جمعه ۲۹ دی ۱۳۹۶ / Friday, 19 January, 2018

هستی در هستی‌


هستی در هستی‌
باز، گرد شمس می‌گردم، عجب‌
هم ز فر شمس باشد این سبب۱ ‌
نمی‌توان ادعا کرد مولانا جلال‌الدین محمد بلخی به عالم <فلسفه> و <عرفان> تعلق دارد، همان سان که نمی‌توان‌ادعا کرد به دیگر دانش‌های نقلی مثل <ادبیات> و <فقه> و <کلام> متعلق است. اگر این ادعا در خصوص او راست‌آید، بخش نخست زندگی‌اش را در بر خواهد گرفت، اما بخش دوم حیات او، هرگز در دانش خاص و رشته‌ای‌واحد منحصر نمی‌شود: چه این دانش عرفان باشد و چه فلسفه و چه ادبیات و تاریخ. ‌
مولانا جلال‌الدین پس از ملاقات کوتاه اما پر شگفت خویش با شمس تبریز در هیچ منزلگاهی قابل خلاصه‌شدن نبود. پس از آن، او دارای حقیقتی خاص و ناشناخته بود. این حقیقت، در فراسوی زمان، منتظر گذشت‌روزگارانی بود که فرا برسد و وجود او را: ‌
‌- در کنار خورشید قرار دهد، با تابشی خیره کننده. ‌
‌- و در کنار ماه قرار دهد، با یک شب افروزی بی‌بدیل در آسمان تاریک زندگی‌ها. ‌
‌- و در کنار اقیانوس قرار دهد، با اعماقی که کلامش غواص اندیشه‌های بزرگ را در خود فرو می‌برد. ‌
‌- و همچنین در کنار قله‌های بزرگ قرار دهد، با ارتفاعی که صعود بر بلندایش مغزهای صخره‌شکاف را به زانو درمی‌آورد. ‌
مردی که <مولانا> نام دارد، بیش از هر چیز، یک موجودیت ناباورانه است. آری، نخستین وصفی که در خصوص‌او به ذهن می‌آید، این است که نمی‌توان باور کرد: انسانی این اندازه متفاوت سخن بگوید. ‌
نمی‌توان باور کردانسانی این اندازه عمیق سخن بگوید. نمی‌توان باور کرد انسانی این اندازه نو سخن بگوید. نمی‌توان باور کردانسانی این اندازه جامع سخن گفته باشد. نمی‌توان باور کرد انسانی این اندازه ساده سخن گفته باشد. نمی‌توان‌باور کرد انسانی این اندازه راحت و روان سخن گفته باشد. نمی‌توان باور کرد انسانی این اندازه زیبا سخن گفته‌باشد. نمی‌توان باور کرد انسانی این اندازه متناقض سخن گفته باشد! نمی‌توان باور کرد انسانی این اندازه بی‌پرده سخن گفته باشد. نمی‌توان باور کرد شخصی این اندازه والا و بالا سخن گفته باشد. نمی‌توان باور کرد فردی‌این اندازه عجیب سخن بگوید. ‌
<متفاوت>، <عمیق>، <نو>، <جامع>، <ساده>، <راحت>، <روان>، <زیبا>، <متناقض>، <بی‌پرده>، <والا>، <بالا>، <عجیب>،<هوشمندانه> و <روشن:> این‌ها همه اوصاف کلام اوست، ولی او خود نیست. تک تک این وصف‌ها که در خلال‌گفتارش قابل اثبات است، جدا از همدیگر نیستند. زیبایی غیر از جامعیت است و روشن سخن گفتن، غیر ازهوشمندانه گفتن است و راحت گفتن، جدا از نوگویی است، ولی مولانا حتا به این مقدار نیز به دیده شگفت‌نمی‌نگرد:‌
این همه آغاز ما، آخر یکی است‌
هر که او دو بیند، احول مرد کیست!‌۲
چه سان می‌توان باور کرد انسانی در مقام یک حکیم و دانشمند و یا یک شاعر و یا عارف، چنین اوصاف غریبی رادر کلام خویش به صورت کامل جمع کند و آنگاه زبان به سخن گشوده، بخواهد آنچه را که درک می‌کند ومی‌یابد، به کلام بیاورد.‌
باری، نخست صفتی که در خصوص مولانا می‌توان مواجه شد و دریافت، ناباورانه بودن اوست. به راستی چگونه‌می‌توان باور کرد آدمی‌زاده‌ای تا این حد در متن زمان‌ها و اوج جریانات و گستره واقعیت‌ها حضوری جدی وروزآمد داشته باشد؟ چگونه می‌توان باور کرد مردی در اعماق فرهنگ‌ها این اندازه تاثیر انکارناپذیر برجای‌گذاشته باشد؛ روزی مفاهیم مشرق زمین را شکل دهد و روزی دیگر، از مشرق زمین عبور نموده و مفاهیم‌مغرب زمین را به خود معطوف نماید؟ ‌
راستی چگونه می‌توان فردی روزی فلسفه را تحت سیطره خویش در آورده، بنیادهای آن را با چالش‌مواجه کند و تا آنجا پیش برود که تعریف‌ها را به گونه‌ای دیگر بیان کند و افق‌هایی جدید به روی عقل بگشاید؟ ‌
نفی بهر ثبت باشد، در سخن‌
نفی بگذار و ز ثبت آغاز کن!‌
نیست این و نیست آن، هین واگذار
آنک آن هست است، آن را پیش آر!‌۳
مولانا حقایق اخلاقی و عرفانی را چنان دیگرگون و بی پرده به رنگ خویش در آورده است که عرفان بودن‌عرفانش گاه مبهم می‌نماید.‌
تا برون نآیی بنگشاید دلت‌
پس چه سود آمد فراخی منزلت‌
یا که نقش تنگ پوشی ای غوی‌
در بیابان فراخی می‌روی‌
آن فراخی بیابان تنگ گشت‌
بر تو زندان آمد آن صحرا و دشت‌
هر که دید او مر تو را از دور گفت‌
کو در آن صحرا، چو لاله‌ی‌تر شکفت‌
او نداند که تو همچون ظالمان ‌
از برون در گلشنی، جان در فغان۴ ‌
شب ز زندان بی‌خبر زندانیان‌
شب ز دولت بی خبر، سلطانیان‌
نی غم و اندیشه سود و زیان‌
نی خیال این فلان و آن فلان۵‌
ما با انسانی در مقام یک شاعر روبرو هستیم که خیل انبوه شاعران سرزمینی پر از شعر و شاعر را، آن چنان درحوض وجودی خویشتن مستحیل نموده است که فریادها ماهی‌سان به دریایی برمی‌گردد که نام آن <مثنوی>است و ابدنشان: ‌
منطق الطیر خاقانی صداست‌
منطق الطیر سلیمانی کجاست؟
تو چه دانی بانگ مرغان را همی‌
چون ندیدستی سلیمان را دمی‌
پر آن مرغی که بانگش مطرب است ‌
از برون مشرق است و مغرب است‌
هریک آهنگش ز کرسی تا ثری است‌
وز ثری تا عرش در کر و فریست‌
با سلیمان خو کن ای خفاش رد
تا که در ظلم نمانی تا ابد۶‌
فکر کان مشرق آید، آن صباست‌
وآن--ک از مغرب، دبور با وباست‌
مشرق این باد فکرت، دیگر است‌
مغرب این باد فکرت، زان سر است‌
مه جماد است و بود شرقش جماد
جان جان جان بود شرق فواد
شرق خورشیدی که شد باطن فروز
قشر و عکس آن بود خورشید روز۷‌
انسانی از انسان‌ها، از قرن سیزدهم میلادی، به قرن بیست و یکم پیام می‌دهد و اسم خویش را بر بسیاری ازعرصه‌های علم و فلسفه و منطق و فرهنگ و هنر و بالاتر از همه ساحت <روان> و <حیات> و <زندگی> انسانی‌تحمیل می‌نماید که در مواردی، انسان‌هایی فراوان، حتا اسم این حاضر غایب را نیز نمی‌دانند.‌
مردی با یک بیت شعر، تمام ناله‌ها و نی‌ها و شکایت‌ها و حکایت‌ها را به شرحی تبدیل کرده است که متن آن یاشعر اوست و یا کتاب او و یا اسم او. ‌
به راستی چگونه است که مردی با اسمی عادی، مغزهای غیر عادی را به تقلا و تکاپو وادار کرده است و همگان رابه صفری بدل نموده است که یا در پیش رویش قرار گرفته‌اند، یا در پس رویش!
‌فتنه و آشوب و خونریزی مجوی‌
بیش از این، از شمس تبریزی مگوی۸‌
مرد همه جا ‌
هست باران‌ها، جز این باران بدان‌
که نمی‌بیند ورا، جز چشم جان‌
چشم جان را پاک کن، نیکو نگر!‌
تا از آن باران، عیان بینی خضر۹‌
تو کیستی که از اعماق قرن‌های گذشته، قرن‌های دور آینده را مخاطب قرا داده‌ای؟ تو کیستی که وجودت برپهنای وجود سایه افکنده است؟ تو کیستی که گفتارت، گفتارها را زیر مجموعه خود قرار داده است؟ کسی ازامروزیان صدایت را نشنیده است و چهره‌ات را نیز کسی ندیده است، ولی کدامین کوچه، صدای گامت را به‌تهنیت ننشسته است؟ کدامین باغ، گلی از تو به یادگار ندارد و کدامین شمع اسمت را بر زبان نیاورده و کدامین‌آوا در پس و پیش خویش، لحنی از الحان تو را به ذهن‌ها و زبان‌ها ترجمه ننموده است؟ ‌
بی‌شک، تو یک انسان هستی و بس! بی شک روزی به دنیا آمده و روزی نیز از دنیا رفته‌ای. هرگز نمی‌توان ادعاکرد <مطلق> هستی و هرگز نمی‌توان ادعا کرد که مثل یک موجود زنده هنوز هم در روی زمین نفس می‌کشی،ولی نمی‌توان انکار کرد که در زیر آسمان هر روز گام می‌زنی و در قلب‌های نورانی و روح‌های بزرگ به حیاتت‌ادامه می‌دهی. ۱۰ ‌
نمی‌توان انکار کرد که تو انسان‌ها را می‌شناسی و چون انسان‌ها را می‌شناسی، آنها نیز تو را می‌شناسند. ‌
کلام، در باب تو تا هر آنجا که نویسنده و گوینده‌ای زبردست بخواهد ادامه دهد، ادامه پیدا می‌کند. این رشته،رشته‌ای نیست که بخواهد در جایی توقف کند، مگر در برابر انسان و انسان بودن. ‌جلال‌الدین مولانا، مولانا یک انسان است: نه کمتر و نه بیشتر. آنچه رمز توفق او محسوب می‌گردد، در اصل‌انسان بودن اوست. زندگی و حیات جلال الدین مولانا به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش اول، پیش از ملاقات اوبا شمس تبریزی است و بخش دوم، پس از ملاقات او با شمس تبریزی را شامل می‌شود. او در بخش اول‌حیاتش، شخصی است مثل همه ولی در بخش دوم، شخصی است مثل هیچ کس.‌
گفت: جویای انسان گشته‌ام ‌
می‌نیابم هیچ و حیران گشته‌ام۱۱ ‌
انسانی انسان شناس ‌
این همه غم‌ها که اندر سینه هاست‌
از بخار و گرد بود و باد ماست‌
این غمان بیخ کن، چون داس ماست‌
این چنین شد و آن چنان وسواس ماست‌
دان که هر رنجی ز مردن پاره‌ای است‌
جزو مرگ از خود بران در چاره‌ای است‌
جزو مرگ ار گشت شیرین مر تو را
دان که شیرین می‌کند کل را خدا
دردها از مرگ می‌آید رسول ‌
‌ از رسولش رو مگردان ای فضول‌
هرک شیرین می‌زید، او تلخ مرد
‌ هر که او تن را پرستد، جان نبرد۱۲‌
گفتیم : ‌
زندگی و حیات جلال‌الدین مولانا به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش اول، پیش از ملاقات او با شمس تبریزی‌است و بخش دوم، پس از ملاقات او با شمس تبریزی. او در بخش اول حیاتش، شخصی است مثل همه و دربخش دوم، شخصی است مثل هیچ کس.‌
در بخش اول، او یک انسان است با مسائل مربوط به: تولد و نشو و نما و محیط و جغرافیا و پدر و مادر و خانواده وخاندان و درس و بحث و استاد و شاگرد و زن و فرزند و معیشت و روابط اجتماعی و مشاهده و احساس و درد ودانش‌ها و فنون و اطلاعاتی که مثل همه هم ردیف‌های خویش داشته و مناسبات حیات طبیعی خویش راتنظیم نموده است. اما در بخش دوم، او یک انسان شناس است، با هزارها مسئله بزرگ و کوچک که از روح آغازمی‌شود، از کرامت عبور می‌کند، به دانایی می‌رسد، بالنده می‌شود، تولد دوباره را تجربه می‌کند، برانگیخته‌می‌گردد، مسائلش را دگرگون می‌کند، حقیقت را می‌یابد، سکوت می‌کند، به خود می‌خزد، غایب می‌شود، شیوه‌خویش را عوض می‌کند و دیگر بار به سخن می‌آید و این بار به جای <فقه> از دین سخن می‌گوید: همان چیزی‌که مثنوی را اصل اصل اصل آن می‌داند، با نهرهایی که در بهشتش جریان دارد.‌
حس دنیا، نردبان این جهان‌
حس دینی نردبان آسمان۳‌
گه چنین بنماید و گه ضد این‌
جز که حیرانی نباشد کار دین‌
نی چنان حیران که پشتش سوی اوست‌
بل چنین حیران و غرق و مست دوست۱۴‌
کم کش که کشتن را سود نیست‌
دین ندارد بوی، مشک و عود نیست‌
سر پنهان است اندر صد غلاف ‌
ظاهرش با تو چو تو باطن بر خلاف۱۵‌
کوتاه سخن اینکه: در بخش اول مولانا یک انسان عادی است و در بخش دوم، یک انسان شناس غیر عادی‌کسی که نخست به شناخت حقایق خود نایل آمده و خویشتن را کشف نموده و آنگاه همه و همگان را شناخته‌است. ‌
بی‌جهت نیست که می‌توان کتاب او، مثنوی معنوی را به وضوح کتابی بزرگ در زمینه انسان‌شناسی در همه‌قرون و اعصار به شمار آورد که با روشی خاص، در صدد القاء و ارائه دیدگاه‌های خویشتن است. ‌
تعداد روان‌ها و شخصیت‌ها و حالات روانی که در جای جای مثنوی مطرح شده و در خلال گفتارهای گوناگون وداستان‌ها و حکایت‌های متنوع ذکر شده و با قلم شرح، به همگان بیان شده است، بیش از صدها نوع <وجود> و<شخصیت> است.
این تعداد از اشاره به روان‌های گوناگون، نشان دهنده این حقیقت تواند بود که بشریت پس ازمولانا، با یک روان شناس بزرگ بشری مواجه است که از اندرون خانه خویش در گوشه‌ای از هستی در آسیای‌صغیر به دهکده هستی و هستای کبیر اشراف دارد و از پشت چشم خویش، با مغزی بیدار و بزرگ و در پشت‌قفسه سینه‌ای بی‌تاب، با روحی بزرگ‌تر از آسمان‌ها مرزها را می‌شکند، از حصار زمان‌ها عبور می‌کند و با روح‌هاو جسم‌ها، ارتباط برقرار می‌کند: سلبی و ایجابی: ‌
رفت آن ماهی، ره دریا گرفت‌
راه دور و پهنه پهنا گرفت‌
رنج‌ها بسیار دید و عاقبت ‌
رفت آخر سوی امن و عافیت ‌
خویشتن افکند در دریای ژرف‌
که نیابد حد آن را هیچ طرف...‌
ناگهان رفت او و لیکن چونک رفت‌
می‌ببایستم شدن، شدن در پی بتفت ‌
بر گذشته حسرت آوردن خطاست ‌
باز ناید رفته، یاد آن هباست۱۶ ‌
رفتن این آب، فوق آسیاست‌
رفتنش در آسیا، بهر شماست۱۷‌
آنچه را که باید بشنود، می‌شنود و آنچه را که باید بگوید، به سهولت می‌گوید و به جایگاه بعدی خویش عبورمی‌کند. ‌
چون که اخوان را دل کینه‌ور است‌
‌ یوسفم را قعر چاه اولی‌تر است۱۸ ‌
کز تناقض‌های دل، پشتم شکست‌
بر سرم جانا، بیا مال دست‌
زیر دست و سرم را راحتی است‌
دست تو، در شکر بخشی آیتی است‌
سایه خود را از سر من برمدار
بی قرارم، بی قرارم، بی قرار
مر عدم را خود چه استحقاق بود
که بر او لطفت چنین درها گشود؟
پنج حس ظاهر و پنج نهان‌
که بشر شد نطفه مرده از آن ‌
چون گریزم زآنک بی تو زنده نیست‌
بی خداوندیت، بود ما بنده نیست۱۹ ‌
قبه‌ای برخاستی از حباب‌
آخر آن خیمه است بی واهی طناب‌
رزق چون برق است و اندر نور آن‌
راه نتوانند دیدن رهروان‌
این جهان و اهل او بی حاصلند
هر دو اندر بی وفایی یک دلند
زاده دنیا، چو دنیا بی وفاست‌
هرچه رو آرد به تو، آن رو قفاست۲۰‌
● در عرصه زندگی‌ها ‌
باری، این‌ها همه سبب می‌شود قلم‌ها - چه بخواهند و چه نخواهند - از او بگویند و حنجره‌ها - چه بدانند و چه‌ندانند - او را بگویند و از او بگویند و در اثر قرار گرفتن در مدار حوادث و پس از تجربه‌های فردی و جمعی،مسائلی را بر زبان بیاورند که مولانا، آنها را قرن‌ها پیش‌تر به عنوان نتیجه‌های زندگی و سلوک و فهم و دریافت‌خویش از زندگی بیان نموده، با عبارت‌ها و کلمات گوناگون به یادگار نهاده است. ‌
صد هزاران دام و دانه است، ای خدا ‌
ما چون مرغان حریص و بینوا
دم به دم، ما بسته دام نویم‌
هر یکی، گر باز و گر سیمرغی شویم‌
می‌رهانی هر دمی ما را و باز
سوی دامی، می‌رویم ای بی نیاز
ما در این انبار گندم می‌کنیم‌
گندم جمع آمده گم می‌کنیم ‌
می‌نیندیشیم آخر ما به هوش‌
‌ کین خلل در گندم است، از مکر موش‌
موش تا انبار ما حفره زده است‌
واز فنش، انبار ما ویران شده است ‌
اول ای جان، دفع شر موش کن‌
وانگهان، در جمع گندم کوش کن!‌
بشنو از اخبار آن صدر الصدور
لا صلوه تم الا بالحضور‌
گرنه موشی دزد در انبار ماست‌
گندم اعمال چل ساله کجاست؟۲۱‌
نمی‌توان ادعا کرد تجربه جمعی بشر در مولانا یافت می‌شود. این ادعا بسی بزرگ‌تر از آن است که به سادگی‌بتوان آن را اثبات نمود. همچنین نمی‌توان ادعا کرد به اندازه تمام انسان‌ها زیسته است، اما چگونه به این‌واقعیت اعتراف ننمائیم که در مدت محدود زندگی خویش که بیش از دهه‌هایی معمولی نبوده، به مسائلی توجه‌یافته است که در حقیقت مسائل اصلی دیروز و امروز بشر محسوب می‌شود.
آری، او در اثر تاملات وموشکافی‌های خویش، به نکاتی پی برده که سایه سنگین آن مسائل، هم اکنون نیز بر فنونی چون ادبیات،تاریخ، فلسفه، هنر و دانش‌های مربوط به انسان و اجتماع و حیات سنگینی می‌کند.
‌قراینی وجود دارد که نشان می‌دهد: گفتار مولانا علمی و تجربی است و شواهدی در حقیقت علمی و عملی اویافت می‌شود که نشان می‌دهد او با زبانی گویا، همچنان به حیات خویش در متن حقایق و مسائل زندگی انسان‌ها ادامه خواهد داد. ‌
نی حدیث راه پر خون می‌کند ‌
قصه‌های عشق مجنون می‌کند
محرم این هوش جز بیهوش نیست ‌
مر زبان را مشتری جز گوش نیست‌
گر نبودی ناله نی را ثمر
نی جهان را پر نکردی از شکر
در غم ما روزها بیگاه شد
روزها با سوزها همراه شد
روزها گر رفت گو رو باک نیست‌
تو بمان ای آن‌که جز تو پاک نیست۲۲‌
یاد آرید ای مهان، زین مرغزار
یک صبوحی در میان مرغزار
یاد یاران، یار را میمون بود
خاصه کان لیلی و این مجنون بود۲۳‌
این نکته، با قوّت تمام در معرفت‏های به یادگار مانده از او قابل کشف و درک است که مولانا در عرصه«انسان‏شناسی»، «انسان یابی»، «جهان‏شناسی» و «جهان نگری»، راهی را به روی همگان گشوده است که به خودِاو اختصاص دارد. کسی نمی‏تواند از مولانا یک «خدا» و یا «شبه خدا» بسازد:‏
وصف حق کو؟ وصفِ مشتی خاک کو؟
وصف حادث کو و وصف پاک کو؟۲۴‏
اما راه او چنان نیست که قابلِ حذف شدن و تعطیل کردن باشد، زیرا طریقی است گسترده و دارای ضرورت که‏کمتر کسی می‏تواند آن را نادیده بگیرد، زیرا صاحبِ این راه، از پوسته خویش بیرون آمده و آنگاه به سانِ‏رهگذری که به همه چیز با دیده حکمت بنگرد، دیده و جزء به جزء آنها را نوشته است. ‏
مولانا با بهره‏گیری از قابلیت‏های متعدّد خویش، به حسّی بدل شده است که قلب‏های بزرگ و عاطفه‏های‏درخشان هرگاه اوج گیرند، روایتی را به قلم می‏آورند که این روایت در جدید و قدیم خویش، به کالبدی آشنامنتهی می‏شود که روحِ پر جولان وی را در خود جای داده بود. ‏
اینک، پس از گذشت قرن‏هایی نه چندان اندک، در جای جایِ خاک، جوانه‏هایی به نام و یاد او در سیرِ ادب و هنرسر بر آورده است که حقیقت‏های زمین و آسمان را با انسان‏ها در میان می‏نهد. ‏
گر رسولی، چیست در مشتم نهان
چون خبر داری زِ رازِ آسمان۲۵ ‏
گر امینم، متهم نبود امین
گر بگویم آسمان را من زمین۲۶‏
چون همی گنجد جهانی زیر طین
چون نگنجد آسمانی در زمین؟۲۷‏
زانک حد مست باشد این چنین
کو نداند آسمان را از زمین۲۸‏
آسمان گوید زمین را مرحبا
با توام چون آهن و آهن ربا
آسمان مرد و زمین زن در خرد
هرچه آن انداخت، این می‏پرورد۲۹ ‏
بی زمین کی گل بروید و ارغوان؟
پس چه زاید زآب و تاب آسمان؟۳۰‏
آن تو با توست، تو واقف بر این ‏
آسمانا! چند پیمایی زمین؟۳۱‏
کآن زمین و آسمان بس فراخ
کرد از تنگی دلم را شاخ، شاخ۳۲... ‏
و چنین است که به هرجا روی می‏آوریم، ردّ پای او را می‏بینیم و به هر آهنگی گوش جان می‏سپاریم، عبارتی‏از عبارت‏های او را می‏یابیم که از حنجره نواها و آواها و ایماها و گفته‏ها و ناگفته‏ها خارج می‏شود و بدون اینکه‏شهرت و افتخاری برای او به ارمغان بیاورد، در جان زندگی‏ها تکرار می‏شود و هر روز از سر گرفته می‏شود و سر برآستانِ الوهیت می‏ساید:‏
ای خدای پاک و بی انباز و یار
دستگیر و جرم ما را در گذار
یاد ده، ما را آن سخن‏های دقیق
که تو را رحم آورد آن، ای رفیق
هم دعا از تو، اجابت هم ز تو
ایمنی از تو، مهابت هم ز تو
گر خطا گفتیم، اصلاحش تو کن‏
مصلحی تو، ای تو سلطان سخن
کیمیا داری که تبدیلش کنی
گر چه جوی خون بود، نیلش کنی
این چنین میناگری‏ها، کار توست
این چنین اکسیرها ز اسرار توست۳۳‏
جهان پیش از مولانا
جهــــــان پس از مولانـــا
‏مثنوی در حجم گر بودی چو چرخ
در گنجیدی در او زین برخ ‏
کآن زمین و آسمان بس فراخ
کرد از تنگی دلم را شاخ، شاخ ‏
وین جهانی کاندرین خوابم نمود
از گشایش پر و بالم را گشود
این جهان و راهش ار پیدا بدی
کم کسی یک لحظه آنجا بُدی
امر می‏آمد که نی طامع مشو!‏
چون ز پایت خار بیرون شد، برو!‏
مول مولی می‏زد آنجا جان او
در فضای رحمت و احسانِ او۳۴‏
رمزِ توفیق مولانا را در کجا باید جست؟ بی شک عوامل و دلایلی زیاد و فراوان را می‏توان برشمرد که هر کدام درحد خود، بازتاباننده وجوه توفیقِ مولانا محسوب می‏گردند. اما سرّ موضوع در این است که مولانا در جایگاه خودایستاده است. ‏
این جایگاه، کرسیِ فرا اقلیمی است که قلب‏ها را در پنجه خود دارد و انسان، هیچ‏گاه بدون قلب نزیسته و بدون‏قلب با مسائل مواجه نشده است. اگر شادمانی برای انسان پیش آمده، در زیرِ لوای قلب بوده است و اگرناشادمانی‏هایی، جنبه‏هایی از زندگی آدمی را در خود فرو برده و آنگاه او را از این زمان به زمانی دیگر منتقل‏نموده، با حضورِ پر تاب و تاب و احیاناً ترسان و لرزان قلب صورت گرفته است. ‏
مولانا به جای اینکه خود راهِ قله‏ها را با پای خویش در پیش گرفته و خاک‏ها و سنگ‏ها را زیرِ پا و کفشِ خود قراردهد، قلب هایی را تصرف نموده که جهان با نبض آنها تنظیم می‏شود. بر این اساس، اگر کسی جهان را به پیش‏از مولانا و پس از مولانا تقسیم کند، اشتباه نکرده است. ‏
جهانِ پیش از مولانا، در آینه وجودی او انعکاس یافته است و جهان پس از مولانا - که اینک ما در آن زندگی‏می‏کنیم - با تمامِ مسائل کوچک و بزرگ خویش، آینه‏ای است که مولانا را در خود منعکس می‏کند. آری، مولاناشارحِ حقایق و مسائل جهان پیش از خودش است و جهان پس از مولانا، شارحِ مولاناست. ‏
با نظر به تنها یک اثر از آثار مولانا- که مثنوی نام دارد- می‏توان گفت: مولانا مفسر جهان پیش از خودش است وجهان پس از مولانا، مفسّر اوست و امروز هر چه زمان پیش‏تر می‏رود، با سرانگشتِ تئوری‏ها و تحقیق‏ها وتفکّرات گوناگون، تفسیری در حالِ شکل گرفتن است که بخش عمده‏ای از آن به تشریح مسائلی اختصاص داردکه نخستین بار جلال‏الدین مولانا آنها را بیان داشته است؛ مسائلی که ویژگی زبان او و خصوصّیت نگاه اومحسوب می‏شود. ‏و بدینگونه، مولانا در مسند بزرگ خویش، بر آفاق و ابعاد جهانِ درون و برون اشراف دارد و به سهولت می‏تواندمرزها را زیر پا نهاده و تعابیر را در جهتِ آنچه می‏بیند و درک می‏کند و با هوشیاری می‏نگرد، به استخدام درآورده و گفتارِ بشری خویش را برای همگان توضیح دهد.‏
روزنــــــه‏ای به هســـتی ‏
ای جهان کهنه را تو، جانِ نو
از تن بی جان و دل، افغان شنو!‏
شرح گل بگذار از بهر خدا
شرح بلبل گو که شد از گل جدا
حالی دیگر بود کان نادر است
تو مشو منکر که حق بس قادر است... ۳۵‏
هوشیاری زان جهان است و چو آن
غالب آید، پست گردد این جهان
گر ترشح بیشتر گردد ز غیب
نی هنر ماند در این عالم، نه غیب ‏
این ندارد حد، سوی آغاز رو!
سوی قصه‏ی مرد مطرب باز رو ‏
مطربی کز وی جهان شد پر طرب
رسته ز آوازش خیالات عجب ‏
از نوایش مرغ دل پرّان شدی
وز صـــــــــداش، هــــوش
جـــان حیــران شـدی ۳۶
آری، آن سان که خودش شعر و فلسفه و عرفان نیست، گفتارش نیز شعر و فلسفه و عرفان نیست. او گفتارش‏است و گفتارش او؛ روزنه پر روشنایی که به هستی گشوده شده است. ‏
مثنوی و مولوی یک حقیقتند، با دو نام. مثنوی، معنای مولوی است و مولوی، دریچه‏ای برای نگریستن به‏حقیقت. مردی است با دو مرحله از زندگی: در مرحله اوّلش مثل همه، در مرحله دومش مثل هیچ کس.‏
از اینجاست که گفتاری برای تفسیر نمودن نیست، بلکه سرودی است برای زمزمه و ترنم، و نیی است برای‏نواختن. ‏
زبان خود را داراست و گوش خویش را می‏طلبد، همان سان که هوش خویش را واجد است و بی‏هوشی خویش‏را می‏جوید:‏
محرم این هوش جز بی هوش نیست ‏
مر زبان را مشتری جز گوش نیست
مطلق است، ولی به شکل نسبی. والاست، در جلوه پایین. زیباست، در نقابِ گاه نازیبا. به آن سوی زمان نظردارد، در قالب زمان و مکان. صعود است، با نمایی از طبیعت. نور است، با پیغامی به ظلمت. به جبر وارد زندگی‏شد، ولی زندگی را تحت اختیار خویش در آورد. ‏
این گفتار پیش و پا افتاده، شگفت از عهده عجایبش برمی‏آید که: مولانا، مولاناست. ‏
با آتشی که در لب دارد، به بلورِ سرد زمین لب چسبانده است. با نوری که در چشمانش سوسو می‏زند، به تاریکی‏متراکم خیره شده است: از پشت زمان، چه انسان‏هایی وارد قلمرو حیات خواهند شد؟ ‏
با روحی که در جانش جولان می‏دهد، جام جسم را در دست دارد و آرزوی مستی خویش را ارزانی غمی‏می‏نماید که هم چهره‏هایش را در خود فرو برده است:‏
در غم ما روزها بیگاه شد
روزها با سوزها همراه شد
روزها گر رفت، گو رو! باک نیست
تو بمان، ای آن‏که جز تو پاک نیست
حقیقت را به خویش تسلیم نموده است و تسلیم را بی‏آنکه چهره‏ای از شمشیر و برق شمشیر در آن باشد، به‏حقیقتِ کلام خویش ارزانی داشته است، تا کتابش، آن صلیبی باشد که جان‏ها، عیسی وار مصلوب گفتارش‏شوند و از «من» او، به بشریت بار یابند، پیکی آسمانی در زمین و کتابی افلاکی در خاک. ‏
روح از انگور می را دیده است
روح از معدم، شی‏ء را دیده است۳۷‏
قطره دل را یکی گوهر فتاد
کآن به دریاها و گردون‏ها نداد
جان کم است آن صورتِ با تاب را
رو بجو، آن گوهر کمیاب را
می‏زند بر تن ز سوی لامکان
می‏نگنجد در فلک، خورشیدِ جان۳۸‏
مردِ صفرها ‏
هر دو گر یک نام دارد در سخن
لیک شتّان این حسن تا آن حسن ‏
اشتباهی هست لفظی در بیان
لیک خود کو آسمان تا ریسمان
اشتراک لفظ دایم رهزن است
اشتراک گبر و مؤمن در تن است
جسم‏ها چون کوزه‏های بسته سر
تا که در هر کوزه چه بود، آن نگر
کوزه آن تن، پر از آب حیات ‏
کوزه این تن، پر از زهر ممات
گر به مظروفش نظر داری، شهی
ور به ظرفش بنگری، تو گمرهی
لفظ را ماننده این جسم دان ‏
معنی‏اش را در درون مانند جان
دیده تن دایماً تن بین بود
دیده جان، جان پر فن بین بود ‏
پس ز نقش لفظهای مثنوی ‏
صورتی ضالست و هادی معنوی... ۳۹‏
یکی از تحلیل‏هایی که در خصوص مولانا می‏توان ذکر کرد، تحلیلِ «صفرها» است. در اینکه که مولانا مردی‏یگانه و منحصر به فرد است، شکی وجود ندارد. او مثلِ یک درختِ تناور، از خاکِ زمین سر بر آورده و رو به‏آسمان قد کشیده است. ‏درختِ وجودی او، چنان پر ثمر است که در هر یک از شاخه‏ها و جنبه‏هایش، میوه‏ای جان بخش و ذایقه‏پروریافت می‏شود. در اینجا سخن از درخت است، نه میوه هایی که برای بشریت ارزانی داشته است. ‏این درخت با وجود شاخه‏های خویش، در جستجوی نور و ارتزاق از نور به سمتِ آسمان قد کشیده و بالا رفته‏است. در پس و پیشِ این درخت که به جهتِ استواری خویش تمثّلی از عددِ یک است، صفرهایی ملاحظه‏می‏شود که مدام در حال افزوده شدن است. هر چه زمان می‏گذرد، پیرامونش پُر صفرتر می‏شود: صفری دربرابرش بر خیل صفرها اضافه می‏شود، صفری نیز در پشتش میانِ صفرها قرار می‏گیرد. از صفرهایی که در برابرقرار گرفته است، می‏توان به نام‌هایی بزرگ اشاره کرد که اگر نبود که الهام خویش را وامدار و مدیون اویند، هرگزنمی‏توانستیم از آنها با عنوانِ «صفر» این عدد نام ببریم. به اضافه اینکه در اینجا مراد از صفر، معادلِ عددی بی‏ارزش نیست، بلکه مقصود رساندن مفهومی است که طی آن، اشخاصی چند از اهل ادب و هنر در سطح جهانی،خود را شاگردان مولانا ذکر کرده‏اند. ‏مقصود از صفرهای پشت عدد نیز کسانی است که با موجودیت مولانا مخالفت نموده و دست کم، نسبت به آنچه‏مکتب او بوده و توسط او ابراز گشته است، اظهارِ بی تفاوتی نموده‏اند.‏اما نکته بسیار مهم مولاناست که بی‏اعتنا به صفرهایی که در پیش روی و پشتِ سرش صف کشیده‏اند، به کارِخویش ادامه داده و بر روش و اسلوب و حقانیّت خویش اصرار می‏ورزد. امر عجیب این است که نه صفرهای این‏سوی عدد بر عظمتش اضافه می‏کند و نه صفرهای آن سوی عدد از عظمتش می‏کاهد. ‏
چون جملگی ما را شدی
چونت آزاریم چون تو ما شدی؟۴۰‏
بر مثال موج‏ها، اعدادشان
در عدد آورده باشد بادشان
مفترق شد آفتابِ جان ها
در درونِ روزن ابدان ما
چون نظر در قرص داری، خود یکی است
وآنکه شد محبوب ابدان، در شکی است
تفرقه در روح حیوانی بود
نفس واحد روح انسانی بود
چون که حق رش علیهم نوره
مفترق هرگز نگردد نور او ‏
یک زمان بگذار ای همره ملال ‏
تا بگویم وصف خالی زآن جمال
در بیان نآید جمال حال او
‏ هر دو عالم چیست؟ عکس خال او‏
چون که من از خال خوبش دم زنم
نطق می‏خواهد که بشکافد تنم ‏
همچو موری اندرین خرمن خوشم
تا فزون از خویش باری می‏کشم۴۱‏
روح انسانی، کنفس واحدة است
روح حیوانی سفال جامده است۴۲‏
در میانِ حکیمان حکیم‏مردی وجود دارد که با ابیاتی که به زبان فارسی سروده و با تمثیل هایی که زده و باداستان هایی که آنها را یا خود ساخته و یا بازسازی کرده است، حکیمان و اهل حکمت را به خود جلب نموده، قافله‏ای را به راه می‏اندازد که با صدها و هزار صفر، به پایان تاریخ نزدیک می‏شود و می‏رود که هر روز حقیقتی رارقم زده و به انسان‏های مشتاق و حقیقت‌دوست ارزانی نماید.‏
هر کسی از ظن خود شد یار من ‏
وز درون من نجست اسرار من
سر من از ناله من دور نیست ‏
لیک، چشم و گوش را آن نور نیست
تن ز جان و جان ز تن مستور نیست ‏
لیک کس را دید جان دستور نیست۴۳‏
میــــــــــانِ ازل و ابــــد
شیخ واقف گشت از اندیشه‏اش ‏
شیخ چون شیر است و دل بیشه‏اش ‏
چون رجا و خوف در دل‏ها روان
نیست مخفی بر وی اسرارِ جهان
دل نگه دارید ای بی‏حاصلان
‏ در حضورِ حضرتِ صاحبدلان۴۴یک مرد نیست، هزار مردی است که جهان را در کتابی چکانده است. فیلسوف نیست، اما فلسفه‏ای است که ازتناقض، بزرگ‏ترین اقیانوس شعر و حکمت را به تموج در آورده است. ‏هرگاه خواستید واردِ اقیانوس علم شده و سوارِ کشتی آرام جهان گردید، به آوای مثنوی گوش فرا دهید! هرگاه‏شروع به خواندن و شنیدن آوای: ‏
بشنو این نی چون شکایت می‏کند
وز جدایی‏ها حکایت می‏کندنمودید، در واقع شما پا به ساحل این دریا گذاشته‏اید. ‏حق با کسانی است که می‏گویند مولوی قابل تفسیر نیست. او قابل تفسیر نیست، ولی قابل تعقیب و تطبیق‏هست. وقتی کسی قابل تفسیر نباشد، چگونه می‏تواند قابل نقد باشد؟ مراد از این سخن، این نیست که بگوییم:مولانا فراتر از نقد است، بلکه مراد این است که در خصوص او، «فهم» مقدم بر «نقد» است. ‏
چون به صاحب‏دل رسی، خامش نشین!‏
واندر آن حلقه، مکن خود را نگین
ور بگویی، شکلِ استفسار گو
با شهنشاهان تو مسکین وار گو! ۴۵‏
آری، در خصوص او، «فهم» مقدم بر «نقد» است و چگونه اینگونه نباشد در حالی که چنین می‏نماید که بخشی ازبهره حقیقتِ جهان را، او به تنهایی برده است. بنابراین، به میزان بهره‏ای که کسی از او ببرد، از حقیقت بهره‏خواهند برد. ‏
واصلان را نیست جز چشم و چراغ
از دلیل و راه‏شان باشد فراغ
گر دلیلی گفت، آن مرد وصال
گفت بهرِ فهم اصحاب جدال
پس همه خلقان چون طفلانِ وی اند
لازم است این پیر را در وقتِ پند
کفر را حد است و اندازه، بدان!‏
شیخ و نور شیخ را نبود کرا
کفر و ایمان نیست، آن جایی که اوست
زآ نکه ا و مغز ا ست و ا ین د و رنگ پوست ۴۶‏
رفت پیش عارفی آن زشت کار
‏ گفت: ما را در دعایی یاد آر!‏
سرّ او دانست، آن آزاد مرد
لیک چون حلم خدا پیدا نکرد
بر لبش قفل است و در دل رازها
لب خموش و دل پر از آوازها ‏
عارفان که جام حق نوشیده‏اند ‏
رازها دانسته و پوشیده‏اند ‏
هر که را اسرار حق آموختند
مهر کردند و زبانش دوختند۴۷‏
آیا می‏توان تصور کرد انسانی جامع ازل و ابد باشد؟ ازل زمان بی آغاز است و ابد، زمان بی پایان. به راستی آیامی‏توان انسانی را تصور کرد که جامع ازل و ابد باشد؟ آری، هر انسانی که در فراسوی زمان قرار بگیرد، او می‏توانددر فراسوی ازل و ابد قرار بگیرد، زیرا هم ازل و هم ابد، دو ماهی طلایی دریای زمان محسوب می‏گردند. ‏
مولانا انسانی عجیب نیست، اما وجودی است که طبقِ فرهنگی که می‏توان آن را «فرهنگ انسانی» نام نهاد، ازل‏و ابد را به هم پیوسته و خود در میان آنها به گفتگو با انسان‏ها مشغول است. ‏
آری، جلال‏الدین جامع ازل و ابد است. ازل پیش از ما بوده و ابد نیز پس از ما خواهد بود. مولانا مابین این دوعظیم، با شکوه ایستاده و به حقیقت می‏نگرد. چنین می‏نماید که ازل را به پس می‏آورد و ابد را به پیش می‏کشد.‏
سخن از مردی است که حکمت‏ها را آب نموده، آب را در کوزه وجودی خویش جای داده است و آنگاه نمی از آن‏را در کتابی با عنوان «مثنوی معنوی» جای داده است. ‏
● آفتاب آمد دلیلِ آفتاب ‏
گر دلیلت باید از وی رو متاب۴۸‏
جاری در جهان ‏
چیست اندر خم کاندر نهر نیست؟
چیست اندر خانه کاندر شهر نیست؟
این جهان خم است و دل چون جوی آب
این جهان حجره است و دل شهر عجاب۴۹‏
مولانا در جهان جریان دارد. این جریان دو جا، بیش از همه جا خود را نشان می‏دهد: زبان‏ها از یک طرف وقلم‏ها از طرف دیگر. زبان‏ها و قلم‏هایی که پیرامونِ زندگی و حقیقت تنیده شده و از زندگی می‏گویند ومی‏شنوند، راویانِ واقعیِ حقیقت مولانا محسوب می‏گردند. ‏
مولانا، از زبان‏ها به نی‏ها و آهنگ‏ها و سوزها و از قلم‏ها به کاغذها و دفترها و کتاب‏ها منتقل شده و از قلب‏خویش، به همه قلب‏ها پیامِ زیبایی و نور می‏دهد. این پیام، پیامِ معنویّتی است که با عرفان‏ها و فلسفه‏هامتفاوت بوده، از متنِ زندگی می‏جوشد. این پیام عبارت است از: گردن نهادن به حقیقت‏هایی که اگر هم بتوان‏آنها را انکار نمود، نمی‏توان حذف‏شان نمود. ‏این پیام گشودن راه، برای فرود آمدن آسمان به زمین و باز کردن راهی است، برای شتافتنِ زمین به آسمان. این‏پیام عبارت است از: پذیرش این حقیقت والا که انسان قابل خلاصه شدن نیست و هیچ زمان و مکانی نمی‏تواندآن اندازه بسط یابد که انسان را در خود فرو برده و مدفون نماید، مشروط به اینکه انسان خود بخواهد. ‏سخن از مردی است که در بلندا ایستاده است: بلندایی که هر قرن می‏گذرد، با گذشتِ خویش تنها یک سراشیب‏برای او رقم می‏زند. او از اوجی شکوهبار به سمتی جریان دارد که همه یا بسیاری از جریان‏ها به سمتِ آن جاری‏هستند: روحِ انسانی و تسلیم شدن در برابرِ حقیقتی واحد و بسیط. ‏
ای برادر! یک دم از خود دور شو!‏
با خود آی و غرق بحر نور شو!‏
چون تو شیرین من نیستی، فرهاد باش
چون نه‏ای لیلی، همچون مجنون باش! ۵۰‏
با خودی تو، لیک مجنون بی خود است
در طریق عشق، بیداری بد است۵۱‏
عاقل و مجنون حقم یاد آر ‏
در چنین بی خویشی‏ام، معذور دار! ۵۲‏
همچو مجنون بو کنم، من خاک را ‏
خاک لیلی را بیابم، بی خطا۵۳‏
پس معرف گفت، پورِ آن پدر
این برادر زان برادر خردتر۵۴
تمثیلِ انسان‏ها و جهان ها ‏
شمس در خارج اگر چه هست فرد
می‏توان هم مثل او تصویر کرد
شمس جان کو خارج آمد از اثیر
نبودش در ذهن و در خارج نظیر
در تصوّر ذات او را گنج کو؟
تا درآید در تصور مثل او
چون حدیث شمس‏الدین رسید
شمس چارم، آسمان سر در کشید
واجب آید چون که آمد نام او
شرحِ رمزی گفتن از انعامِ او
این نفس جان دامنم برتافته است
بوی پیراهان یوسف یافته است
از برای حقّ صحبتِ سال‏ها ‏
بازگو حالی از آن خوشحال ها
تا زمین و آسمان خندان شود
عقل و روح و دیده صد چندان شود
من چه گویم، یک رگم هشیار نیست
شرح آن یاری که او را یار نیست
شرح این هجران و این خون جگر
این زمان بگذار تا وقت دگر
گفتمش پوشیده خوش‏تر سرّ یار ‏
خود تو در ضمن حکایت گوش دار!‏
خوش‏تر آن باشد که سرّ دلبران
گفته آید در حدیث دیگران۵۵‏
این حقیقت بزرگ را باید با تعابیر گوناگون تکرار کرد که: مولانا تفسیری ژرف و عمیق بر انسان و جهان پیش ازخودش است و جهان و انسان پس از مولانا، تفسیری است که از مولانا و گفتارِ او صورت می‏گیرد.‏
آری، جهان پس از مولانا، همراهِ انسان پس از مولانا تفسیری است بر وجود او و تفسیری که او ارایه کرده است.این تفسیر، هر روز از سر گرفته می‏شود. ‏
مولانا تمثیلی از انسان هایی است که زندگی یورش می‏آورد تا آنها را در منزلی از منزل‏های بودن و نبودن به‏سکون وادارد، ولی آنها به طنینِ شمس جانِ خویش گوش سپرده، آنگاه در جستجوی آن شمس، از قلمرومسائل حقیر و طبیعی زندگی بیرون می‏روند و چنان از محدودیت‏ها و حقارت‏ها می‏گریزند که در خود حلول‏می‏کنند، واژه‏ها در آنها حلول می‏کند، لبان‏شان از شعر انباشته می‏شود و روح‏شان در نور فرو می‏رود و آنگاه‏همپای نور، از روزنه‏ای به روزنه‏ای و از دریچه‏ای به دریچه‏ای رفته و سبب شکل‏گیری سنّتی می‏شوند که وجودآن سنت، به تنهایی برای تابش نور بر سراچه زندگی‏ها و فرو مُردن تاریکی‏ها کافی است. ‏
هرچه غیر شورش و دیوانگی است
اندرین ره، دوری و بیگانگی است۵۶‏
زاده دنیا، چو دنیا بی وفاست
هرچه رو آرد به تو، آن رو قفاست۵۷‏
رازی از رازها ‏
روز آخر شد، سبق فردا ربود
راز ما را، روز کی گنجا بود؟۵۸‏
خاک زن در دیده حس بین خویش
دیده حس، دشمن عقل و کیش ‏
زآنک او کف دید و دریا را ندید
زآنک حالی دید و فردا را ندید۵۹ ‏
چون تو اسرافیل وقتی، راست خیز
رستخیزی پیش از رستخیز
هر که گوید کو قیامت ای صنم
خوش بنما که قیامت نک منم!‏
در نگر ای سایل محنت زده
زین قیامت صد جهان افزون شده۶۰‏
وجود الهام بخش مولانا، امری نیست که کسی در مقامِ سخن گفتن از مولانا، از آن نگوید. مولانا در حقیقت‏عبارت است از «الهامِ مولانا». ‏
او با داشته‏های خویش، مصدر این صفت شعله‏ور است که جان‏ها را در چشمه‏سارهای الهام و کشف‏های نوین‏غوطه‏ور می‏کند. هر وجودی که با ادراک و آگاهی پا به ساحل و دریایِ نام و یاد و کلام مولانا می‏گذارد، وجودش‏از سلسله الهام‏هایی جالب لبریز می‏شود و وجود را در خویشتن ضرب می‏نماید. ‏
مولانا، آن آبِ حیات بخش است که هر جامی در نزدیکی‏اش قرار می‏گیرد، به میزانِ وسع خویش لبریز می‏شودو مجذوبش می‏گردد. به درستی نمی‏دانیم در طول قرونِ حیات و ممات ظاهری مولانا جلال الدین، چه تعداد ازوجودهای بزرگ از آب‏های جانبخش او پر شده‏اند. نیز نمی‏دانیم چه میزان جام، به دست شعر و شعور او، به‏عطر عشق و زیبایی و معنایابی معطّر گشته است. این مقدار می‏دانیم که وجود او، بزرگ کننده وجودها و نورِ اونورانی کننده تاریکی‏هایی است که هر انسانی به حسبِ زندگی در صفحه حیات، واجد آن است. اگر هستندوجودهایی که هویت آدمی را در تاریکی‏ها و ابهامات غوطه‏ور می‏نمایند، مولانا دارای این صفتِ شناخته شده وهمیشگی خویش هست که هیچ وجودی را بدون بالندگی رها نمی‏کند. ‏
از این روی، دستی به سمتِ او گشوده نمی‏شود، مگر اینکه سفره‏ای در برابرش پهن می‏شود که با طعامی ازعشق و شور و زیبایی و حکمت و نکته‏دانی و انسان‏یابی و حیات نگری، به خود برگشته و برای بهره‏گیری بیشترمهیّاتر می‏شود. ‏
هم از این روست که جلال الدین مولانا قابل فراموش شدن نیست و چون چنان نیست که از خود تهی شود، پا به‏پای زمان، رازی از رازهای بشریت را در نام خویش حمل می‏کند: آیا روزی خواهد رسید رازها برملا گردد و زمان‏از راز بی‏نیاز شود؟ ‏
ناطقه سوی دهان تعلیم راست
ورنه خود آن نطق را جوبی جداست
می‏رود بی بانگ و بی تکرارها
تحتها الانهار تا گلزارها
ای خدا! جان را تو بنما آن مقام
که درو بی حرف روید کلام۶۱‏
● گفتار مولانا ‏
گفتارِ مولانا گفتاری زمینی است. آنچه عناصر گفتارهای مولانا را شکل می‏دهد، عنصرها و مؤلفه‏هایِ زمین،طبیعت و امورِ ملموس انسانی است. اما هرگز به همین مقدار خلاصه نمی‏شود، بلکه به سمتِ ماوراءِ طبیعت‏می‏شتابد و تا آنجا پیش می‏رود که ماوراء طبیعت را در طبیعت تصویرگری نماید. ‏
زبانِ مولانا به گونه‏ای است که همه سلیقه‏ها و دیدگاه‏ها می‏توانند با او ارتباط برقرار کنند. او با زبانی عمومی وفطری، با همه سخن می‏گوید و از مسائلی یاد می‏کند که گذشت زمان، نه تنها آنها را حذف نکرده، بلکه با گذشتِ‏روزگاران، ابعاد جدیدی بر آنها افزوده شده است، تا آنجا که گاه، از برخی از آنها می‏توان با عنوانِ جدی‏ترین‏مسائل زمانی خاص نام برد که مغزهای بزرگ را به خود مشغول نموده، از جنبه‏های دیگر باز می‏دارد، اما مولاناچنان نیست که شیفته یا مقهور جنبه‏ای شده، جنبه‏ای را فرو بگذارد. ‏
نگاه مجموعی او به قضایا، سبب شده است مثلِ یک پیشتاز دانا، هر چیزی را که قابلیت اشاره و بحث و کاوش‏دارد، برای بحث برنهاده و از زوایایی چند، موردِ موشکافی قرار دهد. نتیجه موشکافی‏های او، بر جای ماندن‏تئوری هایی است که امروز به عنوان دیدگاه او می‏تواند توسط بزرگان اهل ادب و دانش مورد توجه و حتا بررسی‏قرار بگیرد. ‏
گفت‏های اولیا نرم و درشت ‏
تن مپوشان ز آنک دینت راست پشت
گرم گوید، سرد گوید، خوش بگیر!‏
زان ز گرم و سرد بجهی وز سعیر
گرم و سردش نوبهارِ زندگی است
مایه صدق و یقین و بندگی است
زآن کزو بستان جانها زنده است
زین جواهر بحر دل آکنده است ‏
بر دلِ عاقل، هزاران غم بود
گر زباغ دل خلالی کم بود۶۲‏
● یک زبان، چهار فصل ‏
این کلیله و دمنه، جمله افتراست ‏
ور نه کی با زاغ، لک‏لک را مری است ‏
ای برادر! قصه چون پیمانه‏ای است ‏
معنی اندر وی مثالِ دانه‏ای است
دانه معنی بگیرد، مرد عقل
ننگرد پیمانه را گر گشت نقل
ماجرای بلبل و گل گوش دار
گرچه گفتی نیست آنجا آشکار۶۳‏
با این حال، حکیم مولانا دارای این ویژگی عجیب نیز هست که هرگز خود را در جنبه‏ای متوقف ننموده و به‏جنبه‏های دیگر نیز می‏پردازد؛ امی که سبب می‏شود جوانه‏های تناقض را در کلام او زنده کند. این جوانه تاآنجا قد برمی‏فرازد که بتوان گفت مولانا به «اصالت تناقض» اعتقاد داشته است، اما جان کلام در اینجاست که‏مولانا دارای نگاهی دیگر و زبانی دیگر است. ‏
این نگاه، به قلمروی خاص و شناخته شده منحصر نمی‏شود، بلکه هم به «پرده» و هم «پشت پرده» نظر دارد. ‏
زبان او، زبانِ خورشیدی است که تنها به یک فصل ناظر نیست، بلکه در هر فصلی با خصیصه‏هایِ آن فصل‏نمایان می‏شود. از این روست که در نگاه مولانا، مسائل با فصل‏های چهارگانه خویش مطرح می‏شوند. ملازم یک‏رنگ نیستند، بلکه بسته به آنچه از دریچه آن بیان می‏شوند، دارای الوان و ارواحی هستند که درک و فهم آن‏برای کسانی که دوست می‏دارند از یک منظر بنگرند، مشکل است. ‏
دوست دارد یار این آشفتگی
کوشش بیهوده به از خفتگی
آنک او شاه است، او بیکار نیست
ناله از وی کاو بیمار نیست
بهر این فرمود رحمان، ای پسر
کل یوم هو فی شأن ای پسر
اندرین ره، می‏تراش و می‏خراش
تا دم آخر، دمی فارغ نباش!‏
هر چه کوشد جان که در مرد و زن است
گوش و چشم شاه جان، بر روزن است۶۴‏
روزن جانم گشاده است، از صفا
می‏رسد بی‏واسطه نامه‏ی خدا
دوزخ است آن خانه، کان بی روزن است
اصل دین، ای بنده روزن کردن است
من چو خورشیدم درون نور غرق
می‏ندانم کرد خویش از نور فرق۶۵ ‏
● فراخوان مولانا ‏
ای برادر! یک دم از خود دور شو!‏
با خود آی و غرق بحر نور شو!‏
باغ دل را سبز و تر و تازه بین
پر غنچه ورد و سرو و یاسمین
این سخن هایی که از عقل کل است
بوی آن گلزار و سرو و سنبل است
بوی بد مر دیده را تاری کند
بوی یوسف دیده را یاری کند
چون تو شیرین نیستی فرهاد باش ‏
چون نه‏ای لیلی، همچو مجنون باش۶۶ ‏
ای برادر! یک دوم عقل با خود بیار
دم به دم در تو خزان است و بهار
تو که یوسف نیستی، یعقوب باش
همچو او با گریه و آشوب باش ‏
از بهاران کی شود سر سبز سنگ؟
خاک شو تا گل بروبی رنگ رنگ
سالها تو سنگ بودی و دلخراش
آزمون را یک زمانی خاک باش! ۶۷‏
مولانا کلامِ مولاناست و کلامِ مولانا فراخوانی بشری است که از عواملی دیگر خبر می‏آورد و انسان‏ها را به جهانی‏دیگر، عقلی دیگر، روحی دیگر، عشقی دیگر و حقیقتی دیگر فرا می‏خواند:‏
نردبان هایی است پنهان در جهان
پایه پایه تا عنان آسمان
هر گروه را نردبانی دیگر است
هر روش را آسمانی دیگر است
هر یکی از حال دیگر بی خبر
ملک با پهنا و بی پایان سر
این در آن حیران که او، از چیست خوش
و آن در این خیره که حیرت چیستش ‏
صحن ارض الله واسع آمده
‏ هر درختی از زمینی سر زده۶۸‏
روزن جانم گشاده است از صفا‏
می‏رسد بی واسطه نامه‏ی خدا
نامه و باران و نور از روزنم
می‏فتد در خانه‏ام از معدنم ‏
دوزخ است آن خانه کان بی روزن است
اصل دین ای بنده روزن کردن است
تیشه در هر بیشه کم زن، بیا
تیشه زن در کندن روزن هلا... ۶۹‏
او انسان‏ها را به شکستن محدودیت‏ها فرامی خواند و گذشتن از اقلیم‏های حقارت. عدمِ ثبات، ثابت‏ترین بخش‏کلام اوست و اینکه زندگی دارای قوانینی است که هرگز قابلِ رفع نیست:‏
سنگ بر آهن زنی، بیرون جهد
هم به امر حق، قدم بیرون نهد
آهن و سنگ ستم بر هم مزن!‏
کاین دو می‏زایند همچون مرد و زن ‏
سنگ و آهن خود سبب آمد و لیک ‏
تو به بالاتر نگر ای مرد نیک ‏
کاین سبب را، آن سبب آورد پیش ‏
بی‏سبب کی شد سبب هرگز ز خویش۷۰ ‏
شاد از وی شو، مشو از غیر وی
او بهار است و دگر ماه دی ‏
هرچه در غیر اوست استدراج توست
گرچه تخت و ملک توست و تاج توست
شاد از غم شو که غم دام لقاست
اندرین ره سوی پستی ارتقاست
غم یکی گنج است و رنج تو چو کان
لیک کی درگیرد این در کودکان؟۷۱‏
گر ندانی آن گفته را ز اعتبار
زود زاری کن، طلب کن اغتفار
سجده کن، صد بار می‏گو ای خدا
نیست این غم غیر در خورد و سزا
ای تو سبحان پاک از ظلم و ستم
کی دهی بی‏جرم جان را، درد و غم
من هین می‏ندانم معنی جرم را ‏
لیک هم جرمی بباید گُرم را
چون بپوشیدی سبب را ز اعتبار
دایماً آن جرم را پوشیده دار
که جزای اظهار جرم من بود
کز سیاست دزدی‏ام ظاهر شود... ۷۲‏

کریم فیضی
پی نوشت:
۱‌) دفتر۲/.۱۱۱۰ ‌
۲‌) دفتر۱/ .۴۹۵ ‌
۳‌) دفتر۶/۶۴۰ و .۶۴۱ ‌
۴‌) دفتر۳/ ۳۵۴۷ تا .۳۵۵۱
۵‌) دفتر۱/ ۳۹۰ و .۳۹۱ ‌
۶‌) دفتر۲/ ۳۷۵۸ تا .۳۷۶۳ ‌
۷‌) دفتر۴/ ۳۰۵۵ تا .۳۰۵۸ ‌
۸‌) دفتر۱/ .۱۴۲ ‌
۹‌) رمضانی ص ۱۴۱ سطر .۲۳ ‌
۱۰‌) هایدگر گفته است: چنین نیست که انسان تنها در روی زمین زندگی می‌کند، بلکه در زیر آسمان نیز زندگی می‌کند.
۱۱‌) رمضانی دفتر ۵ / ص ۳۲۸ ‌
۱۲‌) دفتر۱/ ۱ ۲۲۹۶ تا ۲۳۰۲
۱۳‌) دفتر۱/ ۲۰۳ ‌
۱۴‌) دفتر۱/ ۳۱۲ و ۳۱۳‌
۱۵‌) دفتر۱/ ۳۴۰ و ۳۴۱‌
۱۶‌) دفتر۴/ ۲۲۳۸ تا ۲۲۴۴ ‌
۱۷‌) دفتر۱/ ۳۰۸۷ ‌
۱۸‌) دفتر۶/ ۲۰۱۵ ‌
۱۹‌) دفتر۶/ ۵۶۰ تا ۵۷۱، با تلخیص‌
۲۰‌) دفتر۴/ ۱۶۵۰ تا۱۶۵۳ ‌
۲۱‌) دفتر۱/ ۳۴۷ تا۳۸۲ ‌
۲۲‌) دفتر۱/ ۱۳ تا ۱۶ ‌
۲۳‌) دفتر۱/ ۱۵۵۸ و ۱۵۵۹
‏۲۴) دفتر۵/ ۲۱۸۸. ‏
‏۲۵) مثنوی معنوی، دفتر۱/ ۲۱۵۵. ‏
‏۲۶) دفتر۱/ ۵۹۲. ‏
‏۲۷) دفتر۶/ ۳۳۰۴. ‏
‏۲۸) دفتر۴/ ۳۷۰۷.‏
‏۲۹) دفتر۳/ ۴۴۰۳ و ۴۴۰۴. ‏
‏۳۰) دفتر۳/ ۴۴۱۳.‏
‏۳۱) دفتر۳/ ۱۹۶۶. ‏
‏۳۲) دفتر۱/ ۲۰۹۹. ‏
‏۳۳) رمضانی، دفتر ص ۹۰، سطر ۷ تا ۹. ‏
‏۳۴) دفتر۱/ ۲۰۹۸ تا ۲۱۰۳. ‏
‏۳۵) دفتر۱/ ۱۸۰۱ تا ۱۸۰۴. ‏
‏۳۶) دفتر۱/ ۲۰۶۷ تا ۲۰۷۳. ‏
‏۳۷) دفتر۲/ ۱۷۸. ‏
‏۳۸) دفتر۱/ ۱۰۱۷ و ۱۰۲۱ و ۱۰۲۶. ‏
‏۳۹) دفتر۶/ ۶۴۷ تا ۶۵۵. ‏
‏۴۰) دفتر۱/ ۳۱۱۱.‏
‏۴۱) دفتر۲/ ۱۸۵ تا ۱۹۳. ‏
‏۴۲) رمضانی دفتر۲ ص ۸۲، سطر ۹. ‏
‏۴۳) دفتر۱/ ۶ تا ۸. ‏
‏۴۴) دفتر۲/ ۳۲۱۷ تا ۳۲۱۹. ‏
‏۴۵) دفتر۲/ ۳۴۵۶ و ۳۴۵۷. ‏
‏۴۶) دفتر۲/ ۳۳۱۳ و ۳۳۱۴ و ۳۳۱۹ تا ۳۳۲۱. ‏
‏۴۷) دفتر۵/ ۲۲۳۶ تا ۲۲۴۱. ‏
‏۴۸) دفتر۱/ ۱۱۶. ‏
‏۴۹) دفتر۴/ ۸۱۰ و ۸۱۱. ‏
‏۵۰) رمضانی ص ۳۹ سطر ۱۶ و ۲۱. ‏
‏۵۱) رمضانی ص ۱۱ سطر ۴. ‏
‏۵۲) دفتر۳/ ۶۷۰. ‏
‏۵۳) دفتر۶/ ۲۸۳۰. ‏
‏۵۴) دفتر۶/ ۴۶۳۶. ‏
‏۵۵) دفتر۱/ ۱۲۰ تا ۱۳۶. ‏
‏۵۶) دفتر۶/ ۶۰۹. ‏
‏۵۷) دفتر۴/۱۶۵۰. ‏
‏۵۸) دفتر۶/ ۱۶۴۵. ‏
‏۵۹) دفتر۱/ ۱۶۰۷ و ۱۶۰۹. ‏
‏۶۰) دفتر۴/ ۱۴۷۸ تا ۱۴۸۰. ‏
‏۶۱) دفتر۱/ ۳۰۹۰ و ۳۰۹۱ و ۳۰۹۳. ‏
‏۶۲) دفتر۱/ ۲۰۵۵ تا ۲۰۵۹. ‏
‏۶۳) دفتر۲/ ۳۶۲۱ تا ۳۶۲۴. ‏
‏۶۴) دفتر۱/ ۱۸۱۹ تا ۱۸۲۴. ‏
‏۶۵) دفتر ۲/۲۴۰۲ تا ۲۴۰۸ با تلخیص.‏
‏۶۶) رمضانی دفتر ۱ / ص ۳۹ سطر ۱۶ تا ۲۱. ‏
‏۶۷) دفتر۱/ ۱۸۹۶ و ۱۹۰۴ و ۱۹۱۱ و ۱۹۱۲.‏
‏۶۸) دفتر۵/ ۲۵۵۶ تا ۲۵۶۰.‏
‏۶۹) دفتر۳/ ۲۴۰۲ تا ۲۴۰۵. ‏
‏۷۰) دفتر۱/ ۸۴۰ تا ۸۴۳. ‏
‏۷۱) دفتر۳/ ۵۰۷ تا ۵۱۰. ‏
‏۷۲) دفتر۵/ ۳۹۸۹ تا ۳۹۹۴.‏
توجه: همة ارجاعات به مثنوی نیکلسون است، جز چند موردی که ذکر شده است.‏

منبع : روزنامه اطلاعات

مطالب مرتبط

سهراب سپهری ۸۰ ساله شد


سهراب سپهری ۸۰ ساله شد
سهراب سپهری در پانزدهم مهرماه سال ۱۳۰۷ شمسی متولد شد و در خانواده‌ای هنرمند و مسلمان نشو ونما یافت. او پس از اتمام تحصیلات عالیه، در رشته‌ی هنرهای زیبا تا آخرین لحظات زندگی پر بار خود به آفرینش هنری در رشته‌های نقاشی و شعر ادامه داد و به شهادت آثار جاودانه‌اش از مشاهیر ادب و هنر معاصر به شمار می‌آید، مجموعه شعر «هشت کتاب» سهراب و علاقه و اشتیاق ادب دوستان به این اثر پر ارزش مصداق بارز این مدعاست. او در اول اردیبهشت سال ۱۳۵۹ بدرود حیات گفت و بنا به وصیتی که کرده بود، در جوار امامزاده سلطان علی محمد باقر(ع) واقع در مشهد اردهال کاشان در صحن شرقی امامزاده، معروف به سردار به خاک سپرده شد. برای آشنایی بیشتر و آنچه را درباره روحیات و هنر والای او دریافته‌ام نظر خوانندگان این مجموعه را به مطلبی که به عنوان «یاد و خاطره سهراب» در کتاب صبح شماره دوم پاییز سال ۱۳۶۷ از انتشارات دفتر نشر آثار هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به قلم نگارنده انتشار یافته است و به دنبال می‌آید، جلب می‌کنم.
● یاد و خاطره سهراب سپهری
سهراب سپهری در سال ۲۵ـ۲۴ دوره دانشسرای مقدماتی تهران را به پایان برد و طبق قوانین آن روز و تعهدی که برای مدت پنج سال آموزگاری سپرده بود، بنا به میل و اشتیاقی که به شهر خود کاشان داشت در شهریور ماه ۲۵ به سمت آموزگاری به کاشان آمد، ‌من در آن روزگار در فرهنگ کاشان آن ایام و آموزش و پرورش امروز با سمت معاونت کار می‌کردم.
در اولین برخورد، سیمای نجیب و چهره متفکر او در من اثری گذاشت که هنوز بعد از سالیان دراز در ذهنم باقی است. به همین دلیل و بنا به موافقت او در امور اداری با من یار و مددکار شد و گرچه چند مرتبه به علل کمبود دبیر از ایشان خواستند که در یکی از دبیرستانهای کاشان تدریس کند، ولی این تکلیف تا تاریخ ۱۶ شهریور ۱۳۲۸ که سهراب در کاشان بود، عملی نگردید.
آن روزها که برای سرکشی به دبستانهای تابع اداره، به روستاهای اطراف کاشان سفر می‌کردم، در اکثر این سفرها سهـراب با من بود، و شبـهـا و روزهـا با او در مسـایل شـعر و ادب، بحث و تبادل نـظر می‌کردیم، او همواره کوله باری از وسایل نقاشی و چند کتاب شعر خطی و چاپی و نیز متون نثر فارسی که بیشتر جنبه عرفانی داشت، با خود می‌آورد و در روستاها مورد مطالعه قرار می‌دادیم و ساعاتی را که من به کار رسیدگی مدارس می‌پرداختم، نقاشی می‌کرد یا با روستا نشینان می‌نشست و به صحبت می‌پرداخت، ‌از زندگی و وضع معیشت و از رنجها و دردهای آنان جویا می‌شد و گاهی چنان تحت تأثیر قرار می‌گرفت که بی اختیار می‌گریست. شبها در کلبه روستانشینان کاشان که با صفـای روستـایی خـود از ما پذیـرایـی می‌کردند، ‌به خواندن آثار گویندگان شیرین زبان فارسی می‌پرداختیـم و گـهگاه بنـا به خواست آنـان، غزلیـات حافـظ و داستانـهای حماسی شاهـنـامـه را می‌خواندیم، او با شـادی ایـن مردمـان سـاده دل شـاد، و با انـدوه آنـان دلتـنگ می‌گشت، ‌وقتی می‌خواستیم به شهر بیاییم ناراحت می‌شد و مایل بود همیشه در کنار آنان باشد، از کتابهایی که سهراب همراه داشت، نسخه‌ای خطی از «بیـدل دهلوی» بود، که سهراب اکثراً در مـطالـعه آن غرق می‌شد و نیز دیوان صائب و کلیم کاشانی، بعضی از ابیات غزلهای بیدل و صائب که درک آن برای من و او مشکل بود با مراجعه به استاد فقید «حسین علی منشی کاشانی» که از افاضل روزگار و از شاعران به نام کاشان و سرپرست انجمن ادبی بود، توضیح و تشریح می‌گردید و همین علاقه او بود که به نظر من گرایش او را بدین شیوه نشان می‌دهد و آثار او نیز بدون اینکه استقلال شعری خود را از دست بدهد، رگه هایی از این سبک به چشم می‌خورد و ناگفته نگذاریم که شاعر و نویسنده گرانقدر معاصر «سیدحسن حسینی» در یادداشتهایی که درباره آثار و سبک سهراب فراهم آورده اند و من دو سال پیش این یادداشت‌ها را دیده ام، بدین نکته اشاره کرده است.سهراب سپهری قبل از اینکه به کار شاعری بپردازد، به هنر نقاشی می‌پرداخت و با عنایت به اینکه از خاندانی هنرمند و هنر شناس برخاسته بود خیلی زود در این رشته نام آور شد، با اینکه وضع مالی خانواده‌اش چندان رضایت بخش نبود اکثر تابلو‌های خود را به دوستداران این هنر هدیه می‌داد و اگر کسی صحبت قیمت یا پیشنهاد پرداخت وجهی را به او می‌کرد ناراحت می‌شد و می‌گفت فروشی نیست.
پدر سهراب در اداره پست و تلگراف خدمت می‌کرد و در ایام نوجوانی سهراب به علت فلج شدن هر دو پا خانه نشین شد و مادرگرامی او با داشتن پنج فرزند و استخدام در شرکت پست و تلگراف کاشان بار زندگی و تربیت فرزندان خانواده را بر دوش می‌کشید. در ترکیب بندی که در جواب شعری که من برای او ساخته‌ام و در مجموعه شعر «آذرخش» صفحه ۲۸۸ با نمونه‌ای از خط زیبای او آمده است، به زندگی خود و پدر اشاراتی دارد که حاکی از ناراحتی و رنجی است که بر جان و دل هموار می‌کرده است.
روزگار کوتاهی که سهراب در کاشان اقامت داشت در سه روزنامه محلی به نامهای «عصر امید» «ستاره فرهنگ» و «پیکان» شعرهایی طنز گونه به نام مستعار «میرزا» انتشار می‌دادم، این آثار بیشتر جنبه انتقاد از چند نفر سرمایه‌دار بود که مردم محروم کاشان و روستا را در صنعت قـالی بـافـی استـثـمار می‌کردند، قـبل از اینکه شـعرها را بـرای چـاپ به روزنـامه بـدهم، با سهـراب مشورت و تبادل نظر می‌کردم و سهراب گهگاه بیتی می‌ساخت و من در شعر خود از آن استفاده می‌کردم و همین موضوع مرا باطبع آماده و ذهن وقّاد او آشنا ساخت و با اصرار و ابرامی که در این زمینه در آغاز شاعری سهراب کردم رفته رفته شعرهایی در شیوه کلاسیک ساخت و پرداخت و به اصطلاح در این ایام بود که کار شاعری سهراب آغاز شد.
دوستانی که در آن ایام همگام با من وسهراب بودند، یکی «حبیب‌الله صناعتی
( دکتر صناعتی)» و دیگر «ماشاءالله طبیب زاده (مهندس طبیب زاده) » بود که اولی تا حدودی کار شاعری را در جوار کار طبابت دنبال کرد و آثار بسیار جالب و ارزنده از او در دست است و دومی به دنبال رشته تخصصی خود، شاعری را ادامه نداد، ‌با این دوستان و سهراب و چند نفر دیگر در یکی دو انجمن ادبی شرکت می‌کردیم و ایام فراغت اکثراً با یکدیگر به خواندن شعر شاعران بزرگ می‌پرداختیم و بحث و گفتگو می‌کردیم. ناگفته نگذارم که سهراب، جُنگی از شعرهای مرا با آثار شاعران نامبرده و جمعی دیگر با خط خود نوشته است که جزء گرانبهاترین یادبودهای او در نزد نگارنده محفوظ است.
شهر کاشان شهری است که در کنار کویر واقع است، تابستان آن بسیار گرم و طاقت گیر است، در تابستان سال ۱۳۲۶ برای فرار از گرما در یک شب جمعه « پنجشنبه ۱۱,۴/۲۶ » به اتفاق سهراب به قمصر کاشان که در سی کیلومتری کاشان واقع و آب و هوای آن بسیار معتدل است و مرکز تولید گل سرخ«محمدی » و تهیه گلاب و عطر معروف می‌باشد،‌سفر کردیم و به یاد دارم که شبی را تا صبح با سهراب به گفتگو پرداختم. سهراب در آن شب دریچه دل خویش را گشود و از رنجهای زندگی و از اندیشه‌ها و آرزوهای خود سخن‌ها گفت که امروز با خواندن آثار او، بهتر اندیشه‌های او را با رنجی که از زندگی می‌برده است، درک می‌کنم.
پس از مراجعت به کاشان تحت تأثیر سخنان او بود که شعری خطاب به او سرودم و همراه یادداشتی بدو دادم، چندی بعد سهراب نامه‌ای زیبا و ترکیب بندی که شاید بتوان گفت اولین شعر جدی او بود به من سپرد که خوشتختانه از گزند ایام محفوظ مانده است و همان‌طور که اشاره رفت به درج آن در مجموعه شعر «آذرخش» پرداختم و در این جا برای دوری جستن از طول کلام، به آوردن قسمتی از شعر خود خطاب به سهراب بسنده می‌کنم.
آنــچــه مـرا ‌ای «سپـهـر» در نظـر آید نیز تـو را پیش دیـده جلوه‌گر آیـد خستـه شـدم خسته دیگر از دل و دیـده بس کـه مرا خون دل زدیده برآید
در دل شـبـهـای تـار نـالـه کـنـم ســر اهرمن بـخت ِتیره چون ز در آیـد
روز من از روزگار عمـر سیـه تـر اسـت لـشــکـر انـدوه از در دگـر آیــد
گفـتـم ازیـن پـس ننـالـم از غـم ایــام « بر سـر آنـم اگر زدسـت بر آید»
هر چه کنم درد و نـاله بر خـود هـمـوار درد فـراوان و نـالـه بیـشـتـر آیـد
هر چـه کـشــم آه از نـهـاد بـر افـلاک در دل ایـن چرخ نـاله بی اثر آیـد
« بـگذرد این روزگـار تلخ تـر از زهــر بار دگـر روزگار چون شـکر آید »
ورنه از این درد و رنـج، اهرمـن مـرگ از در مـن‌ای «سپهـر» بی خبر آید
پرده‌ای از تیـره روزگـار من است ایـن پیش تو‌ای دوست یادگار من است این
جمعه ۱۲/ ۴/ ۱۳۲۶
در اوایل تیرماه ۱۳۲۶ ضمن مشورت با من و علاقه‌ای که به کار نقاشی داشت، برای گذراندن کنکور به تهران سفر کرد و پس از قبولی در هنرکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران درخواست انتقال به تهران کرد که وزارت فرهنگ با این درخواست طبق معمول آن زمان و تعهدی که برای انجام خدمت پنج ساله خارج از تهران داشت موافقتی به عمل نیاورد و سهراب به ناچار ترک خدمت کرد و بعداً بر اساس حکمی که صادر شد از خدمت معاف گردید و تا یکی دو سال وزارتخانه برای استرداد هزینه تحصیل او در دانشسرا و عدم انجام تعهد پنجساله حدود سی هزار ریال که در آن روزگار پول کمی هم نبود از وی مطالبه می‌کرد که این خود با توجه به وضع مالی او دردسری بود که نمی دانم چگونه و به چه نحو فیـصله یافت، عزیمت سهـراب بـه تهـران برای دوستان او از جمله من بسیـار ناگوار بود. ولی نامه‌های او مرتب به دست من می‌رسید و ارتباط من با او تا سال ۱۳۳۳، « آذرماه » که به تهران انتقال پیدا کردم برقرار بود.
در طول مدتی که من در کاشان بودم، حدود هفتاد نامه از سهراب دریافت داشتم که در همین حدود نیز جواب نوشتـه‌ام، در نـامـه‌های گرانـبـار سهـراب بـه غیراز مسایل خصوصی و زندگی خود از دریچه‌هایی که از شعر نو به روی او گشوده شده بود سخن بسیار رفته است، در نامه‌های ارسالی آثاری از نیما، و سایر شاعران نوپرداز برای استفاده من همراه می‌کرد و نظرات ارزنده خود را برایم می‌نوشت و شعرهای تازه خود را می‌فرستاد، دریغ و افسوس که این نامه‌ها را دوستی که فعلاً در ایران نیست برای مطالعه از من گرفت و دیگر پس نداد. تا امروز به عنوان یادبودی از آن عزیز در مجموعه‌ای به بازار هنر و ادب عرضه دارم و امیدوارم اگر آن دوست سفر کرده این دست نوشته را بخواند با استرداد این میراث گرانبها، حق دوستی را ادا کند، ‌ان شاء الله.
سهراب بعد از سرودن ترکیب بندی که در بالا بدان اشارت کردم، ‌مجموعه داستانی را در قالب مثنوی به عنوان «در کتاب چمن یا آرامگاه عشق»که تحت تأثیر «زهره و منوچهر» ایرج میرزا ساخته و پرداخته بود، بدست چاپ سپرد، من کمی قبل از انتشار این مجموعه، مثنوی داستانی شباهنگ را منتشر کرده بودم، بر مجموعه او مقدمه کوتاهی به قلم من آمده است که آینده درخشان سهراب را در زمینه شعر پیش‌بینی کرده‌ام، کسانی که این مثنوی سهراب را خوانده‌اند، یا بعداً مطالعه کنند در خواهند یافت که سهراب چند سال بعد ضمن مطالعه در ادب گذشته ایران، راه یافتن به حریم شعر امروز و مطالعه در آثار نیما و پیروان راستین نیما، بدون اینکه تحت تأثیر کسی قرار گرفته باشد یا مقلد کسی باشد چه جهش اعجاب‌انگیزی داشته است و با شیوه‌ای که خاص خود اوست چگونه توانسته است در این راه رایت اندیشه‌های والای خود را بر فراز قـله شعـر ماندنـی روزگار به اهتزاز در آورد.
وقـتـی اولـین کتـاب خـود «مـرگ رنـگ» را در تـهـران انـتشار داد و برایم فرستاد نوشت، قالب دو بیتی‌های پیوسته و قالب هایی از این دست مرا قانع نمی کند، و در تلاش و کوشش هستم تا طرحی دیگر برای بیان احساس و اندیشه‌های خود پیدا کنم، شاید به همین دلیل است که از چاپ تعدادی از دوبیتی‌های پیوسته خود که همراه نامه‌های خود برای من فرستاده بود در آثارش خودداری کرده است.
می بینیم سهراب در آثار بعدی شیوه مستقل خود را پیدا کرد و بحث دراین مورد را باید محققان و منتقدان صاحب نظر وارد به مسائل شعر امروز و خالی از هر غرض شخصی دنبال کنندکه کاری است شایسته.
در تهران کمتر از کاشان او را می‌دیدم و به علت گرفتاری‌های زندگی که گریبانگیر من و او بود، نمی خواستم آرامش او را بر هم بزنم، ‌سهراب گهگاهی به محل کار من در وزارت آموزش و پرورش می‌آمد و از خاطرات گذشته در کاشان صحبت می‌داشتیم. یکی دو مرتبه که از سفر فرنگ برگشته بود، از فساد اخلاق که جامعه غرب را فرا گرفته بود، صد سینه سخن داشت و از سقوط اخلاقی فریب‌خوردگان این وادی داستانها داشت.
سهراب انزوا را بر ظاهر شدن در مجالس و محافل شعر خوانی ترجیح می‌داد. او می‌گفت اگر هنرمند را اصالتی باشد خود به خود جای خود را باز می‌کند و نیازی به تبلیغات آن چنانی نیست و خود نیز چنین بود و چنین کرد.
مرگ نابهنگام سهراب برای من که جان و دلم در هوای او پر می‌زد، ضربه‌ای سنگین بود و برای ادب و هنر این مرزو بوم سنگین‌تر، چرا که بودن او امیدی بود برای باروری هر چه بیشتر ادب و شعر امروز.
برای تکمیل این مقال، و تعیین تاریخ دقیق اقامت سهراب در کاشان ناچار بودم سفری به کاشان داشته باشم، در این سفر که به اتفاق شاعران گرانقدر «حمید سبزواری» «محمدرضا عبدالملکیان» «حسین لاهوتی (صفا)» در تاریخ ۱۴ و ۱۵ اردیبهشت ۱۳۶۶ انجام گرفت، بعد از مطالعه پرونده او در اداره آموزش و پرورش برای دیدار خاک ارجمند وی به مشهد اردهال رفتیم و با یک دنیا افسوس، ‌پس از پرس و جوی بسیار، آرامگاه بی‌نام و نشان او را به وسیله یکی از علاقمندان در صحن شرقی امامزاده سلطان بن علی محمد بن باقر«ع» معروف به صحن سردار یافتیم، زیرا هیئت امنای امامزاده تاکنون اجازه نداده اند سنگی بر روی خوابگاه جاودانی او نصب کنند، انتظار می‌رود وزارت محترم ارشاد اسلامی ترتیبی بدهد که بر خاک او بنایی در خور مقام سهراب به عنوان یادبود بنیان شود تا حق این مرد بزرگ شعر و هنر معاصر ادا شده باشد.
● خصوصیات اخلاقی و روحی او:
سهراب سپهری به خاطر اصالت خانوادگی و تربیتی، ذاتاً انسانی مؤدب و خجول و بردبار و گوشه‌گیر بود و دوست داشت به دور از جنجال‌های اجتماعی زندگی کند، دل و جانی داشت به پهنای آسمان آبی، صاف و زلال، همواره در خویشتـن خویش و حالـت عـارفــانه خـود غـرق بود، به مادیات فکر نمی‌کرد و پول را تا اندازه‌ای که حوائج زندگی ساده و بی‌پیـرایـه او را تأمیـن کند قـابل تحمل می‌دانست، شهرت‌ طلب نبود و اعتقاد داشت کسانی که دنبال شهرت می‌روند،‌ خودخواه و بی‌مایه‌اند. او فرزند مسلمان خانواده‌ای بود که آبا و اجدادش به نیکنامی و مردم دوستی شهرت داشته و دارند، زشتی را زشت می‌دانست و زیبایی را تحسین می‌کرد، به دوستان خود بدون اینکه بر زبان بیاورد عشق می‌ورزید و دشمنان خود را به حال خود می‌گذاشت، ‌اهل مصاحبه نبود و مانند بعضی از حضرات برای خود مصاحبه و سؤال و جواب طرح نمی کرد و هر روز با یک مصاحبه آن چنانی در راهرو رنگین نامه‌های تهران برای چاپ نوشته‌های خود ولو نبود، ‌از تملق و چاپلوسی گریزان و برای نام‌آوری مقاله چاپ نمی کرد و به این و آن ناسزا نمی گفت، به منتقدان دروغین آثار خود دهن کجی نمی کرد و برای تعریف و تمجیدهای بی سر و ته به کسی رشوه نمی داد، از سیاست بازی و سیاست بازان، به دور از زد و بندهای پشت پرده، بیزار و برکنار بود.
با آنکه «ابـرهای هـمه عالـم شـب و روز در دلـش گریه می‌کردند» می‌خندید و در خنده اش گریه‌های پنهانی موج می‌زد، برآستان کسی سر فرود نمی‌آورد، و بر جهان و هر چه در اوست آستین بر می‌فشاند، در فراز و نشیب‌های زندگی خود را نمی‌باخت و در گوشه انزوای خویش همچنان به کار و آفرینش شعرهای جاودانی و تابلوهای ماندنی سرگرم بود، از آلودگیهایی که هنرمندان دروغ پرداز جزئی از هنر می‌دانستند، پاک و منزه بود، آئینه دلش زمزم زایندگی و سرچشمه اشراق آفرینش‌های هنری بود و بس، زندگی را با همه رنجهایی که از دوران کودکی تا پایان عمر برایش به ارمغان آورده بود، دوست می‌داشت و مرگ را حیاتی تازه می‌دانست، او اعتقاد داشت اثر آدمی است که جاودان می‌ماند و همه چیزرا فنا پذیر می‌دانست به غیر از هنر اصیل و نام نیک و خداوند عالمیان.
از هنرمندان به نام، به نیکی یاد می‌کرد و از تلاش بی‌هنرانی که هنر را وسیله تقرب به دستگاه اهریمن قرار داده بودند خوشحال نبود، با هنر فروشانی که دم به دم خود را به دم سیاست‌بازان شرق گره زده بودند و سر در سفره غرب داشتند سرو کاری نداشت، ‌او با نوباوگان سخن والای فارسی دربارگاه اندیشه‌ای عارفانه زانو به زانو می‌نشست و عشق می‌ورزید، ‌شعر خوب از هر کس که بود، برای او به منزله غذای روح بود. خواه دشمن، خواه دوست.
در زندگی سادگی را می‌پسندید، در برخورد، ‌در حرکت، در خانه، در کارگاه، در لباس پوشیدن، در غذا خوردن، ‌در صحبت کردن، ‌در معاشرت کردن، در تمامی دورانی که با من در کاشان بود از او دروغ نشنیدم. در صداقت او تردید وجود نداشت و حالات و رفتار او برای همه دوستانش سرمشق زندگی و آزادی و آزاد اندیشی بود.
سهراب در آثار بزرگان ادب گذشته همانند فردوسی، سعدی، حافظ، ‌سنائی، ‌عطار، ‌مولانا، ناصر خسرو‌،‌ انوری، خاقانی، نظامی و امثال این بزرگان تأملی عمیق داشت و خوب خوانده بود و خوب تجزیه و تحلیل می‌کرد و به خصوص در آثار شاعران معروف به سبک هندی «اصفهانی» نظیر «صائب»، «کلیم»، «بیدل هندی»و جز اینها مطالعاتی همه جانبه کرده بود و می‌توان گفت این شیوه را با قالبهای نو و شیوه خاص خود تازگی بخشید بدون اینکه تحت تأثیر کسی قرار داشته باشد، ‌زیرا ما امروز آنچه از «هشت کتاب»او در پیش رو داریم، ‌زائیده اندیشه خود اوست و لا غیر و شیوه او خاص خود اوست و شعرش به همین دلیل دلنشین است، رگه‌هایی از عرفان و طرز خاص او در شاعری است که همه را شیفته آثارش ساخته است.
سهراب با آنکه به آثار هنری «شعر» غربی آشنائی کافی داشت، ‌هیچ گاه نخواست ترجمه‌ای دست و پاشکسته از آثار غربیان را به نام شعر امروز به خورد مردم بدهد و آنچه سروده و گفته است از چشمه فیّاض طبع خود اوست و گر چه امروز بعضی از داعیه داران شعر معاصر با بی انصافی کامل بعد از سالها که از مرگ او می‌گذرد چوب بر مرده او می‌زنند و ما می‌دانیم که این حضرات به خاطر مقبولیتی که سهراب در بین مردم دارد و هر روز بیشتر می‌شود در رنجند، گرچه در حیات او نیز چنین بود، اینان باید به این حقیقت پی ببرند که همان گونه که در حیات او از این دسیسه بازی‌ها سودی نبردند، امروز نیز راه به جائی نخواهند برد و آفتاب را به گل اندودن کاری است بیهوده و بی حاصل، زیرا سهراب سپهری جایگاه والای خود را دارد و آثار او هر روز درخشندگی بیشتری پیدا کرده و تازگی خود را چه بخواهیم و چه نخواهیم حفظ خواهد کرد.
در اینجا برای اینکه خواننده‌ی عزیز بداند که در گذشته‌های دور نیز از این دوز و کلک‌ها در بین حضرات شاعر وجود داشت، به نقل مطلبی می‌پردازم که از آتشکده آذر در مورد «امامی هروی» و «مجد همگر» ، ‌معاصران سعدی که سخت از شهرت و نبوغ این خداوندگار سخن در هراس بوده‌اند. بدون اینکه بخواهم مقایسه‌ای بین سپهری و سعدی داشته باشم.
«امامی: از علمای آن دیار و از شعرای مشهور روزگار و مداح اتابکان فارس و معاصر شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی است، گرچه در فن شاعری استاد است اما آنچه مجد همگر در خصوص او و شیخ سعدی اعتقاد داشته به اعتقاد فقیر ـ : منظور نویسنده تذکره آذر است ـ از برای او بسیار زیاد است در اصفهان در سنه ۶۸۶ فوت شد.» در ذیل این شرح حال، استاد سادات ناصری مصحح تذکره آذر نوشته دیگری را از تذکره عرفات العاشقین آورده است که به نقل آن می‌پردازیم :
« از میان کتب تذکره در عرفات العاشقین، ‌احوال امامی اندکی گسترده‌تر آمده بود از آنجا که این کتاب گرانقدر هنوز به چاپ نرسیده است به نقل مطالب آن پرداختیم، ‌هر چند خود در این مختصر بیشتر از تذکرة الشعراء دولتشاه استفاده کرده و مبالغه‌ها به کار بسته است.»
«امام تمام همام، فاضل کامل، ‌مفتی فتاوی کمال، ‌عارف معارف حال، جامع مجامع صوری و معنوی، امامی الهروی: گویند که از علماء و فضلای کامکار خراسان است و در کرمان نشو و نما یافته، و بعضی امامی کرمانی را سوای او دانند و کرمانی را صاحب علوم کیمیا و سیمیا خوانند. علی‌ای‌حال ‌مستجمع و مستحضر جمیع کمالات و مستودع و مستولی همه حالات بوده، عقده رموز دقایق معارف بر سر انگشت بیان گشودی و کلید کنوز حقایق از تحت عرش لسان نمودی، از جمله در صنعت اکسیر ید بیضای موسوی نموده و در سلوک تجرد در حیرت و سکوت بر رخ عیسی گشاده.
نقل است که روزی خواجه صاحب دیوان و ملک معین پروانه که در عهد «ابا قاآن» حاکم روم بود و مولانا نورالدین رصدی و ملک افتخارالدین کرمانی به تفتیش حالات وی در خدمت مجد الدین همگر مجتمع شدند هر یک بدیهه گفته به خدمت وی فرستادند اول پروانه گفت :
ز شمع فارس مجد المه و دین
سؤالی می‌کند پروانه روم
زشـاگـردان تـو هستند حاضر
رهی و افتخار و نور مظلوم
چو دولت حضرتت را هست لازم
دعا گو، صاحب دیوان ملزوم
نگر ز اشعار «سعدی» و «امامی»
کدامین به پسندند اندین بوم
تو کن تعیین این، چون ملک انصاف
بود در دست تو چون مهره موم
چون هر یک از حضرات بدین ترتیب بیتی گفته، مجموع را به خدمت مجدالدین «همگر» فرستادند وی جواب ایشان فی‌البداهه فرمود:
ما گرچه به نطق طوطی خوش نفسیم
بر شکــّر گفته‌های « سـعـدی » مگسیـم
در شیـوه شـاعری بـه اجـمـاع امـم
هرگز من و «سعدی» به «امامی» نرسیم
اگر چه در روزگار سعدی امکان داشته است، این اظهار نظر «مجد همگر» تا حدی اذهان مردم را مشوّب کند ولی امروز که قرنها از دوران سعدی و امامی هروی و مجد همگر می‌گذرد شهرت سعدی در بین مردم روز به روز افزون‌تر می‌شود و حتی مردم کوچه و بازار ابیاتی پندآموز از سعدی و غزلیات شورانگیزش در خاطر دارند ولی اکثر مردم فارسی زبان، حتی نام امامی و مجد همگر و نظایر این شاعران را نمی‌دانند و آثار آنان گهگاه در لابلای تذکره‌های خاک‌آلود شعر به چشم می‌خورد و نام آنان با مرگشان مرده است. این است حقیقت در هنر و اصالت در شعر که آنچه باقی‌ماندنی است، می‌ماند و مردنی می‌میرد و چنین است که شعر سهراب نه تنها در حیات او درخشید، بلکه امروز که او در بین ما نیست نیز همچنان می‌درخشد و تا خورشید بر پهنه نیلگون این مرز و بوم بتابد، نام و شعرش جاودان است و آنچه دشمنان او یعنی دشمنان هنر به هم می‌بافند، ‌تأثیری در این تابش ندارد و حبابی است که در هر حال نقش بر بست چرا که او چون عقابی تیز پرواز با دیدگان نافذ خود به شکار لحظه‌های زندگی می‌پرداخت، ‌با تمام وجود درون، اشیاء را می‌کاوید وزیباترین واژه‌ها را برای آنچه از عالم هستی یافته بود انتخاب می‌کرد، در مورد شیوه و ارزش شعر سهراب با عنایت به اینکه بسیار سخن گفته اند ولی چنان که شاید و باید حق او ادا نشده است و بر دوستداران و هنرمندان و منتقدان وارسته و بی غرض است که در این زمینه گام‌های مؤثری بردارند. روانش شاد و نامش جاودانه باد.
از آثار اوست:
«آن برتر»
به کنار تپة شب رسید
با طنین روشن پایش، آیینة فضا را شکست
دستم را درتاریکی اندوهی بالا بردم
و کهکشان تهی تنهایی را نشان دادم
شهاب نگاهش پژمرده بود
غبارِ کاروان‌ها را نشان دادم
و تابش بیراهه ها
و بیکران ریگستان سکوت را.
و او
پیکره‌اش خاموشی بود.
لالایی اندوهی بر ما وزید،
تراوش سیاه نگاهش با زمزمة سبز علف‌ها آمیخت ؛
و ناگاه
از آتش لبهایش جرقة لبخندی پرید.
در ته چشمانش، تپة شب فرو ریخت
و من
در شکوه تماشا، ‌فراموشی صدا بودم.
...
درقیر شب
دیر گاهی است در این تنهایی
رنک خاموشی در طرح لب است
بانگی از دور مرا می‌خواند؛
لیک پاهایم در قیر شب است.
...
رخنه‌ای نیست در این تاریکی:
در و دیوار به هم پیوسته است
سایه‌ای لغزد اگر روی زمین
نقش وهمی است، زبندی رسته است.
...
نقش آدم‌ها
سر به سر افسرده است
روزگاری است در این گوشة «پژمرده هوا»
هر نشاطی مرده است.
...
دست جادویی شب
در به روی من و غم می‌بندد
می‌کنم هرچه تلاش
او به من می‌خندد.
...
نقش‌هایی که کشیدم در روز
شب ز راه آمد و با دود اندود
طرح‌هایی که فکندم در شب
روز پیدا شد و با پنبه زدود
...
دیرگاهی است که چون من همه را
رنگ خاموشی در طرح لب است
جنبشی نیست در این خاموشی :
دست‌ها، پاها در قیر شب است.
...
«در سفر آن سوها»
ایوان تهی اَست و باغ از یاد مسافر سرشار
در درة آفتاب، سر بر گرفته‌ای:
کنار بالش نو، بید سایه‌فکن از پا درآمده است،
دوری، تو از آن سوی شقایق دوری
در خیرگی بوته‌ها، ‌کو سایة لبخندی که گذر کند
از شکاف اندیشه، ‌کو نسیمی که درون آید؟
سنگریزة رود، بر گونة تو می‌لغزد
شبنم جنگل دور، سیمای تو را می‌رباید
تو را از تو ربود‌ه‌اند و این تنهایی ژرف است
می‌گریی، و دربیراهه زمزمه‌ای سرگردان می‌شود.
...
خیال پدر
شب بود و ماه و اختر و شمـع و خیال
خواب از سرم به نغمة مرغی، پریده بود
در گوشـة اتاق فـرو رفـته در سکـوت
رؤیـای عمـر رفتـه مـرا پیش دیده بود
در عالم خیال، بـه چـشـم آمـدم پـدر
کز رنج، چون کمان، ‌قد سروش خمیده بـود
موی سیـاه او شـده بود اندکـی سپـیـد
گفـتـی سپـیـده از افـق شـب دمـیـده بــود
از خود بـرون شدم به تماشـای روی او
کـی لـذت وصـال بـدین حـد رسیـده بود؟
دستی کشید بر سرو رویم به لطف و مهـر
یـک سـال می‌گـذشت، پسر را نـدیـده بود
یاد آمـدم که در دل شـبـهـا هـزار بـار
دسـت نـوازشـم بـه سـر و رو کـشـیـده بـود
چون محو شد خیال پـدر از نـظـر مـرا
اشـکـی بـه روی گـونـة زردم چـکـیـده بـود.
خرداد ۱۳۲۸
سهراب سپهری شعر بالا را برای دوست صمیمی و شاعر و نویسنده و طبیب مشهور دکتر «حبیب‌الله صناعتی» فرستاده است که با تشکر و امتنان از ایشان برای اولین مرتبه در این مجموعه به چاپ می‌رسد، ناگفته نماند که سهراب با دکتر صناعتی و نگارنده و جمعی دیگر از دوستان که در یاد و خاطره سهراب نامشان آمده است تا آخرین لحظات حیات پربار خود رشته دوستی و آشنایی را که در کاشان پیوند خورده بود حفظ کرد. درباره همین مطلب و خاطرات گذشته و شاعران آن روزگار «دکتر صناعتی» مطلب جالب و مفصلی چاپ داشته‌اند که متأسفانه بعد از بسته شدن و صفحه‌بندی «خلوت انس» به دست نگارنده رسید و توفیق چاپ آن دست نداد که در مجلد دوم به نشر آن مبادرت خواهد شد.

وبگردی
کشتی قرآن مطلا و واقعیت جامعه
کشتی قرآن مطلا و واقعیت جامعه - خبر «قرآن مطلا» در روزهای اخیر احساسات بسیاری را جریحه­ دار کرده است. اگربه جامعه و واقعیت ­های آن سری بزنیم چه می توانیم بگوییم؟ گیریم که قران مطلا کار درستی است. آیا با توجه به وجود فقط 100 خانوادۀ زیر فقر در جامعه، باز هم باید برخلاف سیره رسول خدا و امیرمومنان(علیهما السلام) آنان را نادیده گرفت و به کاری ازین دست پرداخت؟ در آن صورت، آیا قرآن مطلا با سیره و سنت رسول...
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس
ابعاد حقوقی جدال علی مطهری با آستان قدس - 38 شرکت که جزء بزرگترین کارتل های اقتصادی کشور هستند، متعلق به آستان قدس است. بنابراین آستان قدس کنونی، آستان قدسی نیست که حضرت امام در نامه خود از آن سخن گفته‌اند.
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها
مقایسه بودجه مراکز حوزوی با دانشگاه ها - به‌جز وزارت ارشاد، هیچ‌یک از این 40 ارگان و نهاد در قبال میلیاردها تومان بودجه‌هایی که دریافت می‌دارند پاسخگو نبوده نیستند.
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار - ویدئویی از لحظات اولیه برخورد کشتی چینی با نفتکش سانچی و انفجار
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی»
فیلم/ گریه شدید وزیر کار در گفت‌و‌گوی تلفنی با خانواده خدمه نفتکش «سانچی» - علی ربیعی وزیر کار، رفاه و امور اجتماعی در گفت‌وگوی تلفنی با خانواده یکی از خدمه نفتکش «سانچی» اظهار همدردی کرد.
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی
تصاویر هولناک از آخرین لحظات کشتی سانچی - توقف عملیات خنک سازی و مهار آتش در شب گذشته، موجب رسیدن آتش به مخازن سمت چپ کشتی و انفجارهای شدید صبح امروز شد که در نهایت پس از چند ساعت به غرق شدن کامل نفتکش ایرانی انجامید.
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت
عکس خواستگاری کریم انصاریفرد از دختر یونانی با زمرد گرانقیمت - رسانه های مطرح یونانی با انتشار تصاویری از رابطه عاطفی ملی پوش ایرانی باشگاه المپیاکوس با یک میلیاردر یونانی - آمریکایی پرده برداشتند و مدعی شدند این دو تصمیم خود را برای ازدواج قطعی کرده اند.
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟
چرا حداد و ولایتی بیشتر از 50 شغل دارند؟ - بخشی از تکثر مسئولیت های بعضی چهره‌های سیاسی به بی‌اعتمادی نظام به افراد کارآمد برمی‌گردد و علت دیگر این موضوع، اعتماد غیرمعقول به این افراد است. با این حال این افراد هرچقدر هم که توانمند باشند، از نظر روان شناسی و انسان شناسی در بخشی از مسئولیت های خود ناموفقند.
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود!
فیلم نابغه ۱۰ ساله‌ طراح خودرو / قبلی هم انرژی هسته ای کشف کرده بود! - فیلم - حسین عطایی ۱۰ سال دارد و در حوزه طراحی مفهومی خودرو فعالیت می کند. او ۶ اختراع ثبت شده دارد، مدرسه نمی رود و از دو شرکت تسلا و ولوو دعوت به همکاری شده است. او مشاور رییس سازمان برنامه و بودجه است. گفتگوی رضا رشیدپور با نابغه ١٠ساله طراحی خودرو را اینجا ببینید.
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت !
تست تصادف سمند در انگلیس / فقط با سرعت 50 کیلومتر در ساعت ! - تست برخورد جلوی خودرو با سرعت 50 کیلومتر در ساعت برای سمند TU5 ، توسط یکی از سازمانهای معتبر ارزیابی خودرو در انگلستان صورت گرفت.
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه
فیلم جنجالی از حجت الاسلام قاسمیان در کرمانشاه - این فیلم حواشی زیادی را در فضای مجازی به همراه داشته است.
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم
جنجال نیوشا ضیغمی: من اصلا ایشان را آدم حساب نمیکنم - اولین قسمت از برنامه هاردتاک کاکتوس را با صحبت های جذاب نیوشا ضیغمی در مورد خانواده و همسرش ، ماجرای صحبت های جنجالی یک هواپیما ، 8 سال احمدی نژاد و ...
    پربازدیدها