پنج شنبه ۳ اسفند ۱۳۹۶ / Thursday, 22 February, 2018

زندان


در غزنين، چنانکه از فحواى اشعار مسعود برمى‌آيد، شاعران دربار سلطان ابراهيم و شايد کسان ديگر آنچنان ذهن پادشاه را نسبت به او بدبين کرده بودند که به حبس شاعر فرمان داد بدون آنکه گناه مشخصى به او بسته شده باشد، به‌طورى که بارها شاعر در اشعار مختلف اين موضوع را بيان کرده است که به واقع نمى‌داند به چه جرمى به زندان افتاده است. مرحوم رشيد ياسمى در مقدمهٔ ديوان حدس مى‌زند که شايد تهمت زننده همان راشدى، ملک‌الشعراء دربار سلطان ابراهيم باشد؛ که مسعود پيش از گرفتارى بر سبيل تفاخر، خطاب به سيف‌الدوله، دربارهٔ او چنين گفته بود:
اگر نه بيم تو بودى شها به حق خداى که راشدى را بفکندمى زآب و زِنان
   دِهَک
نخستين زندان شاعر به‌نام دهک بود. بعضى از مؤلفان چون در بيت زير:
هفت سالم بسود سو و دهک پس از آنم سه سال قلعهٔ ناى
به ضرورت وزن شعر نام سو مقدّم بر دهک آمده است، تصور کرده‌اند که زندان نخست قلعهٔ سو بوده است.
دربارهٔ محل جغرافيائى دهک و ساير زندان‌هاى مسعودسعد، مؤلفان قديم و معاصر حدس‌هائى زده بودند که هيچ يک درست نبود تا اينکه در سال ۱۳۴۷، در شمارهٔ دوازدهم از سال بيست و يکم مجلهٔ يغما، مقاله‌اى با عنوان 'محابس مسعودسعد سلمان' از مرحوم عبدالحى حبيبى دانشمند افغانى به چاپ رسيد و محل دقيق اين زندان‌ها را مشخص کرد، اما متأسفانه هنوز با آنکه بيست و هفت سال از چاپ مقالهٔ فوق مى‌گذرد در کتاب‌هائى که منتشر مى‌شود، يا مى‌نويسند معلوم نشد کجاست و يا اشتباهات قدما را تکرار مى‌کنند.
به هر حال طبق نوشتهٔ عبدالحى حبيبى، دهک امروز هم به همين نام وجود دارد و 'از شهر حاليهٔ غزنين به فاصلهٔ ۱۵ کيلومتر در سمت مشرق واقع است' و در قديم سر راه غزنين به هندوستان قرار داشته و اين موضوع در شعر مسعود هم ديده مى‌شود.
شاعر در دهک به نسبت زندان‌هاى بعدى، از رفاه و آسايش بيشترى برخوردار بود. على‌خاص، سپهسالار سلطان ابراهيم، براى او 'سيم و جامه و نان' مى‌فرستاد و منصوربن سعيدبن احمدبن حسن ميمندى صاحب ديوان عرض از او حمايت مى‌کرد و يک‌بار با فرستادن کتابى براى او، او را بيش از پيش سپاسگزار خود ساخت.
   قلعهٔ سو
دربارهٔ محل جغرافيائى سو عبدالحى حبيبى مى‌نويسد:
'به‌سمت جنوب مشرق دهک، به فاصلهٔ ده کيلومتر، درهٔ بسيار تنگى هست که کوه بلند آن را اکنون هم 'سوکوه' گويند و و بالاى اين کوه، خرابه زارى است که محبس سلاطين آل ناصر در آن بود' .
مسعودسعد دربارهٔ بلندى کوهى که قلعه بر سر آن قرار داشت مى‌گويد حصار به قدرى مرتفع است که مى‌توانم از فراز آن با ستارگان راز دل خود را بگويم و احتراق و قران ستارگان را به چشم خويش ببينم. در اين زندان، زنجير آهنين بر پاى او بستند و از هواى عفن و مردم بى‌سامان آنجا شکوه‌ها داشت و تنها مايهٔ دلخوشى او وجود پيرمرد منجمى به‌نام بهرامى بود که علم نجوم را در حد کمال از او آموخت. مجموع گرفتارى شاعر در دهک و سو هفت سال بود و سپس او را به قلعهٔ ناى بردند.
   حصار ناى
آنان که سر نشاط عالم دارند پيوسته به ناى، طبع خرم دارند
اى ناى زتو همه جهان غم دارند تو آن نائى کز پى ماتم دارند
قلعهٔ ناى به دو دليل مشهورترين زندان مسعودسعد است چنانکه نام ساير زندان‌ها را تحت‌الشعاع قرارداده است. يکى اينکه در اين زندان عذاب روحى و جسمى شاعر بيشتر بوده است و ديگر خود لفظ ناى که با ساز معروف جناس تام دارد و شاعر ايهام‌ها و تناسبات بديعى از آن ساخته است.
محل جغرافيائى اين زندان نيز، يک‌روزه راه تا غزنين بوده است، چنانکه اشاره شد سلطان ابراهيم را از آنجا مستقيماً بردند و در غزنين به تخت نشاندند. به نوشتهٔ عبدالحى حبيبى، در سمت غرب شهر غزنين، مايل به زاوايهٔ جنوب، در فاصلهٔ حدود هشتاد کيلومترى، در دل قلّه‌اى سر به فلک کشيده آثار قلعهٔ ويرانه‌اى است که امروز هم به آن 'ناى قلعه' مى‌گويند و سُمج‌هاى کنده شده در دل سنگ‌هاى کوه هنوز در آن ديده مى‌شود.
قلعه‌هاى ناى، مرنج، منديش، ديدى‌رو و بيايدکوت و نظاير آن، چنانکه در زين‌الاخبار گرديزى مى‌خوانيم، در زمان سلطان محمود غزنوى خزانهٔ سلطنتى و جايگاه نگهدارى غنائم بوده است و براى آنکه غيرقابل نفوذ و دستبرد بماند به عمد در دل قلّه‌هاى سر به فلک کشيده با راه‌هاى صعب‌العبور ساخته شده بود. فرخى سيستانى در قصيده‌اى که در مدح حسنک وزير سروده است، در ضمن بيان اوصاف او خطاب به سلطان محمود مى‌گويد: اين وزير تو آنچنان با کفايت و کار دانست که:
فردا پديد گردد توفيرها که او از عاملان شاه تقاضا کند شمار
آن مال کز ميانه ببردند دانگ دانگ بستاند و به تنگ فرستد سوى حصار
ديدى رو و مرنج و مينديش و ناى را زان مال‌ها بيا کَنَد و پُر کند چوپار(۱)
(۱). ديوان فرخى، به تصحيح دکتر دبير سياقى، ص ۱۹۲
در تاريخ بيهقى آمده است که سلطان مسعود غزنوى، در اوج درگيرى با سلجوقيان، زنان و فرزندان را به قلعهٔ ناى فرستاد تا در امان باشند. در دوره‌هاى بعد، قلعهٔ ناى و نيز قلعهٔ مرنج، به سبب همان استحکام و دور از دسترس بودن، به‌صورت زندان درآمد و مخالفان حکومت و کسانى که احتمال خطرى از آنان مى‌رفت، در آنجا زندانى شدند.
مؤثرترين و پرسوزترين حبسيّات مسعودسعد در همين زندان سروده شده است. گويا در همين زندان بود که على خاص، سپهسالار بزرگ سلطان و حامى و غمخوار شاعر درگذشت و مسعود مرثيه‌اى سخت جانسوز براى او سرود و سپس دست به دامان فرزند او محمدبن على خاص که جانشين او شده بود زد و از او تقاضاى شفاعت کرد علاوه بر او قصايد متعددى در مدح عبدالحميد احمدبن عبدالصمد شيرازى که بيست و دو سال وزير سلطان ابراهيم بود و منصوربن سعيد نوادهٔ احمدبن حسن ميمندى وزير معروف، که عارض لشکر بود و جمال‌الملک ابوالرشيد رشيدالدين از رجال محتشم و سفير خاص ابراهيم نزد ملکشاه سلجوقى و ديگران سرود از آنان درخواست پايمردى و شفاعت کرد و در قصايد متعدد ديگر از خود سلطان با لحنى تضرّع‌آميز بخشايش خواست تا سرانجام، پس از سه سال گرفتارى در ناى و جمعاً ده سال در دهک و سو و ناى بخشوده شد و از زندان رهائى يافت.
شاعر که با يک فرمان پادشاه که در اثر يک سوءظن جزئى صادر شد، به زندان افتاده بود، بدون آنکه جرم خود را بداند:
گر بدانم که چرا بسته شدم بيزارم
از خدائى که همه وصفش بى‌چون و چراست؛
با فرمانى ديگر آزادى خود را بازيافت:
عفو سلطان نامدار رضى بر شب من فکند نور قمر
حال آنکه در زندان در انتظار مرگ بود و اميدى به رهائى نداشت:
چون اميدم بريده شد زخلاص چه نويسم زحال خود ديگر؟
حال اطفال من چگونه بود گر رَسَدْشان زمن به مرگ خبر؟
بيش از اين حال خود نخواهم گفت راضيم راضيم به هرچه بَتَر
براساس قرائن، اين دوره از زندان مسعودسعد، به تقريب از سال ۴۸۰ تا ۴۹۰ هجرى قمرى بوده است.
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
حضور ایران , جذب بازیکنان , عقبگرد , لین تریسی , ‌معاون ‌فرهنگی و تبلیغات دفاعی ستاد کل نیروهای مسل , دکتر خرمشاد , آب و اتش , ازسرگیری , سازمان جهادکشاورزی کردستان , واکنش وزیر دادگستری ترکیه ,

مقالات پربیننده امروز
سیاسی / دیپلماسی / جدال رویاها در غزه , فرهنگی و هنری / ادبیات و شعر / زبانشناسی ـ واژه‌نامه‌ها / واژه‌هایی در دوردست , بانک اطلاعاتی کتاب / شرح مثنوی مولوی موسوم به مخزن الاسرار , بانک اطلاعاتی کتاب / مبانی و کاربردهای آی‌سی‌های CMOS , بانک اطلاعاتی کتاب / مجموعه‌ی طبقه‌بندی شده دین و زندگی پیش‌دانشگاهی (معارف اسلامی): 600 پرسش چهارگزینه‌ای از مولفان , بانک اطلاعاتی کتاب / امام علی (ع) عدل و تعادل , بانک اطلاعاتی کتاب / تحقیق الاصول , بانک اطلاعاتی کتاب / حدود پوشش و نگاه در اسلام , فرهنگ و جامعه / گاه‌شمار / گاه‌شمار تاریخ ـ میلادی / ۲۴ اکتبرسال ۹۱ پیش از میلاد ـ اعدام نماینده سیاسی ایران به جرم نشستن پایین دست ژنرال رومی , بانک اطلاعاتی کتاب / نقشه‌کشی ساختمان به روش مدولار (پیمانه‌ای): مهارت فنی درجه '1' اسکلت فلزی ـ اسکلت بتنی ,

برخی منابع مهم خبری
zamandaily.ir روزنامه زمان , jamnews.ir جام نیوز , pana.ir خبرگزاری پانا , shabakeh-mag.com مجله شبکه , persiankhodro.com پرشین خودرو , newsrahemardom.ir روزنامه راه مردم , jomhourieslami.net روزنامه جمهوری اسلامی , shafaqna.com شفقنا , taraznews.com تراز نیوز , emtiazdaily.ir روزنامه امتیاز ,




وبگردی
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری - دگرديسي‌هاي فراواني در ايران صورت گرفته‌است؛ اصولگرايان اصلاح‌طلب شده‌اند، تحول‌طلبان محافظه‌كار شده‌اند، مسئولان پاسخ ناكارآمدي‌هاي خود را از مردم مي‌خواهند و در تازه‌ترين نوع اين استحاله‌ها فردي كه بسياري مدعي هستند او برآمده از مهندسي انتخابات است با ارسال نامه به رهبرمعظم انقلاب درخواست برگزاري انتخاباتي آزاد، زودهنگام و به دور از مهندسي كرده‌است! محموداحمدي‌نژاد همان پديده خانمان براندازي كه براي…
سیف و بازی تکراری غیر مجازها !
سیف و بازی تکراری غیر مجازها ! - حرفهای تکرای بانک مرکزی در مورد صرافی ها و موسسات مالی غیر مجاز با یک جستجوی ساده در اینترنت.
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز - فیلم - زهرا خوش نواز در گفتوگو با یورونیوز از مراحلی که برای آماده سازی ظاهرش طی کرد تا با چهره‌ای متفاوت وارد استادیوم شود گفت. او می‌گوید: «زمانی که از تونل گذر کردم و وارد ورزشگاه شدم و چشمانم به چمن ورزشگاه افتاد گریه‌ام گرفت.»
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش - باز هم زیر گرفتن ماموران امنیتی و نیروی انتظامی توسط یک ماشین دیگر سواری توسط اراذل خیابان گلستان هفتم
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران - کی از دراویش گنابادی با اتوبوس به مردم و مأموران پلیس در خیابان پاسداران تهران / گفته میشود تعداد شهدای ناجا در حمله آشوبگران فرقه ضاله گنابادی و حامیان نورعلی تابنده به ۴ تن رسیده است.
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای - به دنبال سقوط هواپیمای تهران-یاسوج ویدیو لحظه مواجه خانواده های جانباختگان را با وزیر مشاهده می کنید.
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو - تصاویری دردناک از حمله مرد موتور سوار با چاقو به یک مرد راننده در حضور همسر و فرزندش در شهرستان داراب استان فارس را در ویدئوی زیر می بینید. به نظر میرسد این اتفاق در پی جرو بحثی بر سر پارک کردن وسایل نقلیه روی داده است!
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟ - آنچه مشخص است جمهوری اسلامی ایران باید تصمیم مشخص و درستی درباره سیاست عدم رویارویی با ورزشکاران رژیم صهیونیستی بگیرد. دیگر نمی‌توان با این روش تعقیب و گریزی با این مسئله برخورد کرد. دیگر نمی‌توان ورزشکاران را از مقابله با کشتی‌گیران اسرائیلی باز داشت و در برابر رسانه‌های جهانی گفت به خاطر مصدومیت در میدان حاضر نمی‌شویم و در داخل جشن بگیریم که ما عزت‌مان را حفظ کردیم و...
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
    سالاد كلم با چاشنی آبلیمو و آویشن
    اگر در جست‌وجوی یك پیش غذای مفید و پرخاصیت هستید تا پیش از وعده غذایی سرو كنید یا اگر به‌دنبال غذایی جدید، سبك اما مقوی برای وعده شام هستید، پیشنهاد می‌كنیم این سالاد گیاهی را تجربه كنید.