دوشنبه ۲۶ آذر ۱۳۹۷ / Monday, 17 December, 2018

خواجه نصیرالدین طوسی


  خواجه نصيرالدين طوسى
خواجه نصيرالدين طوسى در زيج ايلخانى نوشته است که در اين گاه‌شمارى 'به‌هر چهارسال يک روز کبيسه باشد ... و چون هفت‌بار يا هشت‌بار به چهارسال کبيسه افتد يک بار به پنج سال کبيسه افتد و معرفت اوائيل سال‌ها به استقراء معلوم شود' .
منظور خواجه اين است که در گاه‌شمارى جلالى کبيسه‌ها به‌صورت دوره‌هاى ۳۳=(۵×۱) + (۴×۷) يا دوره‌هاى ۳۷=(۵×۱) + (۴×۸) (برحسب سال) هستند، اما تنها 'استقراء' مى‌تواند اول هرسال را مشخص کند و با محاسبه يا از روى قاعدهٔ دقيق نمى‌توان اول هرسال را تعيين کرد. هم‌چنين توجه کنيم که خواجه کبيسه‌هاى پنج‌سالى را در پايان دوره‌ها قرار مى‌دهد.
اگر فرض کنيم خواجه به يکى از اين دوره‌ها يا جمع هر دو در يک دورهٔ ۷۰ = (۳۳ + ۳۷) ساله اعتقاد مى‌داشت به آسانى مى‌توانست يکى از سه عدد زير را براى طول سال خورشيدى متوسط در گاه‌شمارى جلالى به‌دست دهد:
(روز) ۲۴۲۴۲۴۲۴/۳۶۵ = (۳۳ ÷ ۸) + ۳۶۵ . (۱)
(روز) ۲۴۳۲۴۳۲۴/۳۶۵ = (۳۷ ÷ ۹) + ۳۶۵ . (۲)
(روز) ۲۴۲۸۵۷۱۴/۳۶۵ = (۷۰ ÷ ۱۷) + ۳۶۵ . (۳)
خواجه، در عين حال، در همان زيج ايلخانى جدولى به‌دست مى‌دهد که در آن کبيسه‌هاى پنج‌سالى نخستين ۲۹۵ سال گاه‌شمارى جلالى به‌صورت زير هستند:
۲۹۱، ۲۵۸، ۲۲۵، ۱۹۲، ۱۶۳، ۱۳۰، ۹۷، ۶۴، ۳۱
اين سال‌ها با مبداء جلالى نوشته شده‌اند. با توجه به دوره‌هاى ۳۳ سالى مورد نظر خواجه، چنانکه پيش از اين بيان کرديم، چنين مى‌نمايد که سال دوم پيش از مبداء جلالي، يعنى سال ۴۵۶ هجرى خورشيدى (بنا بر گاه‌شمارى کنونى ايراني، هرگاه به گذشته تسرّى يابد) کبيسه بوده است.
مطابق نظر نويسندهٔ زيج ايلخانى سال‌هاى فوق کبيسهٔ پنج سالى و سال‌هاى ۲، ۶، ۸، ...۲۶، ...۳۵، ...۵۹، ...۶۸، ...۹۲، ...۲۸۶ و ۲۹۵ کبيسهٔ چهارسالى بوده‌اند.
بنابر قاعده‌اى که ما در مباحث بعد به‌دست خواهيم داد هرگاه ساعت تحويل يک سال بين ساعت ۶ و ۱۱ دقيقه و تقريباً ۰۲۶/۱۴ ثانيهٔ بامداد و ۱۲ (يعنى ظهر) باشد آن سال کبيسه خواهد بود. مطابق محاسبات ما، ساعت تحويل سال يکم جلالى يا سال ۴۵۸ ش برابر بوده است با ساعت ۹ و ۱۱ دقيقه و ۴۹ ثانيه. از اين‌رو با منحاسبات ما سال اول جلالى کبيسه بوده است. تقى‌زاده، با عددى که براى ساعت تحويل سال يکم به‌دست مى‌دهد، آن سال را عادى (يعنى غيرکبيسه)، و ورود خورشيد به اعتدال ربيعى در چهارسال پيش از آن (سال ۴۶۷ ق) را در ساعت ۷ و ۱۲ دقيقهٔ صبح و آن سال را کبيسه مى‌داند. تفاوت ميان ساعت تحويل موردنظر تقى‌زاده براى سال ۴۵۸ ش (يعنى ساعت ۶ و ۹ دقيقه) با حد مرزى مورد نظر ما حدود ۲ دقيقه و ۱۴ ثانيه است که بايد به احتمال بروز خطا به‌ اندازهٔ اين مقدار نسبتاً اندک توجه داشت.
در هر صورت اگر اعداد خواجه نصيرالدين طوسى را براى سال‌هاى کبيسهٔ پنج‌سالي، يعنى پايان دوره‌ها، مورد توجه قرار دهيم مى‌توانيم دوره را به‌صورت تفاضل هر دو عدد متوالى به‌دست آوريم:
۳۳ و ۳۳ و ۳۳ و ۲۹ و ۳۳ و ۳۳ و ۳۳ و ۳۳ و ۳۳
جالب است که در اين ترتيب دورهٔ ۳۷ سالى وجود ندارد. اما با دورهٔ ۲۹ سالى روبه‌رو هستيم. در حالى‌که نويسندهٔ زيج ايلخاني، آن‌گونه که در بند پيشين گفتيم، از دورهٔ ۳۷ سالى نام مى‌برد و هيچ اشاره‌اى به دورهٔ ۲۹ سالى نمى‌کند. اگر نظم فوق مورد نظر نويسندهٔ زيج ايلخانى بوده باشد مى‌توان آن را، دست‌کم براى بازهٔ زمانى ۲- جلالى تا ۲۹۵ جلالى (يا ۴۵۶ ش تا ۷۵۳ ش) به‌صورت زير نوشت:
(۳۳×۵) + (۲۹×۱) + (۳۳×۳)(۵۲)
دورهٔ ۲۹ سالى قاعدتاً، مطابق نظر نويسندهٔ زيج ايلخاني، آن‌گونه که در بند پيشين ديديم (هرچند ظاهراً خود به اين دوره توجهى نداشته است)، از شش کبيسهٔ چهارسالى و يک کبيسهٔ پنج‌سالى ساخته شده است: (۵×۱) + (۴×۶) = ۲۹ هرگاه خواجه طول سال خورشيدى متوسط را صرفاً با اتکاء به اين ۲۹۵ سال (در واقع ۲۹۷ سال) به‌دست مى‌آورد به نتيجهٔ زير مى‌رسيد:
۳۶۵ + (((۸×۵) + (۷×۱) + (۸×۳)) ÷ ۲۹۷) = ۳۶۵ + (۷۱ ÷ ۲۹۷) = ۳۶۵/۲۳۹۰۵۷۲۴
(روز)
  شاهنشاه سمنانى
حسن بن حسين بن حسن شاهنشاه سمنانى در شرحى که بر زيج ايلخانى (در سال ۷۹۵ ق) نوشته است کبيسه‌هاى چهارسالى و کبيسه‌هاى پنج‌سالى گاه‌شمارى جلالى را تا سال ۴۴۳ آورده است به‌طورى که ادامهٔ دوره‌هاى موردنظر نويسندهٔ زيج ايلخاني، براى کبيسه‌هاى پنج‌سالي، را مى‌توان به‌صورت زير ادامه داد:
۴۱۹، ۳۸۶، ۳۵۳، ۳۲۰
(سال‌هاى ۲۹۹، ...۳۱۵، ۳۲۴، ...۳۴۸، ۳۵۷، ...۳۸۱، ۳۹۰، ...۴۱۴، ۴۲۳، ...۴۳۹ و ۴۴۳ کبيسهٔ چهارسالى بوده‌اند). هرگاه دوره‌هاى فوق را دنبالهٔ دوره‌هاى موردنظر زيج ايلخانى بدانيم، سال ۳۲۰ پس از سال ۲۹۱ قرار مى‌گيرد و دوره‌هاى فوق را مى‌توان به‌صورت زير نوشت:
(۳۳×۳) + (۲۹×۱)
جمع دوره‌هاى زيج ايلخانى و شرح سمنانى بر آن به‌صورت زير است:
(۵×۳۳) + (۱×۲۹) + (۳×۳۳) + (۱×۲۹) + (۳×۳۳)
پيش از اين گفتيم که مى‌توان آغاز دورهٔ مختوم به سال ۳۱ را دو سال پيش از مبداء جلالى در نظر گرفت. اما اين احتمال نيز وجود دارد که اين دوره يک دورهٔ ۲۹ سالى بوده و از سال دوم مبداء جلالى (يعنى سال ۴۵۹ ش) آغاز شده باشد.
در اين‌صورت جمع دوره‌هاى زيج ايلخانى و شرح سمنانى برآن، از سال دوم جلالى تا سال ۴۱۹ جلالى (يعنى از سال ۴۵۹ ش تا ۸۷۶ ش) به‌صورت زير است:
۲۹ + (۴×۳۳) + (۱×۲۹) + (۳×۳۳) + (۱×۲۹) + (۳×۳۳) = ۱۶۱ + (۲×۱۲۸)
البته، همان‌گونه که گفتيم، مطابق محاسبات ما سال يکم جلالى (۴۵۸ ش) خود کبيسه بوده است. حتى مطابق نظر تقى‌زاده نه سال دوم پيش از مبداء جلالى بوده است نه سال دوم مبداء جلالي.
اما پذيرفتن نظم فوق براى کبيسه‌هاى جلالي، که نشان‌دهندهٔ وجود دوره‌هاى بزرگتر ۱۶۱ سالى و ۱۲۸ سالى است با محاسبات ما از نظر تأييد وجود اين دوره‌ها تطابق دارد، هرچند در محاسبات ما جاى دورهٔ ۱۶۱ سالى و تعداد دوره‌هاى ۱۲۸ سالى با آنچه در اين نظم مشاهده مى‌شود تفاوت دارد.
در هر صورت هرگاه سمنانى با تکيه بر دوره‌هائى که خود ذکر کرده است، و هم‌چنين با تکيه بر تلفيق دوره‌هاى خود و دوره‌هاى زيج ايلخانى (از دو سال پس از مبداء يا دوسال پيش از مبداء جلالي) طول سال خورشيدى متوسط را محاسبه مى‌کرد، به‌ترتيب به نتايج زير مى‌رسيد:
۳۶۵ + ((۱×۷) + (۳×۸) ÷ ۱۲۸) =۳۶۵ + (۳۱ ÷ ۱۲۸) = ۳۶۵/۲۴۲۱۸۷۵ (روز)
۳۶۵ + ((۷×۴×۸) + (۷×۳×۸) + (۷+۳×۸)) ÷ (۱۶۱ + ۲×۱۲۸)) = ۳۶۵ + (۱۰۱ ÷ ۴۱۷) =
۳۶۵/۲۴۲۲۰۶۲۳ (روز)
۳۶۵ + (۱۰۲ ÷ ۴۲۱)= ۳۶۵/۲۴۲۲۸۰۲۸ (روز)
  روش کبیسه‌یابی خازنی
از روش کبيسه‌يابى خازنى مى‌توان استنباط کرد که او به دورهٔ ۲۲۰ سالى با ۵۳ سال کبيسه (هشت کبيسهٔ پنج‌سالى و ۴۵ کبيسهٔ چهارسالي) و ۱۶۷ سال عادى توجه داشته است. خازنى خود براى ترتيب کبيسه‌ها در گاه‌شمارى جلالى ترتيب خاصى را به‌دست نمى‌دهد.
تقى‌زاده سه دورهٔ کوچک ۲۵ ساله و پنج دورهٔ ۲۹ ساله را براى اين دورهٔ ۲۲۰ ساله مطرح مى‌کند و عبداللهى نيز اين دوره را متشکل از سه دورهٔ ۲۵ ساله و پنج‌ دورهٔ ۲۹ ساله مى‌داند:
(۲۹×۵) + (۲۵×۳) = ۲۲۰
که دورهٔ ۲۵ ساله متشکل از پنج کبيسهٔ چهارساله و يک کبيسهٔ پنج ساله است.
خازنى مى‌توانسته است طول سال را مطابق رابطهٔ زير به‌دست آورد:
۳۶۵ + (۵۳ ÷ ۲۲۰) = ۳۶۵/۲۴۰۹۰۹۰(روز)
که عبارت از ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۶ دقيقه و ۵۴ ثانيه (۵۴ ثانيه و ۳۲ ثالثه و ۴۴ رابعه و ۳۹ و کسرى خامسه) است.
طول سال خورشيدى به‌گونه‌اى مستقل در زيج سنجرى به‌صورت 'شسه مدکدک لومر' آمده است که برابر است با ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۵ دقيقه و ۴۴ ثانيه و ۱۴ ثالثه و ۱۸ رابعه و ۴۴ خامسه (يا ۲۴۰۰۹۵۶۰۲/۳۶۵). با طول سال خورشيدى متوسط، آن‌گونه که از زيج سنجرى برمى‌آيد، مدت زمانى که تصحيح تقويم به اندازهٔ يک روز باشد، برابر است با:
۱ ÷ (۰/۲۴۲۱۹۸۷۹ - ۰/۲۴۰۹۰۹۰) ≈ ۷۷۵ (سال)
      يا
۱ ÷ (۰/۲۴۲۱۹۸۷۹ - ۰/۲۴۰۰۹۵۶۰۲) ≈ ۴۷۵ (سال)
  زیج‌ الغ‌بیک
در زيج‌ الغ‌بيک دوره‌هاى کبيسهٔ پنج‌سالى گاه‌شمارى جلالى ۲۹ ساله يا ۳۳ ساله (متشکل از شش يا هفت کبيسهٔ چهارساله و يک کبيسهٔ پنج‌ساله) ذکر شده‌اند، اما به دوره‌هاى بزرگتر اشاره‌اى نشده است.
در رصدخانهٔ سمرقند (محل تنظيم زيج الغ‌بيک) طول سال خورشيدى برابر با ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۹ دقيقه و ۱۵ ثانيه اندازه‌گيرى شده است که عددى غيردقيق است و با اين مقدار براى طول سال لازم است که هر ۲۹۷۷ سال يک بار گاه‌شمارى به اندازهٔ يک روز تصحيح شود:
۱ ÷ (۰/۲۴۲۵۳۴۷۲ - ۰/۲۴۲۱۹۸۷۹) ≈ ۲۹۷۷ (سال)
سوتر دوره‌هاى ۲۹ سالى و ۳۳ سالى را متناوب مى‌داند به‌طورى که در هر ۶۲ (=۳۳+۲۹) سال پانزده کبيسه يا روز اضافى وجود دارد و طول سال برابر است با:
۳۶۵ + (۱۵ ÷ ۶۲) = ۳۶۵/۲۴۱۹۳۵۴۸
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
گالری نقش جهان , بال پرنده , تمام توان , مسوول , عقیل منفرد , فرار از سقوط! , طرنج , طالبان ترامپ , امارات و روسیه , اداره کل تعزیرات حکومتی گیلان ,

مقالات پربیننده امروز
کامپیوتر و فناوری‌اطلاعات , نرم‌افزار , نرم‌افزارهای‌کاربردی / ۱۰ قابلیت ویژه اوبونتو , فرهنگی و هنری , معماری / کاسه و شمسه امضایش بود , بانک اطلاعاتی کتاب / گذار جامعه‌شناسی در گدار تاریخ , بانک اطلاعاتی کتاب / رازهایی درباره زنان که هر مردی باید آنها را بداند: عوامل سرد مزاجی جنسی زن‌ها , بانک اطلاعاتی کتاب / سیگار, نه‌! , بانک اطلاعاتی کتاب / فرهنگ جامع سخنان امام حسین (ع): ترجمه کتاب موسوعه کلمات الامام الحسین (ع) , بانک اطلاعاتی کتاب / 365 رمز موفقیت , بانک اطلاعاتی کتاب / آی قصه قصه قصه , اجتماعی , جوانان , هویت / می خواهم مستقل باشم , سیاسی , ایران , فرهنگ و سیاست / انتظار تحول فرهنگی از دولت و تذکر ۷ راهکار اساسی ,

برخی منابع مهم خبری
ibna.ir خبرگزاری کتاب ایران , icana.ir خانه ملت , seemorgh.com سیمرغ , fararu.com فرارو , vaghayedaily.ir روزنامه وقایع اتفاقیه , rooznamehsaba.ir روزنامه صبا , tafahomnews.com روزنامه تفاهم , 90tv.ir نود , iusnews.ir خبرنامه دانشجویان , mosalas.ir مثلث ,



وبگردی
فساد همه گیر شده است، و اتفاقاً این یک مساله سیاسی است
فساد همه گیر شده است، و اتفاقاً این یک مساله سیاسی است - اما مساله سیاسی را نباید به مساله حاکمان تقلیل داد. مساله سیاسی است به این معنا، که آنچه به ما در سطح ملی، فرم بخشیده، نادرست است. چیزها در جای خود نیستند و روال غلط امور، همه چیز را و همه کس را به فساد کشانیده است. در این تفسیر سوم، چشم شما نه به حاکمان است نه به تک تک مردم. چشم شما به الگویی است که به امور فرم بخشیده است.
پاسپورتی که همه جا به آن توهین میشود
پاسپورتی که همه جا به آن توهین میشود - مدتی است که تب سرمایه‌گذاری در گرجستان شایع شده است و مردم برای خرید ملک یا راه اندازی یک کسب و کار عازم این کشور می‌شوند. در این میان چند اتفاق رخ داد. یکی این بود که تحریم‌های امریکا گریبان گیر ایران شد و به عقیده من این‌ها به نوعی بازخورد عملیات روانی ترامپ علیه ایران است و از سوی دیگر انتخابات اخیر گرجستان هم با پیروزی جریان راست تندرو این کشور به پایان رسید. وگرنه گرجستان اصلا کشوری نیست که قادر…
تیپ پسر الهام و فاطمه رجبی در آلمان!
تیپ پسر الهام و فاطمه رجبی در آلمان! - «شباهت عجیب علی الهام استاد هوا فضا در دانشگاهی در آلمان به غلامحسین الهام معاون رئیس جمهور سابق!
شبهای داغ مدیترانه !
شبهای داغ مدیترانه ! - «حسن کردمیهن» متهم آمریت حمله به سفارت عربستان به تازگی در کرج، مرکز استان البرز، رستوران راه انداخته است.
حاشیه تازه برای سید احمد خمینی / تصویر
حاشیه تازه برای سید احمد خمینی / تصویر - سید احمد خمینی، نتیجه امام خمینی که چند هفته پیش با ازدواجش خبرساز شده بود، بار دیگر با انتشار عکسی از او و همسرش در حین سوارکاری حساسیت نسبت به خود را برانگیخته است و باعث تحریک مخاطبان و کاربران در فضای مجازی شده است.
رفتار عجیب دو نفر از همراهان رئیس جمهور در زمان سخنرانی!
رفتار عجیب دو نفر از همراهان رئیس جمهور در زمان سخنرانی! - دو نفر از کسانی که همراه رئیس جمهور در سمنان حضور داشتند در هنگام سخنرانی روحانی رفتار غیر معمولی از خود نشان میدادند.
اظهارات جنجالی دو بازیگر زن درمورد فساد شدید در سینما
اظهارات جنجالی دو بازیگر زن درمورد فساد شدید در سینما - ظهارات جنجالی لیلا بوشهری و شقایق دلشاد درباره فساد در سینما: چرا دایرکت میدم فالو نمیکنید؟ ساعت یک شب چرا باید زوایای صورت منو ببینن؟
بخشی دیده نشده از رفتار سخیف مجری تلویزیون با فراستی!
بخشی دیده نشده از رفتار سخیف مجری تلویزیون با فراستی! - بخشی دیگر از برنامه «من و شما» با حضور مسعود فراستی و برخورد توهین آمیز مجری رسانه ملی را می بینید که در رسانه ها باز نشر نشد.
خلاصه داستان و بازیگران سریال بانوی عمارت +تصاویر
خلاصه داستان و بازیگران سریال بانوی عمارت +تصاویر - مریم مومن متولد دهه 70 می باشد و حضورش در بانوی عمارت اولین تجربه بازیگری است و به واسطه این سریال وارد دنیای بازیگری شده است . او در کلاس های تئاتر فعالیت داشته است .
شهردار سابق سلامت و مشغول زندگی جدید است !
شهردار سابق سلامت و مشغول زندگی جدید است ! - پس از اولین گفت وگوی رسمی میترا استاد (نجفی) و تایید ازدواجش با محمدعلی نجفی، حالا شهردار سابق، در نخستین واکنش به جنجال ها، عکس تازه ای از خود و میترا استاد در اینستاگرامش منتشر کرده است.
تصاویری از لحظه ربوده شدن مرزبانان ایرانی در مرز میرجاوه
تصاویری از لحظه ربوده شدن مرزبانان ایرانی در مرز میرجاوه - گروه تروریستی جیش العدل نخستین تصاویر از حمله به پاسگاه مرزی در میرجاوه ۱۴ مهر امسال را منتشر کرد؛
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران - سه نفر کنار هم حوالی میدان مادر ایستاده‌اند. زنی قد بلند که موهایش زمینه نسکافه‌ای دارد به هر ماشینی که بلندتر بوق می‌زند نزدیک می‌شود و قیمت را آرام و به سرعت بیان می‌کند. او می‌گوید: «... صد هزار تومان، تو ماشین ۷۰ هزار تومان، گروپ ۳۰۰ هزار تومان و جا هم داریم»، جملات کوتاه و بی‌تفاوت بیان می‌شود. جلوتر دختر کم سن و سالی که شاید ۱۶ سال هم نداشته باشد، ایستاده و از سرما نوک بینی‌اش قرمز شده است، با…
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»!
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»! - روز پنجشنبه تصویری در فضای مجازی منتشر شد که قابل تامل بود. زهرا تخشید نوه آیت‌ا... یزدی است که با انتشار تصویری که از دانشگاهش در نیویورک منتشر کرده بود، نوشت: «عکسی که دیروز عصر از دانشگاهم گرفتم با چراغ‌های همیشه روشنش».