یکشنبه ۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Sunday, 22 April, 2018

موضوع و حدود جمیعت‌شناسی


- واژهٔ جمعيت‌شناسى:
واژهٔ 'جمعيت‌شناسى' در برابر واژهٔ خارجى 'دموگرافى' (demography) نهاده شده است. دموگرافى از دو ريشهٔ 'دموس' (demos) به معناى مردم، و 'گرافوس' (graphos) به معناى نوشتار و نگارش ترکيب شده است. معناى دقيق واژهٔ دموگرافي، که در برخى از منابع جمعيتى نيز به‌کار رفته، 'جمعيت‌نگاري' است ولى در زبان فارسى به 'جمعيت‌شناسي' ترجمه شده است.
نظر بر اينکه دانش جمعيت‌شناسى در آغاز پيدايش خود در اوايل نيمهٔ دوم سدهٔ ۱۹ (۱۸۵۵) صرفاً به بيان توصيفى پديده‌هاى جمعيتى مى‌پرداخت، لذا انتخاب واژهٔ دموگرافى (جمعيت‌نگاري) براى آن درست بود، اما دانش جمعيت‌شناسى در فرآيند دگرگونى و تکامل خود به بررسى علت‌ها و پيامدهاى پديده‌هاى جمعيتى و رابطهٔ آنها با پديده‌هاى اقتصادي، اجتماعى و سياسى پرداخت و به همين جهت به مرحلهٔ تحليلى وارد شد. زمانى که براى نخستين بار در سال ۱۳۳۶، جمعيت‌شناسى به‌عنوان يک درس در دانشگاه تهران تدريس شد، اين علم از مرحلهٔ توصيفى (نگاري) به مرحلهٔ تحليلى (شناسي) وارد شده بود؛ به همين جهت به 'جمعيت‌شناسي' ترجمه شده است.
واژهٔ دموگرافى براى نخستين بار در سال ۱۸۵۵ در کتاب آشيل گيارد (Achille Guillard) فرانسوى تحت عنوان 'اصول آمارى انساني' يا 'جمعيت‌شناسى تطبيقي' به‌کار رفته و از آن پس مصطلح شده است (بهنام، ۱۳۴۸؛۳).
- تعريف جمعيت‌شناسى:
براى 'جمعيت‌شناسى' تعاريف چندى در آثار جمعيت شناختى آمده است:
۱. جمعيت‌شناسى مطالعهٔ آمارى جمعيت‌هاى در حال تغيير انسانى با روش علمى است (نيک خلق، ۱۳۷۴؛ ۷).
۲. جمعيت‌شناسى علمى است که به مطالعهٔ ساختمان و تحول و حرکات جمعيت‌ها در زمان و مکان مى‌پردازد (صالحي، ۱۳۷۷؛ ۱۱).
۳. جمعيت‌شناسى مطالعهٔ ساختمان و حرکات جمعيت‌هاى انسانى و روابط متقابلى است که ميان پديده‌هاى جمعيتى و عوامل اقتصادي، اجتماعى و بيولوژيک وجود دارد (بهنام، ۱۳۴۸؛ ۴).
در جمع‌بندى از تعاريف فوق و تعريف‌هاى ديگرى که در اين مورد ارائه شده، مى‌توان به تعريف نهائى زير رسيد: 'جمعيت‌شناسى عبارت است از مطالعهٔ علمى و توصيف و تحليل آمارى ترکيب و حرکات جمعيت‌هاى انساني، بررسى سياست‌هاى جمعيتى و روابط متقابلى که ميان پديده‌هاى جمعيتى و عوامل اقتصادى ـ اجتماعى و زيستى وجود دارد' .
به نظر جمعيت‌شناسان، جمعيت‌شناسى نوعى حسابدارى دقيق انسان‌ها و رويدادهاى تولد، زناشوئي، طلاق و مرگ آنها است. در واقع جمعيت‌شناسى حد فاصل ميان علوم طبيعى و علوم انسانى و اجتماعى است که خصايص کيفى جمعيت‌ها، استعداد زاد و ولد و تجديد نسل و همچنين حرکات زمانى و مکانى آنها را مورد مطالعه قرار مى‌دهد.
جمعيت‌شناس هر چند در وهلهٔ نخست مى‌کوشد وضع جمعيت‌هاى انسانى را 'آنچنان که هست' نشان مى‌دهد، اما در عين حال با کوشش در کشف چرائى پديده‌ها، ما را به تفکر دربارهٔ 'آنچنان که بايد باشد' وا‌مى‌دارد. از اين‌رو گردآورى آمار و ارقام و روابط و همبستگى ميان آنها روشن شود، تجملى بيش نيست و براى فراهم‌آورندگان آن رنجى است که بى‌ثمر مى‌ماند (اماني، ۱۳۵۵؛ چ).
  موضوع و حدود جميعت‌شناسى
در ابتدا جمعيت‌شناسى قلمرو محدودى داشت که به‌شمارش جمعيت يا مطالعه دربارهٔ عوامل مؤثر در تغيير تعداد جمعيت اختصاص داشت. اما بعدها در اثر بهبودى که در روش‌هاى گردآورى داده‌ها و آمار به‌وجود آمد، دامنهٔ اين علم رو به گسترش نهاد و به بررسى جنبه‌هاى کمى و کيفى جمعيت و نظريه‌هاى جمعيتى نيز توجه کرد (امين‌زاده، ۱۳۷۹؛ ۵).
بنا به نوشتهٔ 'فرهنگ علوم اجتماعى' ، جمعيت‌شناسى داراى دو زمينهٔ اصلى است (بيرو، ۱۳۶۶؛ ۸۶):
۱. بررسى ساختار جمعيت در مقطع محدود و مشخصى از زمان
۲. بررسى حرکات جمعيت در دو شکل: حرکات طبيعى و حرکات مکانى
منبع ديگرى موضوع جمعيت‌شناسى را در سه عنوان خلاصه مى‌کند:
۱. بعد يا حجم جمعيت
۲. ساخت جمعيت
۳. تحول جمعيت (معزّى، ۱۳۷۱؛ ۲).
دقيق‌ترين تقسيم‌بندى، موضوع جمعيت‌شناسى را به چهار بخش قسمت مى‌کند (سرائي، ۱۳۶۸؛ ۲۷):
۱. حجم يا شمارهٔ جمعيت
۲. توزيع جمعيت در مکان برحسب انباشتگى
۳. ترکيب جمعيت از نظر جنس و سن و سواد و فعاليت
۴. تغييرات يا حرکات جمعيت در زمان و مکان.
  هدف جمعيت‌شناسى
هدف کلى جمعيت‌شناسى مطالعهٔ گروه انسان‌هائى است که در زمان معينى و در منطقه‌اى مشخص زندگى مى‌کنند و به‌عنوان يک جامعه (يا جمعيت) آمارى، ويژگى‌هاى مشترک دارند (بهنام، ۱۳۴۸؛۳). هدف نهائى جمعيت‌شناسى به‌دست آوردن 'قوانين جمعيتي' است.
اهداف ويژه و رفتارى مطالعات جمعيتى عبارت است از:
- گذشته‌نگرى جمعيت در روند تکامل اجتماعى.
- مطالعهٔ جمعيت در زمان حال از نظر حجم، توزيع، ترکيب و حرکات.
- آينده‌نگرى و پيش‌بينى جمعيت.
- بررسى رابطهٔ ميان پديده‌ها و فرآينده‌هاى جمعيتى با پديده‌هاى اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى و سياسى.
   جمعيت‌شناسى و دانش‌هاى ديگر
جميعت‌شناسى، مانند هر دانش ديگر، با بسيارى از علوم زيستي، رياضى و اجتماعى ارتباط متقابل دارد، يعنى در مطالعات خود به رشته‌هاى ديگر وابسته است و در عين حال بر آنها تأثير مى‌گذارد. ارتباط جمعيت‌شناسى با دانش‌هاى ديگر به‌حدى است که پژوهشگرانى مانند هاوزر (Hauser) و دانکن (Duncan) عقيده دارند که 'جمعيت‌شناسى نه نظم نظرى واحدى دارد و نه مى‌تواند نظم نظرى واحدى داشته باشد و تنها به خود وابسته گردد' (رانگ، ۱۳۴۹؛ ۴).
دربارهٔ رابطهٔ جمعيت‌شناسى با دانش‌هاى ديگر آراى متفاوتى وجود دارد: از نظر روش با رياضيات و آمار مربوط است، از لحاظ تکثير و تجديد نسل با زيست‌شناسى ارتباط دارد و از جهت تجزيه و تحليل مسايل اجتماعى و اقتصادى با علوم درگير است (بهنام، ۱۳۴۸؛ ۵).
در تحليل نهائى، دانش جمعيت‌شناسى، با حفظ استقلال خود به‌عنوان يک علم دقيق، با بسيارى از دانش‌هاى ديگر، به‌ويژه جامعه‌شناسي، اقتصاد، سياست، حقوق و مردم‌شناسى رابطه تنگ و دوسويه دارد. براى مثال، مى‌توان گفت که 'متخصص شناخت بيمارى‌ها، پژوهشگر جمعيت را در شناخت وضع ميرائى و علل مرگ يارى مى‌کند؛ زيست‌شناس در جستجوى وضع توالد و تناسل و آگاهى از عوامل متعدد مؤثر بر بارورى مى‌باشد؛ متخصص ژنتيک مفهوم کيفى وراثت را در ميزان افزايش گروه‌هاى گوناگون جمعيت نمايان مى‌سازد؛ اقتصاددانان پژوهشگر جمعيت را در شناخت و درک رابطه بين منابع مادي، تکنولوژى و تعداد افراد يک منطقه کمک مى‌کنند؛ مطالعات جامعه‌شناسى از قبيل ازدواج، خانواده، مذهب، ارزش‌هاى اخلاقى و نيز بررسى پديده‌هاى تولد، بيمارى و مرگ در سطح جهاني، تا حدود زيادى فرآيند‌هاى اصلى جمعيتى را روشن مى‌سازد' (رانگ، ۱۳۴۹؛ ۴).
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
روزنامه السفیر , محل برگزاری نمایشگاه کتاب , مصلحات , شهرستان کمیجان , فرمانداری , روستای بیژن آباد , تام پرایس , کتاب اکوتوریسم و حوزه‌های وابسته , دریاچه عجیب , خارجی عراق ,

مقالات پربیننده امروز
اجتماعی , شهر و شهرنشینی , شهر / شهر خسته از پیام های بیگانه دیوارها و تابلوها آنچنان ایرانی نیستند , بانک اطلاعاتی کتاب / مناجات المحبین: ارتباط با خدا: سیزده سوره از قرآن کریم، هدیه احمدیه، ادعیه منتخب و مجرب، زیارات معصومین (ع) و آداب نماز , بانک اطلاعاتی کتاب / سرمایه‌گذاری خارجی و سازمان جهانی تجارت با نگاهی به وضعیت ایران , بانک اطلاعاتی کتاب / یاسمن عروسک رفته به مهد کودک , بانک اطلاعاتی کتاب / تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی , بانک اطلاعاتی کتاب / Modern english: exercises for non-native speakers:sentences and complex structurs , کامپیوتر و فناوری‌اطلاعات , آموزش , Windows XP / چگونگی دسترسی به اطلاعات پایه سیستم در ویندوز , بهداشت , دانستنی‌های پزشکی , مغز / سکسکه های مغزی , بانک اطلاعاتی کتاب / خاله سوسکه , بانک اطلاعاتی کتاب / قرآن در آینه پژوهش: مقالات علمی - پژوهشی فارغ‌التحصیلان دکترای تخصصی )Ph.D( ,

برخی منابع مهم خبری
eranico.com ارانیکو , tasnimnews.com خبرگزاری تسنیم , resalat-news.com روزنامه رسالت , gsm.ir جی اس ام , snn.ir دانشجو , khabargozarisaba.ir خبرگزاری صبا , vista.ir وبگردی , khorasannews.com روزنامه خراسان , taraznews.com تراز نیوز , parsnews.com پارس نیوز ,



وبگردی
دادستانی که به قانون تمکین نکرد
دادستانی که به قانون تمکین نکرد - نکته دیگری که برای شخص من در ماجرای مرتضوی بسیار مهم‌تر از شرایط او در زندان است، عدم تمکین ایشان به قانون است. مرتضوی به عنوان یک دادستان و شخصیت‌های برجسته و بانفوذ قوه قضائیه حاضر نشد به قانون تمکین کند. حالا دیگر اهمیتی ندارد که مرتضوی در بند 241 باشد یا 309 یا چقدر به مرخصی بیاید، مهم این است که اتفاقات اخیر نشان داد که او هیچ پایبندی به قانون نداشته و ندارد
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر از 30 فروردین با حضور فیلم سازانی از ایران و نمایندگانی ازسینمای 78 کشور جهان تا 7 اردیبهشت در پردیس سینمایی «چارسو» برگزار می شود.
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها - بررسی حضور زنان در ورزشگاه ها با حضور نرگس آبیار، لاله افتخاری، حمید رسایی، حجت الاسلام محسن غرویان و فائزه هاشمی.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!