دوشنبه ۳ مهر ۱۳۹۶ / Monday, 25 September, 2017

اقرار انکاری!؟


اقرار انکاری!؟
سعدی، به لحاظ القاء و ارتقاء (القا و ارتقای) مفاهیم و معانی، پرواز دادن پرنده خیال در ملکوت جان، حیات و حرکت دادن به کلمه و کلام، رهبری ارکستر واژه‌ها و آفرینش سمفونی غزل در شیراز قرن هفتم و (اگر همه این‌ها را هم انکار کنیم) حداقل به لحاظ تقدّم زمانی و کاری و پی‌افکندن کاخ بلند شعر، معلّم حافظ بوده است. همچنان که شاید بتوان دربارة رودکی و فردوسی و خیّام و سنایی و خاقانی و نظامی و خود سعدی، چنین چیزی گفت. با این تفاوت معنادار که نسبت سعدی و حافظ، هم از حیث زادگاه و پرورشگاه و هم از حیث توالی و تعقیب و تعاقب زمانی و هم از حیث مشابهت‌هایی که کم و بیش در غزل‌های آنان (صرف نظر از وجوه افتراق و تمایز) می‌توان یافت، نسبتاً(!) قابل توجّه و تأمّل است. راستی چگونه می‌توان ازکنار این دو غزل بدون تأمل عبور کرد که یکی (حافظ) در همان آغاز می‌گوید: «هزار جهد بکردم» که یار من باشی، و دیگری (سعدی) نیز درهمان آغاز گفته است: «هزار جهد بکردم» که سرّ عشق بپوشم؟
شاید تکرار این ادّعا یعنی متّهم یا متّصف کردن حافظ به تقلید و اقتباس از راه و رسم سعدی (که گاه با حسن قصد و گاه با سوء قصدِ گویندگان همراه بوده است) حضرت لسان‌الغیب را وادار کرده که بگوید:
استاد غزل سعدی‌ست پیش همه کس امّا
دارد سخن حافظ طرز سخن خواجو
این شعر، که در برخی از نسخه‌ها غایب است و گاه نیز با ترکیب «استاد سخن سعدی‌ست» آغاز می‌شود (اگر واقعاً سروده‌ی خود حافظ باشد) گویی نوعی اعتراف رندانه و پاسخ‌گویی از سرناگزیری و به عبارت دیگر اقرار آمیخته با انکار (اقرار انکاری!) و تأیید توأم با تکذیب است. انگار روح کلام حافظ، برسر برخی از منتقدان یا مغرضانی که به طور مکرّر این ادّعا را بیان می‌کرده‌‌اند و به قول آن ضرب‌المثلِ رواج یافته در عصرِ (شاید) ظهور گرامافون: پشت‌ سرش «صفحه» می‌گذاشته‌‌اند، فریاد زده است که مثلاً: «بس است، بس کنید! استاد بودن شیخ اجلّ سعدی، موضوع واضح و مسلّمی است و من هم منکر نیستم، امّا...!».
امّا آیا واقعاً می‌توان پذیرفت که حضرت خواجوی کرمانی با همه ارزش و اعتبارش و حتی با اخذ جواز اقامت در شیراز و اصلاً با فرض شیرازی بودن و «کاکو» بودن، بیش از سعدی بر «طرز سخن حافظ» و بر شاعر شدن و شاعرتر شدن و شاهکار بودنش تأثیر گذاشته است؟ حافظ در ثبت احوال و گزارش احوال خویش صادق است، ولی ضمیر ناخودآگاه آدمی واقعاً پیچیده‌تر و پرپیچ و تاب‌تر از آن است که تصوّر می‌شود. تأثیرپذیری و نیز تصویرسازی‌اش از واقعیّت، امر ساده و پیش پا افتاده‌ای نیست. ضمیر ناخودآگاه آدمی، موتورخانة کشتیِ روان اوست و اگر نگوییم هشتاد، لااقل پنجاه درصد شاکله‌ی شخصیّتش در همین نهانگاه است که پا و پایه می‌گیرد.
البته سعدی در کنار بیت‌الغزل‌های محشرش گاه گاه مثل مولانای معاصرش (و البته کمتر از مولانای کم توجّه به ظاهر الفاظ)، غثّ و سمین، ظریف و ضخیم، فخیم و وخیم، و لطیف و عنیف را درهم آمیخته است. درحالی که بیت‌الغزل‌های حافظ غالباً خوش‌تراش‌تر و صیقل‌یافته‌تر و مرمری‌تر و خوش‌اندام‌تر به نظر می‌رسد. با همه این واقعیت‌ها دوموضوع اساسی، غیرقابل انکار است:
الف ) سعدی، برجسته‌ترین معلم حافظ بوده و شاید بتوان گفت که در طّی طریق شاعری و غزل‌سرایی به مراتب بیشتر از حضرت خواجوی کرمانی برگردن حافظ شیرازی حق داشته است. حقّ «قرابت رضاعی»، با شیر نوشیدن از پستان پربار قول و غزل، مفهوم و معنا، هنر و فرهنگ، و نثر و نظم هم حاصل شدنی است! پس لااقل می‌توان سعدی را پدر رضاعیِ معنوی و هنری و فرهنگی، تلقّی کرد.
ب ) امّا حضرت لسان‌الغیب خواجه شمس‌الدین محمّد حافظ، آنگاه و آنجا که خودآگاه یا ناخودآگاه به الهام‌گیری و الگوبرداری از سعدی روی آورده، حتی اگر در حوزه اقتباس و تقلیدهم گام زده باشد، چه بسا و چه بسیار که نسخه‌یی زیباتر از اصل آفریده است. یعنی به حافظی، سعدی‌تر از خود سعدی تبدیل شده است. چنان و چندان، که می‌شود گفت اگر حافظ را نمی‌داشتیم حتماً عمق و علوّ‌ِ سعدی را نیز چنانکه باید و شاید، حافظانه درنمی‌یافتیم.
انگار سعدی، گوهر معدن را کشف و استخراج کرده. و انگار حافظ، گوهرتراشی و گوهرآرایی کرده. امّا خواجه شمس‌‌الدین چنان در کار خود حقیقتاً استاد است که گویی نه «خواجو»یی آمده و نه «سعدی»‌یی رفته است! البته هرکس در هر رشته‌ای از دانش‌ها و هنرهای بشری وامدار پیشینیان و پیش‌کسوتانِ خویش است و این اصلی است عام. و به همین اعتبار می‌توان گفت هر دانشمند و هنرمندی ابتدا مقلّد بوده و بعد که خود به مقام اجتهاد رسیده، این توانمندی را یافته است که پرچم استقلال را برافرازد. برخی هیچ‌گاه این فرصت و فراغت را نیافته‌‌اند که به اجتهاد و استقلال برسند و همچنان در حوزه تقلید باقی مانده‌‌اند، ولی برخی نیز به چنان اجتهاد و استقلالی دست یافته‌‌اند که انگار هیچ کس قبل از آنان در دارفانی و باقی نبوده است که جرئت و صلاحیّت آموختن به آنان را داشته باشد.
بنابراین اگر از تقلید، اقتباس، الهام‌گیری، الگوبرداری یا حتّی کپی‌برداری، سخن به میان می‌آید همیشه و همه‌جا به معنای تعریض وتنقید نیست. بلکه به همین معنا و مفهوم که پیشتر اشاره شد، همگان نسبت به پیشینیان و پیش‌کسوتانشان ابتدا مقلّد و دانش‌آموز و حتی کپی‌بردار بوده‌‌اند. امّا فقط «برخی» توانسته‌‌اند نه تنها رونوشت مصدَّق (مفتوح‌‌الدّال) و برابر با اصل را فراهم آورند بلکه حتی رونوشت بهتر از اصل را هم توانسته‌‌اند بیافرینند. رونوشت مصدّ‌ِق (مکسورالدّال) را. و حافظ، از این حیث یعنی در نقطه اوج بودن و به عبارت دیگر مصدَّق و مصدِّق بودن (برابر با اصل و بهتر از اصل بودن)، انگار یکتا و یکّه‌تاز است.

جلال رفیع ‌

منبع : روزنامه اطلاعات

مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
اصغر رفیعایی , تهدید دوباره پاریس , حلوا سیاه , منع گسترش سلاح های هسته ای , کهنه کار , ریکاردو کوارشما , ضد صهیونیسم , هوایی , قنات قصبه , دریای خزر , ستاره کره ای , قاسم شجاعی , بهبودی وضعیت , دراصفهان , واگذاری اراضی , هفته صرفه‌جویی مصرف آب , دوره آموزشی عهد , محمدرضا مقصودلو , تقویت توریسم , عبداللهیان , نشان جغرافیایی , زن تاجیکی , اتحادیه صادرکنندگان تجهیزات پزشکی ایران , فروشندگان خودرو , رقابت های جهانی کاراته , نفس تنگی , عکاس تنگستانی , بومی گزینی آموزش عالی , بحران اخیر خوزستان , ثبت نام آزمون سراسری , توافق جدید , آب شرب بن به بروجن , خسارات , صلاح البردویل , ماه مبارک رمضارن , فیلم سعید روستایی , ظرفیت گرمایی , عمران چهارم , جشنتواره برلین , عملیات ساخت , هضم شیر , آواره شدگان , قله اورست , اداره کل میراث فرهنگی استان تهران , جام جهانی 2002 , طارق الخطیب , کدکن , نشانه عفونت , جامعه المصطفی , اردویسه ,

برخی از مطالبی که کاربران هم اکنون در حال خواندن آن هستند
آبشارها , ویتامین‌ها , مس , تشخیص , اهميت دندان‌هاى شيرى , رسیدن جواب عاشق بمعشوق , عصب اکولوموتر , مراسم عروسی، استان كردستان , آداب و رسوم(۳) , پیشگیری ثانویه , بندری , سوراخ شدن کرهٔ چشم , خانواده (۲) , محلول اینتراپریتونئول - INTRAPERITONEAL DIALYSIS SOLUTION , اتیولوژی , بیماری‌های سیستم سیاهرگی , مددکاری اجتماعی , بدان ورق که صبا در کف شکوفه نهاد , وجود درختان با ریشه‌های سطحی و ریشه‌های عمیق , اوضاع آموزشی ,

برخی منابع مهم خبری
patogh98.com پاتوق 98 , siasatrooz.ir سیاست روز , basirat.ir بصیرت , aftabeyazd.ir روزنامه آفتاب یزد , seemorgh.com سیمرغ , goftarnews.ir گفتار نیوز , goal.com گل , 1pezeshk.com یک پزشک , nasimonline.ir نسیم , banoo1.com بانو , ipasand.com آی پسند , salamatnews.com سلامت , zamannews.ir زمان , elpress.ir ائل پرس , click.ir کلیک , javanemrooz.com جوان امروز , iranfile.ir ایران فایل , qudsonline.ir روزنامه قدس , ebrat.ir عبرت , kojaro.com کجارو , webshahr.org وب شهر , bushehrnews.com بوشهرنیوز , iraneconomist.com ایران اکونومیست , citna.ir سیتنا , medianews.ir مدیا , hamshahrilinks.org روزنامه همشهری , ghatreh.com قطره , ictna.ir ایستنا , bananews.ir بنا , absarnews.com ابصار ,

وبگردی
میلیاردر ایرانی بار دیگر خودرویBMW خود را به آتش کشید
میلیاردر ایرانی بار دیگر خودرویBMW خود را به آتش کشید - فیلم / آقا این ماشینو بفروش یک پراید بخر راحت شو.
فیلم | درگیری شدید رضا کیانیان با فعالان محیط زیست
فیلم | درگیری شدید رضا کیانیان با فعالان محیط زیست - فیلم - رضاکیانیان، در همایش «صدای پای آب»، در پاسخ به اعتراض یکی از فعالان محیط زیستی خطاب به او گفت: شما حق ندارید صحبت کنید... قواعد ما را قبول ندارید بفرمایید بیرون!
آغداش تو را سننه !؟
آغداش تو را سننه !؟ - علی معلم دامغانی، رییس فرهنگستان هنر اخیرا نامه ای به روسای قوای سه گانه و وزرای ارشاد و اطلاعات و نیز فرمانده ‏ناجا ‏درباره 500 اثر هنری ضبط شده در این فرهنگستان نوشته است.‏
ازدواج قربانی اسید پاشی اصفهان
ازدواج قربانی اسید پاشی اصفهان - مرضیه ابراهیمی در جریان اسیدپاشی یکی از قرنیه‌هایش را از دست داد و بدنش نیز به‌ شدت آسیب دید و یک قسمت از سرش سوراخ شد.
پخش شدن محموله تریاک کف جاده در میناب
پخش شدن محموله تریاک کف جاده در میناب - فیلم پخش شدن محموله تریاک کف جاده و جمع کردن توسط مردم!
نگار جواهریان همسر رامبد جوان در خندوانه / فیلم
نگار جواهریان همسر رامبد جوان در خندوانه / فیلم - رامبد جوان همسر سوم خود نگار جواهریان را به خندوانه دعوت کرد.
مشاهده زندگی جدید خانم رهنما فعلآ بلامانع است / عکس
مشاهده زندگی جدید خانم رهنما فعلآ بلامانع است / عکس - عقد «بهاره رهنما» و همسرش در حرم امام رضا (ع)
تصاویر ازدواج مجدد بهاره رهنما
تصاویر ازدواج مجدد بهاره رهنما - بهاره رهنما که بیشتر کارهای او با مضمون ظنز و کمدی است . روز شنیه 4 شهریور با امیر خسرو عباسی ازدواج کرد.
اولین گفتگو با حمید صفت پس از دستگیری / تصاویر
اولین گفتگو با حمید صفت پس از دستگیری / تصاویر - حمید صفت خواننده رپ،پس از پنج ساعت انکار سرانجام در جریان تحقیقات پلیس به قتل پدرخوانده اش اعتراف کرد.
فیلم حضور تینا آخوندتبار در مسابقات بوکس!
فیلم حضور تینا آخوندتبار در مسابقات بوکس! - این بازیگر ایرانی که مدتهاست خبری از حضور او در عرصه هنر نیست برای اولین بار مقابل حریف چینی مسابقه داد.
جشن تولد ۶۰ سالگی مهرانه مهین‌ترابی
جشن تولد ۶۰ سالگی مهرانه مهین‌ترابی - جمعه ۲۰ مرداد بیست و پنجمین مراسم «تولد ماه» به مناسبت سالروز تولد مهرانه مهین‌ترابی، بازیگر سینما و تلویزیون، با حضور جمعی از هنرمندان در موزه هنرهای دینی برگزار شد.
حرکات عجیب احمدی  نژاد هنگام تعریف خاطرات بقایی از زندان!
حرکات عجیب احمدی نژاد هنگام تعریف خاطرات بقایی از زندان! - حرکات عجیب احمدی نژاد هنگام تعریف خاطرات حمید بقایی از دوران زندان کوتاه مدتش
آزاده نامداری تیتر یک پرتیراژترین روزنامه سوئیس/ عکس
آزاده نامداری تیتر یک پرتیراژترین روزنامه سوئیس/ عکس - روزنامه پرتیراژ عصر سوییس بنام بلیک که بصورت رایگان توزیع میشود ، این تیتر را برای آزاده نامدارى انتخاب کرد:دورویی!
 اولین تصاویر از مهران مدیری و دخترش شهرزاد
اولین تصاویر از مهران مدیری و دخترش شهرزاد - مراسم افتتاحیه فیلم «ساعت 5 عصر» اولین ساخته مهران مدیری در حالی برگزار شد که شهرزاد دختر این کارگردان نیز در مراسم حضور داشت و برای اولین بار است که دختر مهران مدیری در چنین مراسمی حضور می یابد.
    پربازدیدها