاشت محصول اصلی کشت کرده و بعد از مقداری رشد سبزینه ای آنرا به زمین بر می گردانند بدون اینکه از این گیاه محصولی برداشت کنند این گیاه می تواند شامل هر گیاهی باشد غیر از آنهایی که بخشهای خشوی دارند یا اثر آللوپاتی بر روی گیاه محصول دار بعدی می گذارند . در اصل کود سبز یک تناوب است که محصول ندارد و برای بهبود باروری و حاصلخیزی خاک و در صورت لگوم بودن تامین کل یا بخشی از ازت مورد استفاده محصول بعدی استفاده میشود به طوری که از نظر رطوبت با محصول اصلی در رقابت نباشد .فواید کود سبز
کود سبز یک روش دیرینه کشاورزی است که استفاده از آن فواید زیادی را به همراه دارد . یک هکتار کود سبز معمولا بین ۲۵ تا ۵۰ تن شاخه ، برگ و انساج گیاهی تازه تولید می کند و این بقایا را وارد خاک می کند که خود حدودا برابر با ۱۰ تا ۲۰ تن کود حیوانی بود که این مقادیر حدود ۱تا ۲ تن هموس به خاک بیافزاید .یکی از مهمترین فواید کود سبز بهبود خواص فیزیکی خاک می باشد . بالا رفتن هموس باعث تشکیل خاک دانه ها می شود و لوله های مویین خاک بیشتر شده و تهویه و نفوذ پذیری خاک را افزایش می دهند . کود سبز از دو طریق بر میزان تلفات ناشی از آب شویی تاثیر می گذارد یکی از طریق انتقال آب از خاک به اتمسفر بر اثر تعرق ، و دیگری از طریق جذب عناصر غذایی از محلول خاک و جلوگیری از انتقال آن به زه آبها ، در صورتی که محصول دارای سایه انداز (کانوپی ) گسترده باشد و سطح خاک را به طور کامل بپوشاند ،‌ تعرق مکانیزم اصلی اتلاف رطوبت خاک خواهد بود . اتلاف رطوبت خاک از راه تعرق موجب کاهش نفوذ آب به پایینتر از محدوده ریشه شده و در نتیجه میزان تلفات ناشی از آب شویی را کاهش می دهد . از برخورد مستقیم قطرات باران با خاک جلوگیری کرده و مانع از دیس پرس خاک توسط قطرات باران می شوند و هچنین از طریق بهبود خاک دانه ها نیز باعث جلوگیری و مقاومت خاک در برابر دیس پرس می شوند این گیاهان از فرسایش بادی نیز به وسیله پوششی که در روی خاک دارند جلوگیری کرده و همچنین به وسیله این پوشش مانع از تشکیل روا ناب شده و آب جذب شده توسط خاک را افزایش می دهند . بقولات به خاطر رشد ریشه ای زیادی که دارند می توانند مواد غذایی شسته شده که عمدتا کلسیم و ازت است را که در لایه های پایین تر خاک هستند جذب کرده در خود نگهداری کنند و بعد از برگرداندن آنها به خاک آنها را در لایه های سطحی رها سازند و آنها را مجددا به جریان می اندازند و در نتیجه بر قابلیت دسترسی و استفاده از این عناصر توسط محصولات بعدی تاثیر می گذارند .موردی دیگر از فواید کود سبز در زمینهای است که به خاطر کمبود اکسیژن خاک مشکل دینیتریفیکاسیون دارند . وجود شرایط بی هوازی در خاک ،‌ که لازمه انجام فرآیند دینیتریفیکاسیون است ، می توان ناشی از رطوبت زیادی خاک باشد ؛ زیرا چنین وضعیتی مانع ورود اکسیژن (O) به خاک می شود .البته ، میزان رطوبتی که خاک دریافت می نماید بستگی به شرایط اقلیمی منطقه دارد. شیب زمین ، پوشش گیاهی ‿، و بافت و ساختمان خاک نیز از جمله عوامل موثر بر میزان رطوبت خاک بوده و از این رو توان انجام دینیتریفیکاسیون در آن را تحت تاثیر قرار می دهند . استفاده از کود سبز با بهبود ساختمان خاک و ایجاد تهویه مناسب می تواند تاثیر مثبتی بر زهکش خاک داشته باشد و با تاثیر مطلوب بر ساختمان خاک ظرفیت اکسیژن پذیری آن را افزایش داده و همچنین با تعرق مقداری از آب را به صوت بخار از زمین خارج کرده و از این رو موجب کاهش میزان دینیتریفیکاسیون می شوند یکی دیگر از فواید کود سبز افزایش ازت خاک است البته این در موردی صادق است که گیاه مورد استفاده لگوم باشد . نیتروژن برای هر گیاه لازم است تا بتواند رشد کند . سالانه ۱۱۰ میلیون ازت برای تولید غذا در جهان استفاده می شود ولی تنها قسمت کمی از این مقدار توسط کودهای شیمیایی جایگزین می شود . قسمت عمده این ازت توسط لگوم ها جایگزین می شود . لگوم ها تقریبا تنها گیاهانی هستند که می توانند مشکل ازت را با توجه منبع نامحدود ازت که همان جو است رفع کنند. در صورت در تناوب قرار ندادن این گیاهان با غیر لگوم ها مجبور به جایگزین کردن ازت خاک توسط کود شیمیایی هستیم که منبعی محدود و تولید آن به انرژی زیادی نیاز دارد که مشکلات زیست محیطی زیادی به دنبال دارد .گیاهان لگوم با توجه به رابطه همزیستی که با باکتریهای تثبیت کننده ازت دارند منبع خوبی برای افزایش ازت خاک هستند این باکتری ها که شامل انواع ریزوبیوم ها هستند می توانند ازت موجود در جو را به صورت قابل جذب برای گیاه در آورده و در عوض مقداری از گیاه مواد غذایی که عمدتا قندها هستند برای ادامه زندگی خود دریافت کند که با توجه به مقدار ازتی که به گیاه می دهد این مقدار قند قابل مقایسه نیست . گیاه این مقدار ازت را در طول دوره رویش خود جذب کرده و بعدا به زمین بر می گرداند البته تنها ازت نیست که این مسیر را طی می کند بلکه عناصر دیگری مثل فسفر ، کلسیم و عناصر کم مصرف نیز توسط گیاه از لایه های زیر زمین جمع آوری شده و به قسمتهای فوقانی می دهد همچنین این سیکل از شستشوی مواد غذایی در طول فصل رویش جلوگیری می کند .در حقیقت کودهای سبز چه لگوم و چه غیر لگوم باشند مانند یک گاو صندوق عمل می کنند که مواد غذایی را در زمانی که گیاه محصول در زمین نیست در خود نگهداری کرده و آنرا بعدا در اختیار گیاه محصول قرار می دهند . آیش تابستانه باعث کاهش مواد آلی خاک می شود چون مواد آلی در این مدت به راحتی و به سرعت تجزیه می شوند . آیش تابستانه برای خاکهای غنی از مواد آلی می تواند روش خوبی باشد زیرا با تجزیه مواد آلی و فراهم شدن مواد غذایی مورد نیاز گیاه زمین حاصلخیزی خوبی پیدا می کند . آیش تابستانه روش خوبی برای کاهش جمعیت علفهای هرز است . و همچنین روش خوبی برای در معرض قرار دادن خاک در برابر انواع فرسایشها . ولی کودهای سبز لگوم نه تنها مواد آلی را افزایش می دهند و ساختمان خاک را بهبود می بخشند و علفهای هرز آنرا کاهش می دهند باعث حفاظت خاک در برابر فرسایش نیز می شوند و تنها مشکل آنها کاهش رطوبت خاک است . بنابراین کود سبز می تواند با در تناوب قرار گرفتن خاک را در مدتی از سال که در آیش است بپوشاند . در خاکهایی که از لحاظ رطوبت در محدودیت هستند باید توجه داشت که کود سبز می تواند باعث کاهش رطوبت شود و کاهش رطوبت نیز باعث کاهش عملکرد می شود ولی در مناطقی که بارندگی در حد متوسط و حتی مقداری کمتر هم وجود دارد می توان از کود سبز استفاده کرد . در یک پژوهش آیش تابستانه را با کود سبز مقایسه کردند و مشاهده کردند که بعد از پایان دوره مقدار آب داخل خاک به ترتیب ۴۷ و ۳۱میلی لیتر بود ولی عملکرد دانه گندم پائیز به ترتیب۷ تا ۵/۷تن در هکتار بود این آزمایش نشان می دهد اگر تا حدودی از رطوبت خاک کاسته می شده ولی کود سبز در این شرایط نیز باعث بهبود عملکرد می شود . البته در خاکهایی که غنی از مواد آلی هستند نیز کود سبز می تواند مفید باشد از این جهت که این خاکها بیشتر در مناطق پر باران وجود دارند و از لحاظ بارندگی وضعیت مناسبی دارند همچنین در این مناطق هوا نسبتا گرم است .این گرما باعث افزایش تبخیر از سطح خاک شده و یک لایه خشک را در سطح خاک ایجاد می کند که این لایه در بارندگی بعدی به شدت در معرض دیس پرس قرار می گیرد و متلاشی می شود و باعث بسته شدن لوله های مویین خاک شد و از تهویه و نفوذ پذیری می کاهد و روا ناب را گسترش می دهد که خود مشکلات زیادی به دنبال دارد از این رو کود سبز با پوشش قرار دادن خاک از این مشکل جلوگیری می کند و همچنین چون مقدار بارندگی زیاد است ، برای محصول بعد کمبود رطوبت ایجاد نمی کند .کود سبز همچنین می تواند دمای خاک را تا حدودی نگهداری کند که این باعث می شود که فعالیت میکروارگانیسم های خاک افزایش یابد و آنها نیز به نوبه خود باعث حاصلخیزی خاک می شوند . با توجه به این موارد گلوم ها می توانند جزء بهترین کود های سبز قرار گیرند زیرا جدا از این موارد ازت را نیز به خاک می افزایند که خود عامل مهمی در بالا رفتن عملکرد می شود براساس آزمایش در آلمان باقلای سفید عملکرد غله را تا ۱.۵ تن در هکتار و شبدر قرمز تا ۱ تن در هکتار افزایش داد . البته مقدار نیتروژن تثبیت شده توسط این گیاهان بستگی به رقم و گونه مورد استفاده ، مقدار و نوع باکتری های همزیست آنها ، و وضعیت حاصلخیزی خاک و شرایط اقلیمی دارد . کود سبز معمولا سریع شده بوده و بیشتر از ۳ تا ۶ هفته از فصل رشد را به خود اختصاص نمی دهد و معمولا زود هم تجزیه می شود . در آزمایشی دیگر آیش تابستانه و کود سبز شبدر قرمز و نوعی خلر با هم از لحاظ اقتصادی مقایسه شدند که در این آزمایش هزینه های مصرف شده در عملیات زراعی برای هر کدام از تیمارهای محاسبه شد . در آخر هزینه خالص حاصل از کسر کردن ارزش مقدار ازت بدست آمده از تیمارها را برآورد کردند که در زیر نمایش داده می دهد .
آیش شبدر قرمز خلر
هزینه ناخالص ۲۰ ۱۷.۳۲ ۳۴.۹۸
ارزش تثبیت ازت ___ ۳۵ ۱۱.۵۲
هزینه خالص ۲۰ ۱۷.۳۲_ ۲۳.۴۶
مقادیر به دلار می باشند.
در این آزمایش کارهای هزینه بردار شامل شخم – بذر – بذرپاشی و دیسک است . براساس این آزمایش شبدر قرمز نه تنها هزینه ناخالص نداشت بلکه به میزان ۶۸/۱۷ دلار در مصرف کود ازته در محصول بعدی صرفه جویی کرد آیش و خلر نیز به ترتیب ۲۰ و ۴۶/۲۳ دلار هزینه برداشتند که با توجه به این که مصرف کود سبز باعث بهبود خاک می شود و این در سالهای متوالی می تواند باعث افزایش عملکرد شود استفاده از کود سبزی مثل خلر نیز که هزینه بردار است می تواند در محصول بعد باعث افزایش عملکرد شود .
کود سبز چند مزیت دیگر نیز دارد از جمله
- در مقایسه با کود دامی ارزانتر و مصرف آن آسانتر است . یک بسته بذر کود سبز بسیار ارزانتر و سبکتر از مقدار معادل کود دامی است
- زمان خاصی از فصل کشت را اشغال نمی کند
- از علف هرز جلوگیری می کند از ۲ طریق یکی از طریق اثر آللوپاتی و دیگری سایه اندازی و رقابت با علف های هرز
- کاهش جمعیت بیماری ها و تعدادی از آفات گیاهی. در میان زارعین اعتقاد بر این است که تناوب گیاهان زراعی خطر شیوع حشرات ، بیماریهای گیاهی ، نماتدها و علفهای هرز را کاهش می دهد . تحقیقات به عمل آمده نشان داده شده است که این کاهش از طریق شکسته شدن چرخه تولید مثلی این ارگانیسمها صورت می گیرد.
- افزایش جمعیت میکروبی خاک و تولید دی اکسید کربن توسط این میکروارگانیسم ها و در نتیجه افزایش فتوسنتز گیاهان گیاهان مختلفی را می توان به عنوان کود سبز انتخاب کرد ولی استفاده از لگوم ها بهتر است زیرا توانایی تثبیت ازت جو را دارند در صورتی که گیاهان غیر گلوم تنها مواد آلی خاک را زیاد کرده و از این را برای بهبود خاک استفاده می کنند . البته می توان از مخلوطی از گیاهان نیز استفاده کرد . مزیت این روش اینست که می توان از اثر آللوپاتی برخی غیر گلوم ها برای علفهای هرز همراه با گیاهان لگومی که ازت کم دارند ولی زود تجزیه می شوند و لگوم هایی که ازت زیاد دارند و دیر تجزیه می شوند استفاده کرد مثل مخلوطی از شبدر یونجه ، شبدر گندم سیاه و ماشک گل خوشه ای چاودار . که گفته شده ماشک گل خوشه ای چاودار یک ترکیب خوب است زیرا ماشک تولید کننده خوبی برای ازت است و چاودار نیز اثر آللوپاتی خوبی بر علفهای هرز دارد .
در انتخاب یک گیاه به عنوان کود سبز باید به نکات زیر توجه داشت
- انتخاب کند رشد بودن یا تند رشد بودن گیاه با توجه به مدت زمانی که زمین بلا استفاده است
- فصل مناسب : زیرا همه رقم ها قادر به رشد و یا زنده ماندن در زمستان نیستند
- وضعیت خاک از لحاظ مقدار ازت و اینکه به ازت نیاز دارد یا نه
- نوع خاک و میزان زهکشی آن
- در دسترس بودن بذر گیاه و به صرفه بودن قیمت آن
- مقدار رطوبت خاک یا مقدار آبی را که می توانیم تامین کنیم .
- اثر آللوپاتی گیاه کود سبز بر روی محصول بعدیرقم های مورد استفاده
چند گیاه کود سبزی که مورد استفاده قرار می گیرند و مقدار ازتی که به خاک می دهند: از لگوم ها شبدر شیرین با ۲۳۳ ، باقلا ۲۶۷ ، سویا با ۱۳۴ ، خلر با ۱۷۸ ، نخود با ۱۰۸ ، عدس با ۱۳۴ ، یونجه با ۲۲۱ ، و شبدر قرمز با ۱۶۷ lbw/ac و همچنین لگوم های دیگر مثل شبدر دو رگ ، ماشک ، یونجه سیاه یا رازکی (Medicago lupulina) ، ماشک گل خوشه ای و شبدر مریمسون (lupinus ongustifolius ) ، chickling vatch و از غیر لگوم ها گندم سیاه ، خردل ، چاودار ، جو و شنبلیله .
خصوصیات برخی از این ارقام :
خلر : دارای ماده خشک خوبی است ولی تثبیت نیتروژن آن محدود است و هزینه قابل توجهی دارد .عدس : بذر کوچکی دارد ولی معمولا بذر آنها در دسترس نیست و یا به مقدار زیاد موجود نمی باشد .رشد گیاه و نیتروژن تثبیت شده توسط عدس ها معمولا کمتر از دیگر لگوم است اما برای خاکهای خشک مناسب است یکی دیگر از مزایای این گیاهان این است که بقایای آن به سرعت خرد شده و به خاک بر می گردد . Chickling vatch : یک گیاه تازه وارد و جدید در سری گیاهان مورد استفاده در کود سبز در جهان است که در نوار باختری کانادا کشت می شود . این گیاه قدرت نسبت نیتروژن خوبی دارد همچنین تقریبا زودتر از عدس نیز به خاک برگردانده می شود . در زمینهای خشک مقدار کافی ازت را برای کشت بعدی که معمولا غلات است فراهم می کند ولی بذر آن به آسانی به دست نمی آید . باقلا : برخلاف دیگر لگوم ها نیتروژن را در تمام فصل رویش می تواند تثبیت کند در شرایط خوب باقلا می تواند مقدار ماده خشک زیادی تولید کند و همچنین نیتروژن را با سرعت بالایی تثبیت کند ولی در رطوبت کمتر از ۸ اینچ نمی تواند نیتروژن را به خوبی تثبیت کند مشکل عمده دیگر این گیاه اینست که بذر آن بزرگ و پر هزینه است و به آسانی نیز در دسترس نمی باشد . شبدر شیرین : بذر آن در دسترس است و هزینه کمی دارد . با وجود بذر کوچک ، این گیاه قادر است مقدار ماده خشک خوبی تولید کند و تقریبا مقدار خوبی ازت را نیز تثبیت می کند تنها زمان برگرداندن آن به خاک حساسیت زیادی دارد . زیرا از رطوبت خاک نسبت به دیگر کودهای سبز بیشتر استفاده می کنند . به طور کلی شبدرها و یونجه ها با توجه به مقدار ازتی که تولید می کنند و توانایی تحمل سرما را نیز دارند و همچنین بذر آنها ارزان و در دسترس است معمولا بهتر از سایر لگوم ها هستند در بین گیاهان کود سبز یونجه ، چاودار و خردل اثر آللوپاتی خوبی بر علفهای هرز دارند در یک تحقیق انجام شده تعداد علفهای هرز بعد از این گیاهان به میزان قابل توجهی کاهش یافت . با توجه به مطالب ذکر شده کود سبزی خوب است که مقدار مصرف آب آن کمینه و تولید ازت آن بیشینه باشد و از لحاظ اقتصادی نیز به صرفه می باشد
روش استفاده از کود سبز
روش کاشت : در هر زمان قبل از زمستان که شرایط برای رشد مناسب باشد می توان آنرا کشت کرد تقریبا تا اواسط پاییز . روش کاشت از این قرار است که می توان زمین را در لایه سطحی به وسیله کلتیواتور یا یک دیسک آماده کرد و مقدار بذر را بسته به نوع کود سبز در سطح زمین پاشید و آنرا لایه سبکی خاک داد تقریبا مثل کشت علوفه . البته در زمین هایی که برای بار اول است که در آنها کود سبز استفاده می شود یا به عبارتی فعالیت های ارگانیک در آن صورت نگرفته به طور یقین جمعیت میکروبی خاک مخصوصا ریزوبیومها و عوامل تجزیه کننده مواد آلی کم است بنابراین پیشنهاد می شود در این شرایط باکتری های مذکور را هنگام کشت کود سبز به زمین اضافه کنیدبعد از گذشت ۴ هفته از کشت ، گیاه به صورت گیاه چه ای در آمده قبل از تشکیل اولین گل باید آنرا به زمین برگردانیم زیرا در این مرحله گیاهان ترد و ضعیف هستند و بافتهای آنها به راحتی تجزیه می شود کود سبز به مدت زمان ۱ تا ۴ هفته بسته به نوع آن تا ۶ هفته برای تجزیه شدن زمان لازم دارد که البته این محدوده بستگی به دمای تهویه خاک دارد که هر چه بیشتر باشد سرعت تجزیه نیز بیشتر می شود .عمق شخم برای بر گرداندن کود سبز به زمین در خاکهای سنگین ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر و در خاکهای سبک بین ۲۵ تا ۳۵ سانتی متر است . بهترین زمان برای برگرداندن کود سبز به زمین زمانی است که تثبیت ازت و رشد گیاه در پیشینه و تخلیه آب زمین توسط گیاه در کمترین وضعیت باشد و همچنین با توجه به شرایط محیطی و رطوبت و دمای خاک زمان کافی برای تجزیه آن تا قبل از کشت بعدی وجود داشته باشد . اگر گیاه کود سبز مسنتر شود مقدار بیشتری مواد آلی و نیتروژن را به خاک می دهد ولی دوره رها سازی آن بیشتر طول می کشد ولی گیاهان جوانتر و دارای ساقه نازکتر می توانند زودتر تجزیه شوند ولی در عوض ازت کمتری را تثبیت می کنند . لازم به ذکر است که اگر کود سبز در شرایط آبی کشت می شود باید آنرا به نحوی آبیاری کنیم که تنش خشکی متعادلی در اوایل رشد داشته باشد تا وادار به ریشه دهی بیشتر شود و در نتیجه از این روش می توانیم جهت بالا بردن جمعیت ریزوبیوم ها استفاده کنیم . البته این تنش نباید طوری باشد که رشد سبزینه ای را مختل کند یا باعث اختلال در کار ریزوبیوم ها شود .
کلام آخر
در آخر باید گفت که کود سبز معقولانه ترین و به صرفه ترین کار برای بهبود مواد آلی ساختمان خاک و همچنین جایگزین کردن مقداری از ازت است که توسط غلات از زمین برداشت می شود و نیازمند فعالیتهای بیشتری در این زمینه است . البته نباید انتظار داشت که با یک بار مصرف این کود تمام مزایای آنرا یک جا و به نمو مطلوب دریافت کرد زیرا بهبود ساختمان خاک ، جایگزین کردن مواد آلی خاک و در کل حاصلخیزی و بهبود خاک کاری است که نیاز به زمان و دقت کافی دارد و به مرور زمان می توان از این روش برای بهبود زمین های کشاورزی استفاده کرد . بیشتر نقاط ایران شرایط مطلوبی برای استفاده از کود سبز دارند و با توجه به اینکه محصول اکثر زمینهای کشاورزی ایران را در درجه اول غلات شامل می شود می توان این گیاهان را قبل از چنین محصولاتی کشت کرد تا جدا از بهبود باروری خاک حداقل مقداری از ازت مصرفی به صورت کود شیمیایی را جایگزین کنند . با توجه به شرایط ایران و بذرهای در دسترس در بازار ایران بهترین کود سبز می تواند از انواع شبدر باشد که به راحتی در تمام نقاط ایران در دسترس است و شرایط آب و هوایی مطلوب نیز برای آن مهیا است .
نوشته شده سعید شیخه پور

وبگردی
در حالی که همه دنیا فکر میکردند این آغوش جنسی است مطهری گفت مادرانه بود. ولی اشکال داشت !
در حالی که همه دنیا فکر میکردند این آغوش جنسی است مطهری گفت مادرانه بود. ولی اشکال داشت ! - وی در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره به نمایش در آغوش کشیدن تیم ملی کروواسی توسط رئیس‌جمهور کشورشان،گفت: ایشان با یک حس مادرانه این کار را انجام داد و این آغوش، جنسی نبود، البته که پخش آن نباید انجام می‌شد.
کدام پسر روحانی سه تابعیتی است؟
کدام پسر روحانی سه تابعیتی است؟ - سرنوشت فرزند بزرگ حسن روحانی از جمله مواردی است که در سال‌های گذشته بارها مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است. پیش از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۹۲ نیز یکی از وب‌سایت‌های اصولگرا مدعی بود که او به دنبال “شکست عشقی” دست به “خودکشی” زده است. بنا به ادعای برخی از رسانه‌های اصو‌لگرا، فرزند روحانی با کلت کمری پدر خودکشی کرد.
فیلم منزل محمود خاوری درکانادا
فیلم منزل محمود خاوری درکانادا - کاربران شبکه های اجتماعی فیلمی را منتشر کرده اند که گفته می شود مربوط به خانه مجلل محمود خاوری در کانادا است. صحت و سقم این قضیه هنوز تایید نشده است.
چرا آیت‌الله جنتی اینگونه فکر می‌کند؟
چرا آیت‌الله جنتی اینگونه فکر می‌کند؟ - احزاب و شخصیت‌ها - زندگی ساده آیت‌الله جنتی گرچه از ویژگی‌های مثبت شخصیت وی است اما نوع نگاهش به عرصه سیاسی و مصداق‌یابی های وی درخصوص افراد انقلابی انتقادهای زیادی را متوجه او می‌کند.
مائده هژبری و امیرحسین مقصودلو در استانبول
مائده هژبری و امیرحسین مقصودلو در استانبول - امیرحسین مقصودلو (تتلو) با انتشار عکسی از خودش و مائده هژبری، دختر نوجوانی که پس از اعتراف تلویزیونی اش معروف شد، از کنسرت مشترک در استانبول خبر داد.
واکنش فغانی به انتشار تصاویردست دادنش با داور زن برزیلی:کوچکترین اهمیتی برایم ندارد!
واکنش فغانی به انتشار تصاویردست دادنش با داور زن برزیلی:کوچکترین اهمیتی برایم ندارد! - تصاویر با شما سخن می گویند؛ تصاویری بی روتوش با سخنانی بی روتوش‌تر؛ می‌خواهیم با بخش خبری «فوتونیوز»، مقامات با شما بی روتوش و رودررو سخن بگویند. از این پس، عصرگاه هر روز با «فوتو نیوز» تابناک، حرف و سخن مقامات داخلی و خارجی را به عکس بی روتوش‌شان الصاق می‌کنیم، تا بهتر بدانیم چه کسی حرف زده و از چه سخن گفته است. کوتاه و مختصر؛ به احترام وقت شما و فرصتی که برای دانستن می‌گذارید.
اول مرگ بر ربا بعد مرگ برآمریکا
اول مرگ بر ربا بعد مرگ برآمریکا - صحبت های تامل برانگیز آیت الله رودباری درمورد ربا در کشور
مرد رو‌به‌روی مائده هژبری کیست؟
مرد رو‌به‌روی مائده هژبری کیست؟ - دختر بازداشت شده در بخشی از مصاحبه توضیح می‌دهد که صبح دستگیر شده و خانواده‌اش در جریان این موضوع قرار گرفته‌اند و این ادعا نشان می‌دهد تهیه فیلم اعترافات به فاصله یک صبح تا عصر انجام شده که خود نشان‌دهنده این است که برای متهم هنوز دادگاهی تشکیل نشده و جرمی به اثبات نرسیده ‌است.
فیلم | رامبد: دهنتو ببند، فرح‌بخش: دهنتو گِل بگیر!
فیلم | رامبد: دهنتو ببند، فرح‌بخش: دهنتو گِل بگیر! - پس از آنکه فیلم تازه محمدحسین فرح‌بخش در سالن‌های سینمای شهر تهران اکران نشد. احمدی مدیر سینماشهر که از قضا تهیه کننده برنامه خندوانه نیز هست و سوله مدیریت بحران شهر تهران در دوره تهیه کنندگی او به «خندوانه» اختصاص یافت، مانع از این اکران شده بود و همین مسئله واکنش فرح بخش را به دنبال داشت و او را رانت‌‎‌خوار خواند و پای رامبد جوان را به میان کشید.
شاخ‌های اینستاگرامی که نمی‌شناختیم
شاخ‌های اینستاگرامی که نمی‌شناختیم - یکی از دختران که به شدت مورد توجه قرار گرفته است مائده نام دارد. او از چهره‌های شناخته شده اینستاگرام است که ویدئو‌هایی از رقص هایش را در صفحه خود منتشر کرده است. او متولد سال 1380 است. به گفته خودش حدود 600هزار فالوئر دارد. او حالا با قرار وثیقه آزاد است.
تصادف سردار آزمون با پورشه اش (عکس)
تصادف سردار آزمون با پورشه اش (عکس) - سردار آزمون نیمه شب گذشته و در نزدیکی‌های صبح امروز با خودوری پورشه شخصی خود در محور نکا بهشهر پس از عبور از روستای کمیشان با تصادف زنجیره‌ای مواجه شد که در این حادثه خودروهای زیادی خسارت دیدند
فیلم | سرگذشت گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان (۱۴+)
فیلم | سرگذشت گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان (۱۴+) - فیلم - گزارشی کامل و کوتاه از سرگذشت وحید مرادی گنده‌لات تهران تا لحظه جان‌دادن در زندان را در ویدئوی زیر ببینید.
شوخی «عطاران» با «مدیری» در اکران فیلم هزارپا
شوخی «عطاران» با «مدیری» در اکران فیلم هزارپا - مراسم اکران خصوصی فیلم هزارپا با حضور هنرمندان و بازیگران این فیلم سینمایی شب گذشته 9 تیر 1397 در برج میلاد برگزار شد.
قصور تاریخی دولت
قصور تاریخی دولت - چه باید کرد؟ پرسشی که نوبخت پرسیده است، اما شاید به دنبال پاسخ آن نباشد. در شرایط کنونی دولت و حامیان اصلی آن در مظان این اتهام تاریخ قرار خواهند گرفت که چرا به دنبال طرح و پاسخ مهم‌ترین سوال شرایط بحرانی کنونی نرفتند.
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی - مردم تهران برای اولین بار و برای تماشای مسابقه‌ی فوتبال ایران و اسپانیا در جام جهانی ۲۰۱۸ بهمراه خانواده‌های خود به ورزشگاه صدهزار نفری آزادی رفتند