جمعه ۲۵ آبان ۱۳۹۷ / Friday, 16 November, 2018

استعمال مصادر


  استعمال مصادر
مثل 'خواست آمدن' و 'نتوانست گفتن' و 'توان ديدن' و 'تنوان بودن' و امثال اينها ـ توضيح آنکه در سبک کهنهٔ سامانيان، آوردن اين قبيل جمله‌هاى مصدرى رواج کامل داشت.
   استعمال مصدر مرخّم
يعنى مصدرى که نون مصدرى را از آن انداخته و به صيغهٔ سوم‌شخص ماضى درآورند ـ مثل قرون بعد رواج نداشته است ـ مگر بنادر، مثال از کتاب حدودالعالم: 'اندر رباط يکى چشمهٔ آبست چندان که خورد را به‌کار شود' ص : ۸۴ ـ مثال ديگر از بيهقي: 'نصراحمد را اين اشارت سخت خوش آمد و گفت ايشان را بپسنديد' ص: ۱۱۸ (طبع کلکته) . توضيح آنکه گاهى مصدر مرخّم معنى صفت يا اسم را به خود مى‌گيرد مانند 'خورد' در خواب و خورد، و 'بست' در داربست و سنگ‌بست، و 'نشست' در مثل 'زمين نشست کرد' و 'ساخت' در ساخت زروساخت بنا، مثل: خوش‌ساخت و بدساخت. و ريخت در خوش‌ريخت و بدريخت و غيره که گاهى بوى اسم مفعول از آن استشمام شود و گاه صرف معنى اسم دهد مانند 'برنشست' که نام مرکوب خاص بوده است و 'شکست' در عبارت: فلان شکست خورد؛ بارى در دورهٔ اول از اين قسم ثانى به‌ندرت ديده مى‌شود و غلبه با استعمال مصدر تمام است.
   فعل بودن و باشيدن
بعضى فعل‌ها در قديم بوده است که تمام صيغه‌هاى آن صرف مى‌شده و رايج بوده است. مانند فعل 'بودن' که در پهلوى چنين صرف مى‌شده:
بوُتَنْ بُوشْنْ
بُوتُمُ ـ بوُوتى ـ بُوت بُوُم ـ بُواى ـ بُوت
بوتيم ـ بوتيت ـ بوتند بوايم ـ بويت ـ بوِند
.... ـ بُوْ ـ بُوَات ـ .... ـ مى‌بو ـ مَى‌بُواَت
بوتار(۱) ـ بُوتَکْ .... .... نى بوتک ـ نى بوتاد
(۱) . بوتار ـ بوذار: سوم‌شخص مفرد ماضى است از فعل 'بودن' که با پساوند 'آر' به ‌معنى صفت عالى در زبان پهلوى استعمال مى‌شده و در زبان درى منسوخ گرديده است.
و در زبان درى قديم چنين صرف مى‌شده:
بوذن بوش
بوذَمْ ـ بوذى ـ بوذ بُوُم ـ بُوى ـ بُوَذ
بوذيم ـ بوذيذ بُوذَنْد بويم ـ بُويذ ـ بُوَنْد
.... باش ـ باذ.... ... مباش ـ مباذ
... بوذه(۲) ... ... نابوذه ـ نابوذ
(۲) . از اين فعل در پهولى و درى اسم فاعل نيامده است.
اين فعل تا قرن هفتم و هشتم باقى بود و از آن پس با فعل 'باشيدن' ترکيب شد، به طريق ذيل:
بودن:
بودم باشم
بودى ـ بُوِش: باشى
بود باشد
بوده، باد، مباد باش، مباش
که صيغه‌هاى ماضى و اسم مفعول و دعا را از بودن و صيغه‌هاى حال و مضارع و امر را از پاشيدن گرفته‌اند و باشنده و باشيده بعدها به‌ کلى از ميان رفته است.
   افعال به لهجه‌هاى مختلف
صيغه‌هاى فعل 'خفتيدن' و 'خفتيد' و خفتد' و 'خفتار' و 'بخفت' به صيغهٔ امر حاضر و 'خفسيدن' و 'خسپيدن' به تمام صيغ آن و فعل: 'چفسيدن' و 'دوسيدن' به ‌معنى 'چسبيدن' و فعل 'بيوسيدن' به ‌معنى انتظار داشتن، و فعل 'گشفتن' و امثال آن از ميان رفته است.
   فعل خبرى به‌جاى التزامى
در قديم گاهى مضارع خبرى نيز به‌جاى مضارع‌التزامى يا امر غايب استعمال مى‌شده است چناکه در بيقهى آمده است: 'قاف تا قاف جهان نام‌ها نبشتند و رسولان رفتند تا از اعيان ولاة بيعت مى‌ستانند' (ص ۲۷۸) که امروز گوئيم: 'تا از اعيان ولاة بيعت بستانند' و از متأخرين شمس‌الشعراء سروش اين صيغه را يک‌بار در شعر آورده است:
بدان لبان چون مرجان چنان زنم بوسه که رنگ مى‌برم از آن لبان چون مرجان(۱)
(۱) . مطلع اين قصيده اين است:
بدان    و   آگه   باش  اى   چراغ   ترکستان که   هفتهٔ  دگر  آيم  به   نزد   تو   مهمان
به  بوى  تر  کن با  نافه  گيسوى  چو  کمند به  زنگ  ترکمن  با وسمه  ابرو  چو  کمان
به  تاب  گيسو  و  از   پس   هم   فرو   آويز ز پيش  نيز  دو  زلف سياه  مشک‌افشان
ز سوى پس هم شودام و سلسله تا ساق و سوى پيش زره باش و حلقه تا به ميان
چنان   بنه   سر   آنمويها   براى   جبهت که  هيچ   يک   نپذيرد  ز  يکديگر  نقصان
بدان  لبان  چو   مرجان  ......
به  مهر  هيچ  بتى  ناسپرده‌ام   دل  خويش چنانکه   بردم  باز  آرمش  بر  تو  چنان(۲)
(۲) . نسخهٔ خطى نگارنده
   متعدى ايستادن
متعدى ايستادن ـ که امروز گماشتن و بر پاى داشتن گويند ـ و مثل آن است که چنين لغتى نداريم زيرا بسيار کم استعمال مى‌شود ـ در قديم فعل 'ايستانيدن' و 'ايستادانيدن' و 'بيستانيدن' با باء تأکيد متداول بوده است و گاهى 'استاده کردن' مى‌آمده است و 'به پاى داشتن' در مورد معانى به‌جاى 'اقامهٔ' عرب نيز مى‌آمده است؛ و صيغه‌هاى متعدى گذارنيدن که امروز از ميان رفته است. و 'ماندن' به صيغهٔ متعدى چنانکه بيهقى گويد: 'رسول را حاجب بونصر بازوگرفت و بنشاند، امر آواز داد که خداوند اميرالمؤمنين را چون ماندي؟' ص ۲۹۰ ـ يعنى چون به‌جاى بگذاشتى او را ... جاى ديگر بيهقى هر دو فعل لازم و متعدى را با هم در يک جمله آورده است: 'اين پيرى سه چهار که اينجا مانده‌اند از هزار جوان بهتراند خداى ايشان را از بهر تأييد دولت خداوند مانده است' (ص: ۳۳۲) و اين صيغه نيز از ديرباز نسخ‌ شده است. ولى در افغانستان هنوز متداول است.
   فعل‌هاى پيشاوندار
افعالى که به ‌سبب پيشاوندها، معنى خاصى پيدا مى‌کرده است و امروز از بين رفته، چون 'بردادن' به ‌معنى صورت دادن و به تفصيل ذکر کردن چنانکه بيهقى گويد: 'امير گفت صواب آمد و زياده خليفت را بر خواجه بردادن گرفت و وى مى‌نبشت ـ ص ۲۹۶' و 'فرانرفتن' به ‌معنى زير بار نرفتن چنانکه باز بيهقى آورده است: 'و پس از آن بغراخان فرانرفت که حُرّه زينت را فرستاده آمدي، که امير محمود گذشته شد و امير مسعود به تخت نشست ـ ص ۶۵۶' و 'فراهم گرفتن' و 'فراهم داشتن' و 'فراهم کشيدن' و 'فراهم شدن' چنانکه بيهقى گويد: ص ۲۵۳ 'هر چند کوشيد و خويشتن را فراهم گرفت چشم از وى باز نتوانست داشت' يعنى خود را جمع کرد. و امروز فراهم را به ‌معنى اصلى که داشته است استعمال نمى‌کنند و در افعالى از قبيل 'فراهم آمدن' و 'فراهم شد' و 'فراهم آورد' و غيره 'فراهم' را به ‌معنى 'آماده' با فعل معين ترکيب مى‌کنند، ولى قديم فراهم را که لفظى است مرکب از 'فرا' و 'هم' به‌ همان معنى حقيقى مى‌آورند و اگر مى‌خواستند بگويند که چند تن يا چند کار دست به هم داد، مى‌گفتند چند کار دست فراهم داد، ولى امروز اين سنخ استعمال از ميان رفته است.
مطالب مرتبط

کلمات در حال جستجو
کوچ عشایر , عذرخواهی وزیر , مکان های تاریخی , پیشنهاد پرسپولیس به آقایی , فروش روزنامه‌های قاجاری , جمع آوری مانکن , غلامرضا دباغیان , کالا و ارز , اجساد سعودی‌ , امنیت منطقه ,

مقالات پربیننده امروز
بانک اطلاعاتی کتاب / پرسش‌های چهارگزینه‌ای ریاضی عمومی (1) , علم و زندگی , علوم انسانی , روابط عمومی و ارتباطات / نقش مطبوعات در فرهنگ مردم , بانک اطلاعاتی کتاب / حدیث شریف کسائ , بانک اطلاعاتی کتاب / تاریخ تحلیلی صدر اسلام (مطابق با سرفصل جدید) , بانک اطلاعاتی کتاب / گردش عصر جمعه: مجموعه داستان‌های کوتاه , بانک اطلاعاتی کتاب / عارف قزوینی , بانک اطلاعاتی کتاب / برنامه‌ریزی تحصیلی و برنامه‌ریزی هفتگی و مشاوره تحصیلی , بانک اطلاعاتی کتاب / شیخ محمد خیابانی , بانک اطلاعاتی کتاب / شیمی 1: شیمی برای زندگی سال اول دبیرستان همه رشته‌ها , بانک اطلاعاتی کتاب / تئوری سازمان: مدرن، نمادین و تفسیری پست مدرن ,

برخی منابع مهم خبری
iran-varzeshi.com روزنامه ایران ورزشی , parsnews.com پارس نیوز , ghanoondaily.ir روزنامه قانون , shabakeh-mag.com مجله شبکه , mehrnews.com خبرگزاری مهر , didarnews.ir دیدارنیوز , asrekhodro.com عصر خودرو , car.ir کار(خودرو) , fardanews.com فردا نیوز , persiankhodro.com پرشین خودرو ,



وبگردی
فیلم/تغییر محسوس و عجیب ورزشگاه آزادی نسبت به بازی فینال آسیا!
فیلم/تغییر محسوس و عجیب ورزشگاه آزادی نسبت به بازی فینال آسیا! - پس از دیدار پرسپولیس و کاشیما، در اولین بازی برگزار شده در ورزشگاه آزادی تغییرات محسوس و عجیبی نسبت به دیدار فینال آسیا دیده می‌شود.
مدیرعامل و معاون پارلمانی سازمان تأمین اجتماعی جان باختند / فیلم
مدیرعامل و معاون پارلمانی سازمان تأمین اجتماعی جان باختند / فیلم - سید محمدتقی نوربخش، رییس سازمان تامین اجتماعی و عبدالرحمن تاج‌الدین معاون حقوقی و امور مجلس این سازمان که در جریان سفر وزیر کار به استان گلستان دچار سانحه...
آتش فشان خاموش / خودروهای گران و بی‌کیفیتی که تحویل نخواهند شد
آتش فشان خاموش / خودروهای گران و بی‌کیفیتی که تحویل نخواهند شد - چرا خودرو سازان با وجود مشکلات عرضه بازهم پیش فروش می کنند؟
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران
روایتی دردآور از تن‌فروشی زنان در خیابان‌های تهران - سه نفر کنار هم حوالی میدان مادر ایستاده‌اند. زنی قد بلند که موهایش زمینه نسکافه‌ای دارد به هر ماشینی که بلندتر بوق می‌زند نزدیک می‌شود و قیمت را آرام و به سرعت بیان می‌کند. او می‌گوید: «... صد هزار تومان، تو ماشین ۷۰ هزار تومان، گروپ ۳۰۰ هزار تومان و جا هم داریم»، جملات کوتاه و بی‌تفاوت بیان می‌شود. جلوتر دختر کم سن و سالی که شاید ۱۶ سال هم نداشته باشد، ایستاده و از سرما نوک بینی‌اش قرمز شده است، با…
اشراف متواضع!
اشراف متواضع! - افرادی هستند که در دروس زندگی میکنند اما ماشین زیر پایشان پراید است. افرادی که چند ده میلیون از جوجه‌مایه‌دارهای پدرریشو میگیرند که خوب تربیتشان کنند برای مدیر شدن در جمهوری اسلامی و بعد چند هفته در سال هم آنها را می‌برند اردوی جهادی تا از نزدیک ببینند فردا که به لطف جیب پدر در کنکور ترکاندند و مدرک معتبر گرفتند و مدیر شدند قرار است به چه بدبختهای مستضعفی که بخاطر پول نداشتن در آموزش و پرورش رایگان…
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»!
چالش جدید با نام «نوه آیت‌ا... یزدی»! - روز پنجشنبه تصویری در فضای مجازی منتشر شد که قابل تامل بود. زهرا تخشید نوه آیت‌ا... یزدی است که با انتشار تصویری که از دانشگاهش در نیویورک منتشر کرده بود، نوشت: «عکسی که دیروز عصر از دانشگاهم گرفتم با چراغ‌های همیشه روشنش».
روایت تجاوز عجیب به بازیگر لبنانی سریال «حوالی پاییز»
روایت تجاوز عجیب به بازیگر لبنانی سریال «حوالی پاییز» - ماجرای تجاوز به آن ماری سلامه، بازیگر زن عرب سریال تلویزیونی صدا و سیمای ایران.
عکس | همسر جدید نماینده سابق اردبیل در آمریکا
عکس | همسر جدید نماینده سابق اردبیل در آمریکا - «نورالدین پیرموذن» نماینده سابق اردبیل در مجلس شورای اسلامی که سالهاست در آمریکا زندگی می‌کند چند عکس از خود و همسر جدیدش را در اینستاگرام منتشر کرده است.