پنج شنبه ۲۵ مرداد ۱۳۹۷ / Thursday, 16 August, 2018

زندان


در غزنين، چنانکه از فحواى اشعار مسعود برمى‌آيد، شاعران دربار سلطان ابراهيم و شايد کسان ديگر آنچنان ذهن پادشاه را نسبت به او بدبين کرده بودند که به حبس شاعر فرمان داد بدون آنکه گناه مشخصى به او بسته شده باشد، به‌طورى که بارها شاعر در اشعار مختلف اين موضوع را بيان کرده است که به واقع نمى‌داند به چه جرمى به زندان افتاده است. مرحوم رشيد ياسمى در مقدمهٔ ديوان حدس مى‌زند که شايد تهمت زننده همان راشدى، ملک‌الشعراء دربار سلطان ابراهيم باشد؛ که مسعود پيش از گرفتارى بر سبيل تفاخر، خطاب به سيف‌الدوله، دربارهٔ او چنين گفته بود:
اگر نه بيم تو بودى شها به حق خداى که راشدى را بفکندمى زآب و زِنان
   دِهَک
نخستين زندان شاعر به‌نام دهک بود. بعضى از مؤلفان چون در بيت زير:
هفت سالم بسود سو و دهک پس از آنم سه سال قلعهٔ ناى
به ضرورت وزن شعر نام سو مقدّم بر دهک آمده است، تصور کرده‌اند که زندان نخست قلعهٔ سو بوده است.
دربارهٔ محل جغرافيائى دهک و ساير زندان‌هاى مسعودسعد، مؤلفان قديم و معاصر حدس‌هائى زده بودند که هيچ يک درست نبود تا اينکه در سال ۱۳۴۷، در شمارهٔ دوازدهم از سال بيست و يکم مجلهٔ يغما، مقاله‌اى با عنوان 'محابس مسعودسعد سلمان' از مرحوم عبدالحى حبيبى دانشمند افغانى به چاپ رسيد و محل دقيق اين زندان‌ها را مشخص کرد، اما متأسفانه هنوز با آنکه بيست و هفت سال از چاپ مقالهٔ فوق مى‌گذرد در کتاب‌هائى که منتشر مى‌شود، يا مى‌نويسند معلوم نشد کجاست و يا اشتباهات قدما را تکرار مى‌کنند.
به هر حال طبق نوشتهٔ عبدالحى حبيبى، دهک امروز هم به همين نام وجود دارد و 'از شهر حاليهٔ غزنين به فاصلهٔ ۱۵ کيلومتر در سمت مشرق واقع است' و در قديم سر راه غزنين به هندوستان قرار داشته و اين موضوع در شعر مسعود هم ديده مى‌شود.
شاعر در دهک به نسبت زندان‌هاى بعدى، از رفاه و آسايش بيشترى برخوردار بود. على‌خاص، سپهسالار سلطان ابراهيم، براى او 'سيم و جامه و نان' مى‌فرستاد و منصوربن سعيدبن احمدبن حسن ميمندى صاحب ديوان عرض از او حمايت مى‌کرد و يک‌بار با فرستادن کتابى براى او، او را بيش از پيش سپاسگزار خود ساخت.
   قلعهٔ سو
دربارهٔ محل جغرافيائى سو عبدالحى حبيبى مى‌نويسد:
'به‌سمت جنوب مشرق دهک، به فاصلهٔ ده کيلومتر، درهٔ بسيار تنگى هست که کوه بلند آن را اکنون هم 'سوکوه' گويند و و بالاى اين کوه، خرابه زارى است که محبس سلاطين آل ناصر در آن بود' .
مسعودسعد دربارهٔ بلندى کوهى که قلعه بر سر آن قرار داشت مى‌گويد حصار به قدرى مرتفع است که مى‌توانم از فراز آن با ستارگان راز دل خود را بگويم و احتراق و قران ستارگان را به چشم خويش ببينم. در اين زندان، زنجير آهنين بر پاى او بستند و از هواى عفن و مردم بى‌سامان آنجا شکوه‌ها داشت و تنها مايهٔ دلخوشى او وجود پيرمرد منجمى به‌نام بهرامى بود که علم نجوم را در حد کمال از او آموخت. مجموع گرفتارى شاعر در دهک و سو هفت سال بود و سپس او را به قلعهٔ ناى بردند.
   حصار ناى
آنان که سر نشاط عالم دارند پيوسته به ناى، طبع خرم دارند
اى ناى زتو همه جهان غم دارند تو آن نائى کز پى ماتم دارند
قلعهٔ ناى به دو دليل مشهورترين زندان مسعودسعد است چنانکه نام ساير زندان‌ها را تحت‌الشعاع قرارداده است. يکى اينکه در اين زندان عذاب روحى و جسمى شاعر بيشتر بوده است و ديگر خود لفظ ناى که با ساز معروف جناس تام دارد و شاعر ايهام‌ها و تناسبات بديعى از آن ساخته است.
محل جغرافيائى اين زندان نيز، يک‌روزه راه تا غزنين بوده است، چنانکه اشاره شد سلطان ابراهيم را از آنجا مستقيماً بردند و در غزنين به تخت نشاندند. به نوشتهٔ عبدالحى حبيبى، در سمت غرب شهر غزنين، مايل به زاوايهٔ جنوب، در فاصلهٔ حدود هشتاد کيلومترى، در دل قلّه‌اى سر به فلک کشيده آثار قلعهٔ ويرانه‌اى است که امروز هم به آن 'ناى قلعه' مى‌گويند و سُمج‌هاى کنده شده در دل سنگ‌هاى کوه هنوز در آن ديده مى‌شود.
قلعه‌هاى ناى، مرنج، منديش، ديدى‌رو و بيايدکوت و نظاير آن، چنانکه در زين‌الاخبار گرديزى مى‌خوانيم، در زمان سلطان محمود غزنوى خزانهٔ سلطنتى و جايگاه نگهدارى غنائم بوده است و براى آنکه غيرقابل نفوذ و دستبرد بماند به عمد در دل قلّه‌هاى سر به فلک کشيده با راه‌هاى صعب‌العبور ساخته شده بود. فرخى سيستانى در قصيده‌اى که در مدح حسنک وزير سروده است، در ضمن بيان اوصاف او خطاب به سلطان محمود مى‌گويد: اين وزير تو آنچنان با کفايت و کار دانست که:
فردا پديد گردد توفيرها که او از عاملان شاه تقاضا کند شمار
آن مال کز ميانه ببردند دانگ دانگ بستاند و به تنگ فرستد سوى حصار
ديدى رو و مرنج و مينديش و ناى را زان مال‌ها بيا کَنَد و پُر کند چوپار(۱)
(۱). ديوان فرخى، به تصحيح دکتر دبير سياقى، ص ۱۹۲
در تاريخ بيهقى آمده است که سلطان مسعود غزنوى، در اوج درگيرى با سلجوقيان، زنان و فرزندان را به قلعهٔ ناى فرستاد تا در امان باشند. در دوره‌هاى بعد، قلعهٔ ناى و نيز قلعهٔ مرنج، به سبب همان استحکام و دور از دسترس بودن، به‌صورت زندان درآمد و مخالفان حکومت و کسانى که احتمال خطرى از آنان مى‌رفت، در آنجا زندانى شدند.
مؤثرترين و پرسوزترين حبسيّات مسعودسعد در همين زندان سروده شده است. گويا در همين زندان بود که على خاص، سپهسالار بزرگ سلطان و حامى و غمخوار شاعر درگذشت و مسعود مرثيه‌اى سخت جانسوز براى او سرود و سپس دست به دامان فرزند او محمدبن على خاص که جانشين او شده بود زد و از او تقاضاى شفاعت کرد علاوه بر او قصايد متعددى در مدح عبدالحميد احمدبن عبدالصمد شيرازى که بيست و دو سال وزير سلطان ابراهيم بود و منصوربن سعيد نوادهٔ احمدبن حسن ميمندى وزير معروف، که عارض لشکر بود و جمال‌الملک ابوالرشيد رشيدالدين از رجال محتشم و سفير خاص ابراهيم نزد ملکشاه سلجوقى و ديگران سرود از آنان درخواست پايمردى و شفاعت کرد و در قصايد متعدد ديگر از خود سلطان با لحنى تضرّع‌آميز بخشايش خواست تا سرانجام، پس از سه سال گرفتارى در ناى و جمعاً ده سال در دهک و سو و ناى بخشوده شد و از زندان رهائى يافت.
شاعر که با يک فرمان پادشاه که در اثر يک سوءظن جزئى صادر شد، به زندان افتاده بود، بدون آنکه جرم خود را بداند:
گر بدانم که چرا بسته شدم بيزارم
از خدائى که همه وصفش بى‌چون و چراست؛
با فرمانى ديگر آزادى خود را بازيافت:
عفو سلطان نامدار رضى بر شب من فکند نور قمر
حال آنکه در زندان در انتظار مرگ بود و اميدى به رهائى نداشت:
چون اميدم بريده شد زخلاص چه نويسم زحال خود ديگر؟
حال اطفال من چگونه بود گر رَسَدْشان زمن به مرگ خبر؟
بيش از اين حال خود نخواهم گفت راضيم راضيم به هرچه بَتَر
براساس قرائن، اين دوره از زندان مسعودسعد، به تقريب از سال ۴۸۰ تا ۴۹۰ هجرى قمرى بوده است.
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
قلعه خراپوچو , زوج کردستانی , فرماندهی متحرک , مسابقات قرآن کریم , واکنش نخست وزیر اقلیم کردستان عراق به حوادث تروریستی تهران , دوحه قطر , نسترن نسیری امینی , آلومینیوم اراک , رئیس معارف سیما , تقویم ملی ,

مقالات پربیننده امروز
بانک اطلاعاتی کتاب / چهل حدیث از حضرت محمد (ص) پیرامون علم , سایر , ن , نـ ـ ی / نیکل NICKEL NI , بانک اطلاعاتی کتاب / 101 راه برای دگرگونی زندگی شما , اجتماعی , ارتباطات اجتماعی , روابط اجتماعی / دوست شدن آسان است , بانک اطلاعاتی کتاب / فنون و روشهای مشاوره , بانک اطلاعاتی کتاب / مهارت‌ها و مفاهیم پایه‌ی ریاضی کلاس اولی , بانک اطلاعاتی کتاب / درسهایی از دعای ندبه , سیاسی , علوم سیاسی , حقوق مدنی و سیاسی ـ آزادی / مارکس و رشد آزاد فردی , بانک اطلاعاتی کتاب / مروری بر بیوشیمی: به انضمام سوالات تفکیکی 18 دوره امتحان جامع علوم پایه پزشکی، 8 دوره امتحان جامع علوم پایه دندانپزشکی، ... (از شهریور 68 تا اسفند 76) , بانک اطلاعاتی کتاب / درس و کنکور "ابزار دقیق و کنترل صنعتی": ویژه کاردانی به کارشناسی ,

برخی منابع مهم خبری
qudsonline.ir روزنامه قدس , sourehcinema.ir سوره سینما , jahanesanat.ir روزنامه جهان صنعت , setarehnews.ir ستاره‌ها , hamshahrilinks.org روزنامه همشهری , baharnews.ir بهارنیوز , banifilm.ir روزنامه بانی فیلم , farheekhtegan.ir روزنامه فرهیختگان , sharghdaily.ir روزنامه شرق , isna.ir ایسنا ,



وبگردی
ویدئو / مراسم رونمایی جدیدترین اثر همایون شجریان
ویدئو / مراسم رونمایی جدیدترین اثر همایون شجریان - مراسم رونمایی از آلبوم موسیقی «ایران من» با آواز همایون شجریان و آهنگسازی «سهراب پورناظری»، چهارشنبه شب (۲۴ مرداد) در تالار وحدت برگزار شد.
تریلی در اهواز چپ کرد، مردم بارش را غارت کردند!
تریلی در اهواز چپ کرد، مردم بارش را غارت کردند! - یک تریلی در اهواز واژگون شد و مردم به جای کمک به راننده مصدوم بار تریلی را بردند
بازگشت گوگوش به ایران و نحوه برخورد با او در فرودگاه
بازگشت گوگوش به ایران و نحوه برخورد با او در فرودگاه - در ویدئوی زیر روایت فائقه آتشین (گوگوش) را از بازگشت به ایران بعد از انقلاب و نحوه برخورد پاسدار فرودگاه و دادستانی با او می شنوید. او این خاطرات را سال ۲۰۰۰ در تورنتوی کانادا روایت کرد.
ماجرای عکس متفاوت وزیر جوان و هشتگ‌های توییتری
ماجرای عکس متفاوت وزیر جوان و هشتگ‌های توییتری - نكته جالب در اين ميان، گستردگي و تنوع واكنش‌ها به پوشش «وزير جوان» بود. تا آن‌جا كه در ميان كاربران بودند گروهي كه اين پوشش را در حد «شق‌القمر» بالا برده و اين تفاوت ظاهري را نشانه‌اي از تفاوتي عميق در نوع نگاه آذري‌جهرمي تحليل كردند و در مقابل، طيفي نيز «وزير جوان» را به‌خاطر تلاش براي آنچه ازسوي اين كاربران نوعي «پوپوليسم» و «عوام‌فريبي» خوانده شد
اظهارات تند احمدی نژاد علیه روحانی و دولت!
اظهارات تند احمدی نژاد علیه روحانی و دولت! - محمود احمدی نژاد با انتشار پیام ویدیویی تندی علیه رئیس جمهور، وی را هم دست رئیس دو قوه دیگر نامید و خواستار کناره گیری حسن روحانی از مقام ریاست جمهوری شد.
فیلم | قرار نبود روحانیت در همه چیز اظهارنظر کند!
فیلم | قرار نبود روحانیت در همه چیز اظهارنظر کند! - فیلم - مدتی قبل حجت الاسلام زائری مهمان خبرآنلاین بود و در کافه خبر به بررسی مسایل فرهنگی و اجتماعی ایران و نقش روحانیت در جامعه پرداخت.
فیلم | چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟
فیلم | چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟ - فیلم - چرا مردم مسئولین را مسخره می‌کنند؟ پاسخ این سوال را در ویدئوی زیر ببینید.
فیلم سانسور شده خوانندگی سحر قریشی در یک برنامه
فیلم سانسور شده خوانندگی سحر قریشی در یک برنامه - سکانس سانسور شده مسابقه «13 شمالی» که در آن سحر قریشی ترانه های مشهور چند تن از خوانندگان را می خواند، ببینید. اولین قسمت این مسابقه در شبکه نمایش خانگی توزیع شده است.
عاشق شدن لیلای سریال پدر،داستانی کاملا واقعی!
عاشق شدن لیلای سریال پدر،داستانی کاملا واقعی! - روایت نازنین پیرکاری،مجری و تهیه کننده تلویزیون از عاشق شدن خود که داستان سریال پدر شد...
یک ژن خوب تازه: جان متاعی است که هر بی سروپایی دارد
یک ژن خوب تازه: جان متاعی است که هر بی سروپایی دارد - مهمترین بخش های سخنان او اینجاست که عنوان می کند: چه کسی در جریان انقلاب بوده؟ اگر یک عده ای جان دادند، یک عده ای هم این وسط پول دادند. او که گویا دستی در شعر هم دارد، سخن عجیب تری از آنچه پیش از این گفته بر زبان جاری می سازد و با به کار بردن این بیت که «جان چه باشد که نثار قدم دوست کنم *** این (جان) متاعی است که هر بی سروپایی دارد» ...
ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد
ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد - برای آمریکا کم هزینه‌ترین استراتژی ادامه وضع موجود است. ترامپ در یک سال گذشته کاری کرد که ۳۰ میلیارد دلار دارایی ایران از کشور خارج شود. این پول به کشور‌هایی مثل ترکیه، گرجستان، ارمنستان، مالزی و ... که از ثبات و امنیت برخوردارند رفت و در این کشور‌ها سرمایه گذاری شد. همین موضوع کمر اقتصاد ایران را می‌شکند. در این یک سال دلار به نزدیک ۱۰ هزار تومان رسیده است. ترامپ حتی به شلیک یک گلوله نیاز ندارد. اگر…
سحر تبر چهره واقعی‌اش را آشکار کرد!
سحر تبر چهره واقعی‌اش را آشکار کرد! - سحر تبر سال گذشته برای اولین بار در رسانه‌های جهان دیده شد. گمانه زنی می‌شد که او برای شباهت پیدا کردن به آنجلینا جولی ۵۰ عمل جراحی داشته است. اما او در نهلایت شبیه شخصیت "عروس مرده" تیم برتون به نظر می‌رسید.
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد!
ترجیح می‌دهید کدام‌ زن همکار شوهر شما باشد! - یک بنر تبلیغاتی که ظاهراً با هدف ترویج فرهنگ حجاب طراحی شده، سبب‌ساز واکنش‌های کاربران شبکه اجتماعی توییتر شده است. در این بنر، از رهگذران خواسته شده بین دو گزینه موجود، زنی چادری و زنی مانتویی، انتخاب کنند ترجیح می‌دهند کدام‌یک همکار همسرشان باشد!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر!
فیلم قتل عجیب زن جوان توسط شوهرش در اسلامشهر! - در اتفاقی عجیب و غیر قابل باور فردی امروز به دلیل درخواست طلاق همسرش در خیابان اسلامشهر وی را با ضربات چاقو از پای درآورد، از سرنوشت این خانم اطلاع دقیقی در دست نیست.