یکشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۹۷ / Sunday, 19 August, 2018

توسعه و بالندگی جامعه‌شناسی


  مبانى اوليهٔ انديشه‌هاى جامعه‌شناسى
آيا اساساً درست است که خود را با تاريخ جامعه‌شناسى مشغول کنيم؟ براى بسيارى از جامعه‌شناسان، توسعه و گسترش اين علم راه مناسبى (Convenient way) براى رسيدن به نظريهٔ جامعه‌شناسى است و براى عده‌اى ديگر، اشتغال به تاريخ جامعه‌شناسى امرى بى‌اهميت بوده، بلکه زايد و بى‌فايده است؛ زيرا مثلاً مسائل اجتماعى‌اى که کلاسيک‌ها خود را با آن مشغول مى‌کنند، فقط به ميزان کمى با طرح مسائل امروز ما شباهت دارند. همچنين برخى از جامعه‌شناسان در خصوص توسعهٔ اين علم، نوعى پيشرفت مداوم علمى را مى‌بينند، در حالى که برخى ديگر فقط پيوسته با تکرار همان موضوعات يکنواخت گذشته مواجه مى‌شوند.
البته برداشت‌هاى مهمى از انديشه‌هاى جامعه‌شناسى در فلسفهٔ يونان قديم - به‌ويژه نزد افلاطون - وجود داشته است. در آنجا دولت و کارکرد حکومتى آن اصولاً در مرحلهٔ نخست انديشه‌هاى متفکران يونانى قرار داشته است. بعدها فرآيند تفکيک جامعه‌شناسى از علم عمومى حکومت و فلسفهٔ دولت آغاز شد. امروزه هنوز جامعه‌شناسى - اغلب در تفسير انديشه‌هاى علمى آن و بيشتر در آلمان - يک صبغه شديد فلسفى دارد. ما با نوربرت الياس (Norbert Elias) هم‌عقيده‌ هستيم که ميزان تکامل هر علم را وقتى مى‌توانيم مورد داورى قرار دهيم که دريابيم آن علم خود را تا چه حد از فلسفه مستقل ساخته است. اين اصل حداقل وقتى مى‌تواند معتبر باشد که انسان جامعه‌شناسى را به منزلهٔ علمى تجربى دريابد.
اگر الگوهاى بنيادين جامعه‌شناسى را بر حسب سنت فلسفى آنها دنبال کنيم، مفيد خواهد بود. يوناس - Jonas (در سال ۱۹۶۸) روشن ساخته است که در اين زمينه مى‌توان ريشه‌هاى فکرى بسيارى را کشف کرد؛ براى مثال، روشنگرى روسو، ايدئاليسم کانت، ليبراليسم آدام اسميت، سوسياليسم مارکس و سودگرائى بنتهام. اين جريانات فکرى و جريانات مشابه ديگر از همان ابتدا تصوير معينى از جامعه ارائه مى‌دهند؛ مثلاً جامعه به منزلهٔ نهاد مستقل اجباري، جامعه به منزلهٔ ميدان تضادها و کشمکش‌ها، جامعه به منزلهٔ عرصهٔ تحقق آزادي، جامعه به منزلهٔ کانون و منبع پيشرفت و جامعه به منزلهٔ يک روح عينيت يافته (Objektiver Geist).
اما جامعه‌شناسى به منزلهٔ يک علم تجربى از کجا شروع مى‌شود؟ شايد آغاز جامعه‌شناسى تجربى را بايد در آنجائى ديد که براى اولين‌بار، موجوديت قضاياى اجتماعي، مثل ارزش‌ها، معيارها، هنجارها و نهادها به منزلهٔ تکيه‌گاه‌هاى جهت‌دهى خاص براى عمل اجتماعى شناخته شده‌اند و بداهت اين ارزش‌ها، هنجارها و نهادها به‌طور معرفتى (Kognitiv) رخنه کرده يا سؤال‌برانگيز مى‌شوند. خيلى زود، ديدگاه ديگرى نيز بر اين جريان اضافه شد که جامعه‌شناسى را علم بحران‌ها و معضلات اجتماعى مى‌دانست و همين مسئله باعث شد که جامعه‌شناسى در حل مسائل اجتماعى بکوشد. اين مسائل عبارت بودند از: افزايش جمعيت شهرها و مهاجرت از روستاها به شهرها، چگونگى حکومت‌پذيرى مناطق مختلف، کنترل و تنظيم بازار، مهار کردن جرم و جنايت، فقرزدائي، از بين بردن بى‌عدالتى در توزيع، تجديدنظر در توزيع درآمدها، مبارزه با تروريسم و استثمار، تثبيت حکومت‌ها، غلبه بر بيکاري، ارجحيت برنامه‌ريزى براى پيشرفت فنى و آثار اجتماعى ناشى از آن و غيره. با در نظر گرفتن اين مسائل کلى و سنگين و با عنايت به آشفتگى قلمروهاى مورد تحقيق جامعه‌شناسي، اين علم پيوسته با اين خطر مواجه بوده و هست که بيش از حد از آن توقع داشته‌اند و تبليغ دربارهٔ آن به‌عنوان علم جديد نجات انسان‌ها، بى‌اندازه مطرح است، همچنان که صراحت بعضى جامعه‌شناسان در انتخاب عنوان جامعه‌شناسى به منزلهٔ 'علم برتر' يا 'ابر دانش - ϋberwissenschaft' ، گزافه‌گوئى مى‌نمايد.
  پيشرفت‌هاى جديد
پس از جنگ جهانى دوم، آمريکا فرصت يافت تا نقش رهبرى انديشه‌ها را در قلمرو جامعه‌شناسى به خود اختصاص دهد. اما در آلمان پس از جنگ، جامعه‌شناسى نخست شکل تحقيقات تجربى به خود گرفت، آن هم به شيوه‌اى کاملاً ناهمگون و به‌صورت استقرار يافته و به شکل تأسيس بسيارى جامعه‌شناسى‌هاى ارتباطى (مثل جامعه‌شناسى خانواده، جامعه‌شناسى کارگاه و جامعه‌شناسى روستائي).
از دههٔ ۵۰، مکتب ساختارى - کارکردى (Struktur-Funktionalismus) خاص پارسونز پذيرفته شده، به‌طورى‌که تحت تأثير مکتب کلن، نوعى اولويت براى تحليل‌هاى کارکردى به‌وجود آمد. در مقابل اين جريان - تحت تأثير مکتب فرانکفورت - يک مکتب 'جامعه‌شناسى انتقادي' توسعه پيدا کرد که هدف آن ادامهٔ سنت اروپائى انتقاد از سيستم و استقرار يک جامعه‌شناسى سياسى - دستورى بود. اين جريان مى‌کوشيد با آرمان‌هاى رهائى‌بخش (Emanzipatorischen Idealen) خويش و مقاصد خود در زمينهٔ توجهات علمي، هر چه بيشتر از مفهوم جامعه‌شناسى به‌صورت يک ديدگاه تجربى - نظرى فاصله بگيرد و علاوه بر اين، سهم به‌سزائى داشت در اينکه جامعه‌شناسى را در افکار عمومى به‌صورت تصوير در هم شکسته‌اى از يک علم جلوه‌گر سازد (۱).
(۱) . خوانندگان را توجه مى‌دهد به اينکه اين مباحث براى دانشجويان اقتصاد آلمانى‌زبان نوشته شده و به همين دليل، در آن به سير تحولات جامعه‌شناسى در ديگر کشورها، مخصوصاً فرانسه و انگلستان و کشورهاى جهان سوم، اشاره‌اى نشده است و براى اطلاع از آنها بايد به کتب ديگر مراجعه کرد (م).
به موازات اين جرايانات و گاهى در تقابل با جامعه‌شناسى انتقادي، در آلمان فدرال، انديشه‌ها و افکار مارکسيستي، مخصوصاً در بخش جامعه‌شناسى صنعت تجديد حيات يافت و نظريهٔ غالب جامعه صنعتى تلقى گرديد و کوشش به‌عمل آمد تا برداشت‌هاى مارکسيستي، به شيوه‌اى کم و بيش افراطي، بر ساختارهاى اجتماعى در حال تغيير آلمان فدرال تعميم يابد. تنها پس از مدت‌هاى مديد، جامعه‌شناسى صنعتى توانست از اين برداشت‌هاى تا حدى جزم‌گرايانه نجات يابد.
اما جريان قوى‌تر در ميان نسل جديد جامعه‌شناسان، آمادگى آنان براى پذيرش تعامل‌گرائى نمادين بود که مخصوصاً در دهه‌هاى ۶۰ و ۷۰ در آلمان شکوفا شد. آنچه به‌طور موثر سبب تقويت اين جريان فکرى و گسترس آن شد، بى‌شک سرخوردگى حاصل از کارکردگرائى بود که انسان را به منزلهٔ فرد عامل، سريعاً از تحليل‌هاى خود کنار مى‌گذاشت و در يک جريان انتزاعى جمع‌گرايانه و سرشار از انديشه‌هاى محافظه‌کارانه محصور مى‌ماند. جريان ديگر در تضاد با کارکردگرائى در آلمان فدرال، جامعه‌شناسى نظرى رفتارى (Verhaltenstheoretische Soziologie) بود که در مقام مقايسه تأثير کمترى گذاشت؛ زيرا اين برنامهٔ تحقيقاتى را بنيانگذار آن، هومانز، کاملاً بر پايهٔ رفتارگرائى بنا نهاده بود. حتى اصلاحات و تجديدنظرهاى بعدى نتوانست در اين سير فکري، تا کنون به‌درستى کارى از پيش ببرد. در مقابل اين جريان، جريان فردگرايانهٔ سومى مطرح مى‌شود که زير عنوان انديشه انتخاب منطقى (Rational-choic"-Konzept")، به حق در کوشش‌هاى خود براى تعميم کاربرد مبانى توصيفى اقتصادى بر رفتارهاى اجتماعى و پيدايش نهادهاى اجتماعي، موفق بوده است(۲) (رجوع کنيد به: وانبرگ، ۱۹۸۲؛ اوپ، ۱۹۸۳؛ راب و فوس، ۱۹۸۸).
(۲) . انديشه يا اصل گزينش منطقى يا انتخاب عقلائى عبارت است از: نظريه يا شيوهٔ تفکرى که به موجب آن در روش تحقيق فردگرايانه و به هنگام وجود بديل‌ها و گزينه‌هاى مختلف رفتاري، انسان براساس استعداد و توانمندى عقلائى خود در تصميم‌گيرى‌ها و در گزينش‌هاى عمومى تاريخى و قانونمندانه، اقدام مى‌کند. در اين روش بيشتر به تقليل تجريد و الگوسازى پرداخته مى‌شود (به نقل از: فرهنگ جامعه‌شناسى هيلمان).
حالا هم مثل گذشته جامعه‌شناسى به ميزان زيادى در معرض جدال با الگوهاى بنيادين مبتنى بر دشمنى خودخواهانه قرار دارد. اگر يک يا دو دهه قبل مسيرهاى اصلى اين مجادله به‌صورت تقابل بين کارکردگرائى و مارکسيست‌هاى جديد مشخص مى‌شد، امروزه اين تقابل بيشتر به‌صورت توان‌آزمائى بين نظريه‌پردازان سيستمى از يک‌سو و نظريه‌پردازان عملگرا از سوى ديگر ادامه دارد. به‌علاوه، نظريهٔ سيستمى تا حد وسيعى از کارکردگرائى به شيوهٔ پارسونز، جدا شده است، هر چند به هيچ‌وجه به ترکيب واحدى پديدار نمى‌شود. براى نظريه‌هاى مبتنى بر علمگرائى نيز همين داورى صادق است. اين نظريه‌ها اساساً از طريق مبانى پديدارشناسى متجلى مى‌شوند. امروز، مهمترين وظيفهٔ نظرى آنها توضيح مکرر رابطهٔ بين ساختار و عمل است (رجوع کنيد به: گيدنز، ۱۹۸۸). اما چنين به‌نظر مى‌رسد که اين مسئله بيشتر از نظر اجتماعى - هستى‌شناختى مورد بحث قرار مى‌گيرد تا تحليلى - تجربي. همين موضوع اخيراً در مورد تضاد بين 'سيستم' و 'دنياى زندگي' - به گفتهٔ هابرماس، ۱۹۸۴ - مصداق دارد که براى آنها هر يک از نظريه‌هاى اجتماعى حقيقى و طبيعى مصداق دارد.
بدون اينکه بتوان در اينجا ديدگاه متفاوتى مطرح کرد، بين بحث‌ نظرى بسيار تند و تا حدى مابعدالطبيعى و کارهاى جارى تحقيقات تجربي، شکاف عميقى ديده مى‌شود. آن طرح‌هاى کلى مطلوب هستند که شکل 'نظريهٔ بزرگ - Grand theory' را به خود مى‌گيرند (مثل آنچه مونش (Münch)، لومان (Luhmann) يا هابرماس مطرح مى‌کنند) و در آنها مرز بين علوم تجربى و تأملات فلسفهٔ اجتماعى هميشه روشن نيست و شايد هرگز قابليت روشن کردن قضايا از لحاظ تجربى در آنها مطرح نمى‌شود. اين نوع نظريه‌هاى برتر - Supertheorien 'که براى همه چيز توضيحى دارند' ، در حقيقت، مثل 'پرواز بر فراز ابرها' با 'کاهش ديد' همراه هستند - مثل آنچه نزد پارسونز مصداق دارد - که کوشش مى‌کنند نيت‌هاى يکپارچه‌سازى را عمدتاً از طريق پيوستگى‌ها و انطباق‌هاى لفظى (Terminologische Verzahnung) - و نه در سطح قضايا - موجب مى‌شوند.
برعکس، تحقيقات تجربى از فشار چنين انديشه‌هاى کلى‌گرايانه تا حد زيادى دور مانده‌اند و چنين به‌نظر مى‌رسد که در آلمان فدرال، ممکن است فرد 'ابر نظريه‌پرداز' يا تجربه‌گراى سهل‌انگار به‌شمار مى‌آيد! به‌نظر من، براى اينکه شکاف بين تجربه و نظريه پر شود، نوعى نظرگاه تحقيقى لازم است که نظريه‌هاى ميان‌برد را پرورش دهد (رجوع کنيد به: مبحث در سطح خرد ميکرو 'عمل اقتصادي' ) و با تفاسير متواضعانه‌اى به‌کار بپردازد تا بتواند آنها را از لحاظ تجربى بهتر از طرح‌هاى جهانى تفسير بردار محک بزند.
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
تل کوشک , صادق خدایی , دنباله‌های سینمایی , سیاست روز , دلایل , رودخانه های کشور , سیستم قضایی , سخنگوی سایپا , سیلندر گاز , اگزون موبیل ,

مقالات پربیننده امروز
بانک اطلاعاتی کتاب / میکروب‌شناسی , فرهنگ و جامعه , گاه‌شمار , گاه‌شمار تاریخ ـ میلادی / ۲۱ نوامبر سال ۴۸۸ ــ سالروز آغاز جنبش سوسیالیستی « مزدک » متفکر بزرک ایرانی , علم و زندگی , فنی و مهندسی , برق و الکترونیک / برنامه سرویس و نگهداری دیزل ژنراتور , سیاسی , علوم سیاسی , فرهنگ‌ سیاسی‌ / گفت وگوی تمدن ها، آغاز راه , بانک اطلاعاتی کتاب / همسویی استراتژیک: ایجاد هم‌افزایی با کارت امتیازی متوازن , بانک اطلاعاتی کتاب / راهنمای کامل انگلیسی برای دانشجویان فنی و مهندسی , کامپیوتر و فناوری‌اطلاعات , فناوری اطلاعات , فن‌آوری‌ ارتباطات‌ و اطلاعات / اشتراک منابع؛توسعه خدمات کتابخانه ‎ای , بانک اطلاعاتی کتاب / آداب زیاره الامام (ع) , بانک اطلاعاتی کتاب / واژه‌نامه رایانه و اینترنت: فارسی به انگلیسی , بانک اطلاعاتی کتاب / دعای توسل ,

برخی منابع مهم خبری
jahanesanat.ir روزنامه جهان صنعت , chetor.com چطور , persiankhodro.com پرشین خودرو , musicema.com موسیقی ما , pana.ir خبرگزاری پانا , alodoctor.ir الو دکتر , zamandaily.ir روزنامه زمان , tabnak.ir تابناک , bartarinha.ir برترینها , piroozionline.ir روزنامه پیروزی ,



وبگردی
عکسی عجیب از  تجمع حوزویان قم
عکسی عجیب از تجمع حوزویان قم - براستی داستان درگذشت آقای هاشمی و استخر چه بوده است؟ چرا از تهدید سیاسی و امنیتی در این تصویر استفاده شده است؟ چه افراد و جریانی پشت این پلاکارد هستند؟
واکنش اشک آلود جمشید مشایخی به درگذشت انتظامی
واکنش اشک آلود جمشید مشایخی به درگذشت انتظامی - اشک های جمشید مشایخی برای عزت الله انتظامی در بیمارستان و واکنشش به درگذشت همبازی و همکار چندین دهه اش
سفیر آلمان تعطیلات خود را در بین عشایر بختیاری گذراند
سفیر آلمان تعطیلات خود را در بین عشایر بختیاری گذراند - میشائل کلور برشتولد، سفیر آلمان در ایران برای گذراندن تعطیلات تابستانی خود با عشایر بختیاری در دره کوهرنگ زاگرس همراه شده است. منبع
تریلی در اهواز چپ کرد، مردم بارش را غارت کردند!
تریلی در اهواز چپ کرد، مردم بارش را غارت کردند! - یک تریلی در اهواز واژگون شد و مردم به جای کمک به راننده مصدوم بار تریلی را بردند
بازگشت گوگوش به ایران و نحوه برخورد با او در فرودگاه
بازگشت گوگوش به ایران و نحوه برخورد با او در فرودگاه - در ویدئوی زیر روایت فائقه آتشین (گوگوش) را از بازگشت به ایران بعد از انقلاب و نحوه برخورد پاسدار فرودگاه و دادستانی با او می شنوید. او این خاطرات را سال ۲۰۰۰ در تورنتوی کانادا روایت کرد.
ماجرای عکس متفاوت وزیر جوان و هشتگ‌های توییتری
ماجرای عکس متفاوت وزیر جوان و هشتگ‌های توییتری - نكته جالب در اين ميان، گستردگي و تنوع واكنش‌ها به پوشش «وزير جوان» بود. تا آن‌جا كه در ميان كاربران بودند گروهي كه اين پوشش را در حد «شق‌القمر» بالا برده و اين تفاوت ظاهري را نشانه‌اي از تفاوتي عميق در نوع نگاه آذري‌جهرمي تحليل كردند و در مقابل، طيفي نيز «وزير جوان» را به‌خاطر تلاش براي آنچه ازسوي اين كاربران نوعي «پوپوليسم» و «عوام‌فريبي» خوانده شد
اظهارات تند احمدی نژاد علیه روحانی و دولت!
اظهارات تند احمدی نژاد علیه روحانی و دولت! - محمود احمدی نژاد با انتشار پیام ویدیویی تندی علیه رئیس جمهور، وی را هم دست رئیس دو قوه دیگر نامید و خواستار کناره گیری حسن روحانی از مقام ریاست جمهوری شد.
فیلم | قرار نبود روحانیت در همه چیز اظهارنظر کند!
فیلم | قرار نبود روحانیت در همه چیز اظهارنظر کند! - فیلم - مدتی قبل حجت الاسلام زائری مهمان خبرآنلاین بود و در کافه خبر به بررسی مسایل فرهنگی و اجتماعی ایران و نقش روحانیت در جامعه پرداخت.
فیلم | چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟
فیلم | چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟ - فیلم - چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟ پاسخ این سوال را در ویدئوی زیر ببینید.
فیلم سانسور شده خوانندگی سحر قریشی در یک برنامه
فیلم سانسور شده خوانندگی سحر قریشی در یک برنامه - سکانس سانسور شده مسابقه «13 شمالی» که در آن سحر قریشی ترانه های مشهور چند تن از خوانندگان را می خواند، ببینید. اولین قسمت این مسابقه در شبکه نمایش خانگی توزیع شده است.
عاشق شدن لیلای سریال پدر،داستانی کاملا واقعی!
عاشق شدن لیلای سریال پدر،داستانی کاملا واقعی! - روایت نازنین پیرکاری،مجری و تهیه کننده تلویزیون از عاشق شدن خود که داستان سریال پدر شد...
یک ژن خوب تازه: جان متاعی است که هر بی سروپایی دارد
یک ژن خوب تازه: جان متاعی است که هر بی سروپایی دارد - مهمترین بخش های سخنان او اینجاست که عنوان می کند: چه کسی در جریان انقلاب بوده؟ اگر یک عده ای جان دادند، یک عده ای هم این وسط پول دادند. او که گویا دستی در شعر هم دارد، سخن عجیب تری از آنچه پیش از این گفته بر زبان جاری می سازد و با به کار بردن این بیت که «جان چه باشد که نثار قدم دوست کنم *** این (جان) متاعی است که هر بی سروپایی دارد» ...
ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد
ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد - برای آمریکا کم هزینه‌ترین استراتژی ادامه وضع موجود است. ترامپ در یک سال گذشته کاری کرد که ۳۰ میلیارد دلار دارایی ایران از کشور خارج شود. این پول به کشور‌هایی مثل ترکیه، گرجستان، ارمنستان، مالزی و ... که از ثبات و امنیت برخوردارند رفت و در این کشور‌ها سرمایه گذاری شد. همین موضوع کمر اقتصاد ایران را می‌شکند. در این یک سال دلار به نزدیک ۱۰ هزار تومان رسیده است. ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد. اگر…
سحر تبر چهره واقعی‌اش را آشکار کرد!
سحر تبر چهره واقعی‌اش را آشکار کرد! - سحر تبر سال گذشته برای اولین بار در رسانه‌های جهان دیده شد. گمانه زنی می‌شد که او برای شباهت پیدا کردن به آنجلینا جولی ۵۰ عمل جراحی داشته است. اما او در نهلایت شبیه شخصیت "عروس مرده" تیم برتون به نظر می‌رسید.
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد!
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد! - یک بنر تبلیغاتی که ظاهراً با هدف ترویج فرهنگ حجاب طراحی شده، سبب‌ساز واکنش‌های کاربران شبکه اجتماعی توییتر شده است. در این بنر، از رهگذران خواسته شده بین دو گزینه موجود، زنی چادری و زنی مانتویی، انتخاب کنند ترجیح می‌دهند کدام‌یک همکار همسرشان باشد!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر! - در اتفاقی عجیب و غیر قابل باور فردی امروز به دلیل درخواست طلاق همسرش در خیابان اسلامشهر وی را با ضربات چاقو از پای درآورد، از سرنوشت این خانم اطلاع دقیقی در دست نیست.