دوشنبه ۲ مهر ۱۳۹۷ / Monday, 24 September, 2018

استعمال مصادر


  استعمال مصادر
مثل 'خواست آمدن' و 'نتوانست گفتن' و 'توان ديدن' و 'تنوان بودن' و امثال اينها ـ توضيح آنکه در سبک کهنهٔ سامانيان، آوردن اين قبيل جمله‌هاى مصدرى رواج کامل داشت.
   استعمال مصدر مرخّم
يعنى مصدرى که نون مصدرى را از آن انداخته و به صيغهٔ سوم‌شخص ماضى درآورند ـ مثل قرون بعد رواج نداشته است ـ مگر بنادر، مثال از کتاب حدودالعالم: 'اندر رباط يکى چشمهٔ آبست چندان که خورد را به‌کار شود' ص : ۸۴ ـ مثال ديگر از بيهقي: 'نصراحمد را اين اشارت سخت خوش آمد و گفت ايشان را بپسنديد' ص: ۱۱۸ (طبع کلکته) . توضيح آنکه گاهى مصدر مرخّم معنى صفت يا اسم را به خود مى‌گيرد مانند 'خورد' در خواب و خورد، و 'بست' در داربست و سنگ‌بست، و 'نشست' در مثل 'زمين نشست کرد' و 'ساخت' در ساخت زروساخت بنا، مثل: خوش‌ساخت و بدساخت. و ريخت در خوش‌ريخت و بدريخت و غيره که گاهى بوى اسم مفعول از آن استشمام شود و گاه صرف معنى اسم دهد مانند 'برنشست' که نام مرکوب خاص بوده است و 'شکست' در عبارت: فلان شکست خورد؛ بارى در دورهٔ اول از اين قسم ثانى به‌ندرت ديده مى‌شود و غلبه با استعمال مصدر تمام است.
   فعل بودن و باشيدن
بعضى فعل‌ها در قديم بوده است که تمام صيغه‌هاى آن صرف مى‌شده و رايج بوده است. مانند فعل 'بودن' که در پهلوى چنين صرف مى‌شده:
بوُتَنْ بُوشْنْ
بُوتُمُ ـ بوُوتى ـ بُوت بُوُم ـ بُواى ـ بُوت
بوتيم ـ بوتيت ـ بوتند بوايم ـ بويت ـ بوِند
.... ـ بُوْ ـ بُوَات ـ .... ـ مى‌بو ـ مَى‌بُواَت
بوتار(۱) ـ بُوتَکْ .... .... نى بوتک ـ نى بوتاد
(۱) . بوتار ـ بوذار: سوم‌شخص مفرد ماضى است از فعل 'بودن' که با پساوند 'آر' به ‌معنى صفت عالى در زبان پهلوى استعمال مى‌شده و در زبان درى منسوخ گرديده است.
و در زبان درى قديم چنين صرف مى‌شده:
بوذن بوش
بوذَمْ ـ بوذى ـ بوذ بُوُم ـ بُوى ـ بُوَذ
بوذيم ـ بوذيذ بُوذَنْد بويم ـ بُويذ ـ بُوَنْد
.... باش ـ باذ.... ... مباش ـ مباذ
... بوذه(۲) ... ... نابوذه ـ نابوذ
(۲) . از اين فعل در پهولى و درى اسم فاعل نيامده است.
اين فعل تا قرن هفتم و هشتم باقى بود و از آن پس با فعل 'باشيدن' ترکيب شد، به طريق ذيل:
بودن:
بودم باشم
بودى ـ بُوِش: باشى
بود باشد
بوده، باد، مباد باش، مباش
که صيغه‌هاى ماضى و اسم مفعول و دعا را از بودن و صيغه‌هاى حال و مضارع و امر را از پاشيدن گرفته‌اند و باشنده و باشيده بعدها به‌ کلى از ميان رفته است.
   افعال به لهجه‌هاى مختلف
صيغه‌هاى فعل 'خفتيدن' و 'خفتيد' و خفتد' و 'خفتار' و 'بخفت' به صيغهٔ امر حاضر و 'خفسيدن' و 'خسپيدن' به تمام صيغ آن و فعل: 'چفسيدن' و 'دوسيدن' به ‌معنى 'چسبيدن' و فعل 'بيوسيدن' به ‌معنى انتظار داشتن، و فعل 'گشفتن' و امثال آن از ميان رفته است.
   فعل خبرى به‌جاى التزامى
در قديم گاهى مضارع خبرى نيز به‌جاى مضارع‌التزامى يا امر غايب استعمال مى‌شده است چناکه در بيقهى آمده است: 'قاف تا قاف جهان نام‌ها نبشتند و رسولان رفتند تا از اعيان ولاة بيعت مى‌ستانند' (ص ۲۷۸) که امروز گوئيم: 'تا از اعيان ولاة بيعت بستانند' و از متأخرين شمس‌الشعراء سروش اين صيغه را يک‌بار در شعر آورده است:
بدان لبان چون مرجان چنان زنم بوسه که رنگ مى‌برم از آن لبان چون مرجان(۱)
(۱) . مطلع اين قصيده اين است:
بدان    و   آگه   باش  اى   چراغ   ترکستان که   هفتهٔ  دگر  آيم  به   نزد   تو   مهمان
به  بوى  تر  کن با  نافه  گيسوى  چو  کمند به  زنگ  ترکمن  با وسمه  ابرو  چو  کمان
به  تاب  گيسو  و  از   پس   هم   فرو   آويز ز پيش  نيز  دو  زلف سياه  مشک‌افشان
ز سوى پس هم شودام و سلسله تا ساق و سوى پيش زره باش و حلقه تا به ميان
چنان   بنه   سر   آنمويها   براى   جبهت که  هيچ   يک   نپذيرد  ز  يکديگر  نقصان
بدان  لبان  چو   مرجان  ......
به  مهر  هيچ  بتى  ناسپرده‌ام   دل  خويش چنانکه   بردم  باز  آرمش  بر  تو  چنان(۲)
(۲) . نسخهٔ خطى نگارنده
   متعدى ايستادن
متعدى ايستادن ـ که امروز گماشتن و بر پاى داشتن گويند ـ و مثل آن است که چنين لغتى نداريم زيرا بسيار کم استعمال مى‌شود ـ در قديم فعل 'ايستانيدن' و 'ايستادانيدن' و 'بيستانيدن' با باء تأکيد متداول بوده است و گاهى 'استاده کردن' مى‌آمده است و 'به پاى داشتن' در مورد معانى به‌جاى 'اقامهٔ' عرب نيز مى‌آمده است؛ و صيغه‌هاى متعدى گذارنيدن که امروز از ميان رفته است. و 'ماندن' به صيغهٔ متعدى چنانکه بيهقى گويد: 'رسول را حاجب بونصر بازوگرفت و بنشاند، امر آواز داد که خداوند اميرالمؤمنين را چون ماندي؟' ص ۲۹۰ ـ يعنى چون به‌جاى بگذاشتى او را ... جاى ديگر بيهقى هر دو فعل لازم و متعدى را با هم در يک جمله آورده است: 'اين پيرى سه چهار که اينجا مانده‌اند از هزار جوان بهتراند خداى ايشان را از بهر تأييد دولت خداوند مانده است' (ص: ۳۳۲) و اين صيغه نيز از ديرباز نسخ‌ شده است. ولى در افغانستان هنوز متداول است.
   فعل‌هاى پيشاوندار
افعالى که به ‌سبب پيشاوندها، معنى خاصى پيدا مى‌کرده است و امروز از بين رفته، چون 'بردادن' به ‌معنى صورت دادن و به تفصيل ذکر کردن چنانکه بيهقى گويد: 'امير گفت صواب آمد و زياده خليفت را بر خواجه بردادن گرفت و وى مى‌نبشت ـ ص ۲۹۶' و 'فرانرفتن' به ‌معنى زير بار نرفتن چنانکه باز بيهقى آورده است: 'و پس از آن بغراخان فرانرفت که حُرّه زينت را فرستاده آمدي، که امير محمود گذشته شد و امير مسعود به تخت نشست ـ ص ۶۵۶' و 'فراهم گرفتن' و 'فراهم داشتن' و 'فراهم کشيدن' و 'فراهم شدن' چنانکه بيهقى گويد: ص ۲۵۳ 'هر چند کوشيد و خويشتن را فراهم گرفت چشم از وى باز نتوانست داشت' يعنى خود را جمع کرد. و امروز فراهم را به ‌معنى اصلى که داشته است استعمال نمى‌کنند و در افعالى از قبيل 'فراهم آمدن' و 'فراهم شد' و 'فراهم آورد' و غيره 'فراهم' را به ‌معنى 'آماده' با فعل معين ترکيب مى‌کنند، ولى قديم فراهم را که لفظى است مرکب از 'فرا' و 'هم' به‌ همان معنى حقيقى مى‌آورند و اگر مى‌خواستند بگويند که چند تن يا چند کار دست به هم داد، مى‌گفتند چند کار دست فراهم داد، ولى امروز اين سنخ استعمال از ميان رفته است.
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
سرزنش خانواده , فاطمه طیبی , فقه شیعه , دومین کنگره بزرگداشت ۱۳۵ شهید دانشجوی لرستان , ادنوک , توسعه فناوری و ارائه خدمات نوین باند پهن , بیانیه مجمع نیروهای خط امام به مناسبت شهادت محسن حججی , مرتضی آسیابانپور , رقابت‌های کشتی جهانی پاریس ۲۰۱۷ , غار گاف ,

مقالات پربیننده امروز
نشریات و مطبوعات , هنر , هفته نامه تندیس / تندیس ـ شماره ۱۱۸، بیست و سه بهمن ۱۳۸۶ , سایر , ن , نـ ـ ق / نقش‌اندازی , بانک اطلاعاتی کتاب / زنگوله طلا , بانک اطلاعاتی کتاب / فیزیک زنده , بانک اطلاعاتی کتاب / اسیر عشق , بهداشت و درمان , بهداشت فردی و عمومی , بهداشت و سلامت‌ جامعه / سلامت تنها بیمار نبودن نیست , بهداشت , بهداشت و زیبایی , تناسب اندام / نگرانی‌های کودکان درباره ظاهرشان , بانک اطلاعاتی کتاب / اصول و ضوابط حسابداری و حسابرسی: آیین رفتار حرفه‌ای , سیاسی , ایران , اقتصاد و سیاست / "استقلال" ; ابزار ایران برای عبور از بحران , بانک اطلاعاتی کتاب / حسابداری اموال, ماشین‌آلات و تجهیزات ,

برخی منابع مهم خبری
khabargozarisaba.ir خبرگزاری صبا , baharnews.ir بهارنیوز , cup.ir کاپ , shahrefarda.ir شهرفردا , rouydad24.ir رویداد 24 , jahanesanat.ir روزنامه جهان صنعت , mashreghnews.ir مشرق نیوز , mehrnews.com خبرگزاری مهر , asriran.com عصرایران , asrekhodro.com عصر خودرو ,



وبگردی
ویدئوی جنجالی وزیر بهداشت؛ #خودت_بمال / تمسخر و تحقیر بیمار نیازمند توسط وزیر
ویدئوی جنجالی وزیر بهداشت؛ #خودت_بمال / تمسخر و تحقیر بیمار نیازمند توسط وزیر - وزیربهداشت بهترین توصیه رو به اون پیرمرد بیچاره کرد که گفت: خودت بمال. پیرمرد باید دستش رو محکم می‌مالید به گوش وزیر تا یک بار هم که شده از تخت اخلاق فرعونی بیاد پایین
نیاز شدید تلویزیون به بدحجابها در روزهای خاص
نیاز شدید تلویزیون به بدحجابها در روزهای خاص - کاش در این میان یکی به ما بگوید که بالاخره بی حجاب بد است، خوب است؟ چه زمانی بد است؟ چه زمانی خوب است؟
پاییز بازار ثانویه
پاییز بازار ثانویه - اگر ما نتوانیم تفاوت فاحش قیمت ارز در بازار آزاد و ثانویه را جبران کنیم و نتوانیم به بازار ثانویه عمق کافی ببخشیم عملا بازار ثانویه از دور خارج خواهد شد. قرار بود بازار ثانویه و آزاد یک تفاوت حداقلی داشته باشند. قرار بود نهایتا اختلاف قیمت در این دو بازار ۲۰۰ یا ۳۰۰ تومان باشد نه هفت هزار تومان!
حال فعلی ! یا ناتوانی در تشخیص حال قبلی
حال فعلی ! یا ناتوانی در تشخیص حال قبلی - حمید رسایی عضو جبهه پایداری در صفحه شخصی خود در شبکه توییتر نسبت به اهانت زشت امیر تتلو به امام حسین (ع) و 72 تن از یاران باوفایش واکنش تندی نشان داد.
ویدئو/ وحشت پزشکان از تولد نوزاد تک چشم در اندونزی (۱۶+)
ویدئو/ وحشت پزشکان از تولد نوزاد تک چشم در اندونزی (۱۶+) - پزشکان هنگامی که یک نوزاد دختر اندونزیایی را در یکی از بیمارستان های این کشور به دنیا آوردند بسیار وحشت زده شدند. نوزاد تازه متولد شده با یک چشم بزرگ روی پیشانی اش متولد شد و پس از هفت ساعت درگذشت.
بازنشر نامه استاد به امیر تتلو! / معیار تشخیص حق از باطل گشته ای !
بازنشر نامه استاد به امیر تتلو! / معیار تشخیص حق از باطل گشته ای ! - فردی به نام علی‌اکبر رائفی‌پور كه رسانه‌‌های اصولگرا از او به عنوان «استاد، محقق و پژوهشگر» یاد می‌كنند! در تاریخ 29 اردیبهشت 96 (در كوران انتخابات ریاست‌جمهوری) در نامه‌ای سرگشاده به امیرحسین مقصودلو (تتلو) نوشت: «امیر جان بخوان، تو باید بخوانی، عیبی ندارد! سرت را بالا بگیر و خدا را شکر کن که به واسطه تو این همه نفاق را آشکار کرد! دلت محکم باشد پهلوان! تو فقط بخوان، بخوان
جنجال احمد خمینی در VIP عزاداری حسینی
جنجال احمد خمینی در VIP عزاداری حسینی - انتشار عکس‌های نشستن احمد خمینی زیر کولر در بخش وی‌آی‌پی هیات که پوششی شیشه‌ای دارد و از سینه‌زنان جداست، پس از توضیح او که گفت آن جایگاه مربوط به «روحانیون درجه یک و دو قم» است و «اون بالا معممین میشینن که لباسشون چون زیاده باعث گرمازدگی نشه»، با واکنش‌های تندتری هم همراه بود.
واکنش جالب رهبری به روبوسی کیارستمی با داور خانم جشنواره کن!
واکنش جالب رهبری به روبوسی کیارستمی با داور خانم جشنواره کن! - واکنش جالب مقام معظم رهبری به روبوسی کیارستمی با خانم داور جشنواره کن از زبان عزت الله ضرغامی
لحظه هولناک در چاه انداختن دختر بچه توسط پسرعمویش
لحظه هولناک در چاه انداختن دختر بچه توسط پسرعمویش - این فیلم که توسط دوربین های امنیتی گرفته شده لحظه به چاه انداختن دختر 5 ساله ای در اصفهان توسط پسر بچه ای کوچک را به تصویر کشیده است.
آشنایی با لامبورگینی! کاملا ایرانی
آشنایی با لامبورگینی! کاملا ایرانی - جوان خوش ذوق ایرانی لامبورگینی! تماما ایرانی را طراحی و تولید کرده است.
سلطان سکه
سلطان سکه - اولین جلسه دادگاه "وحید مظلومین" معروف به سلطان سکه به همراه ۱۴ نفر از همدستانش امروز در شعبه دو دادگاه ویژه مفاسد اقتصادی به ریاست قاضی زرگر و به صورت علنی برگزار شد.
ریحانه یا لیلا؟! / حاشیه سازی ریحانه پارسا بازیگر سریال پدر
ریحانه یا لیلا؟! / حاشیه سازی ریحانه پارسا بازیگر سریال پدر - با وجود اینکه چند روزی است سریال پر حاشیه "پدر" به پایان رسیده است، اما انتشار تصاویر ریحانه پارسا بازیگر نقش اول زن این سریال جنجال تازه‌ای به پا کرده است. این جنجال در حالی ایجاد شده که سازندگان سریال "پدر" به دنبال تولید فصل دوم آن هستند.