آن ۱۲ روز؛ هنگامه آزمون اراده‌ها

مناسبات قدرت در جهان برآشفته کنونی به گونه‌ای دگرگون شده که بازیگران نظام جهانی نه‌تنها هژمونی، بلکه بیشتر راهبرد بقا را دنبال می‌کنند. بازیگران بزرگ نظام جهانی مانند ایالات متحده امریکا، چین، روسیه، اتحادیه اروپا و در نهایت ایران با روندی از تهدید بقا روبه‌رو هستند که مؤلفه‌های آن پنهان و غیرشفاف هستند.

راهبرد بقا در بستر آنارشی دهه سوم قرن ۲۱ بر ادامه کنش بازیگران در بدترین شرایط ممکن و کمترین امکان کنش سازگار با دگرگونی مناسبات قدرت، بنیان شده و چشم انداز کنشگری بازیگران را تعریف می‌کند. منابع محدود یا کمیاب بازیگران در مناسبات قدرت با وجود جنگ افزارهای نسل ۵ و نسل ۶ جنگنده‌ها، موشک‌های بالستیک هوش مصنوعی و...، انقلاب پهپادی در جنگ‌های چند سال اخیر را برساخته که جنگ روسیه و اوکراین از فوریه ۲۰۲۲ تا تهاجم فراگیر یک سال گذشته اسرائیل و ایالات متحده امریکا به ایران با این انقلاب پهپادی شناخته می‌شوند.

در کنار انقلاب پهپادی در میدان جنگ‌های جهانی که هنر جنگ قرن 21 را شکل داده، ناتوانی قدرت‌های بزرگ یا ابرقدرت‌های نظامی جهان برای پیروزی کامل و پایان جنگ با مزایای بیشمار، سیاست‌گذاران را به سوی جنگ افزارهای هسته‌ای یا بمب اتمی متمایل کرده است. ناتوانی روسیه در شکست اوکراین، ناتوانی اتحاد اسرائیل، امریکا و اعراب در شکست ایران و... سبب بروز انگاره اثرگذاری بمب اتمی برای پایان جنگ شده است.

انگاره تهاجم اتمی ایالات متحده امریکا و اسرائیل به ایران برای باز کردن تنگه هرمز و پایان جنگ، همسانی روزافزونی با انگاره پایان جنگ اوکراین با بمب اتمی دارد! این دو انگاره بر الگوی ضربه سخت برای بازگشت به نظم پیشین یا همان نظم دو ابرقدرتی بنیان شده که دارای طرفدارانی در دولت دونالد ترامپ، دولت پوتین و بلکه برخی سیاستمداران تندروی اروپایی است. رویکردی هراسناک از تاکتیکی که می‌تواند جهان را به آتش کشیده و پایان تاریخ را رقم زند.

در اندیشه سیاست‌گذاران راهبردی غربی به‌ویژه ایالات متحده امریکا و برخی دولت‌های اروپایی، راه نهایی برای پایان جنگ اوکراین و روسیه، تشویق روسیه برای تهاجم اتمی به اوکراین است که اوکراین، قربانی منافع بازیگران بزرگ می‌شود. سیاست‌گذاران تندروی ایالات متحده امریکا به دنبال راهکاری برای بازگشایی تنگه هرمز و پایان جنگ یک سال گذشته امریکا و اسرائیل با ایران هستند که گویا تنها با بمب اتم و تهاجم اتمی به ایران امکان‌پذیر است. پیشینه تاریخی اروپای جنگ افروز و ایالات متحده ابرقدرت نشان می‌دهد که رهبران آنها، صلح را با کشتار فراگیر و جهان ویران امکان‌پذیر می‌دانند.

بنابراین جهان آشفته کنونی می‌تواند بار دیگر کارزار جنگ اتمی یا تهاجم اتمی بازیگران علیه یکدیگر باشد. روند رویدادهای جهان آشفته و مناسبات جدید قدرت که مورد پسند قدرت‌های بزرگ نیست، وحشت از جنگ اتمی را بر افکار عمومی چیره کرده است و سیاست‌گذاران را سرگردان می‌سازد. عادی‌سازی تهاجم اتمی به اوکراین یا ایران در افکار عمومی را می‌توان در اخبار و تحلیل‌های روزمره رسانه‌های بین‌الملل دنبال کرد که در چارچوب هشدارهایی از سوی سیاستمداران یا کارشناسان مطرح می‌شوند.

منبع:‌ دیپلماسی ایرانی

ابراهیم شهولی

آرمان امروز : عملیات «خشم حماسی» که توسط ائتلافی به رهبری ایالات متحده و با مشارکت اسرائیل آغاز شد، نه تنها یکی از گسترده‌ترین حملات نظامی علیه ایران در چهار دهه اخیر محسوب می‌شود، بلکه به‌مثابه آزمونی سرنوشت‌ساز برای دکترین دفاعی جمهوری اسلامی ایران عمل کرده است. دکترین موسوم به «دفاع موزاییکی» که توسط سپاه پاسداران طراحی و پیاده‌سازی شده، در این رویارویی مستقیم، نقاط قوت و ظرفیت‌های ساختاری خود را به روشنی نمایان ساخت.

دکترین دفاع موزاییکی در اصل بر اساس تجربه فروپاشی ارتش متمرکز عراق در جنگ ۲۰۰۳ شکل گرفت؛ تجربه‌ای که نشان داد اتکای صرف به یک زنجیره فرماندهی متمرکز، آسیب‌پذیری‌های جدی ایجاد می‌کند.

سپاه پاسداران با الهام از این تجربه، ساختار خود را به‌گونه‌ای بازطراحی کرد که به جای یک زنجیره فرماندهی متمرکز، هر منطقه جغرافیایی و هر واحد نظامی، مانند یک «تکه موزاییک» مستقل عمل کند. این واحدها در عین اتصال به کل تصویر، برای بقا و تداوم عملیات، وابستگی حیاتی به «رأس هرم» ندارند و از استقلال عملیاتی، تسلیحات و دسترسی به نیروی مردمی بسیج برخوردارند تا در صورت حذف فرماندهی مرکزی، به طور خودگردان به مأموریت خود ادامه دهند. به این الگو، «دفاع یا حمله متقابل افقی و پراکنده» نیز گفته می‌شود؛ نوعی عملیات که فلج کردن و متوقف ساختن آن دشوار است.

در موج اول عملیات خشم حماسی، اهداف متعددی از جمله مراکز فرماندهی، تأسیسات پدافند هوایی، سایت‌های موشکی و هسته‌ای، و نیز محل استقرار رهبر انقلاب و فرماندهان ارشد سپاه مورد اصابت قرار گرفت. با این حال، فروپاشی پیش‌بینی‌شده توسط طراحان این عملیات محقق نشد. دقیقاً در این نقطه، دکترین موزاییکی به کار افتاد؛ یگان‌های استانی بدون نیاز به انتظار برای دستور از مرکز، به صورت مستقل وارد فاز پاسخگویی شدند.

واکنش نظامی ایران سه وجه مشخص داشت: نخست، استفاده از انبارهای زیرزمینی پراکنده در سراسر کشور برای شلیک انبوه موشک‌ها و پهپادهای ارزان‌قیمت که با هزینه‌های نسبتاً پایینی تولید می‌شوند. دوم، به آب انداختن ناوگانی از قایق‌های تندرو که برای جنگ نامتقارن در خلیج فارس طراحی شده‌اند. سوم، فعال‌سازی گروه‌های مقاومت در عراق، یمن و لبنان برای گشودن جبهه‌های چندگانه علیه منافع آمریکا و متحدانش. نتیجه فوری آنکه ایران نه تنها فرو نپاشید، بلکه ظرف ساعاتی حملات متقابلی را به پایگاه‌های آمریکا در بحرین، قطر، کویت و امارات و نیز اهداف اسرائیل ترتیب داد.

کاربست این دکترین در مواجهه با خشم حماسی، از یک سو نشان داد که استراتژی «نباختن» که همان هدف نهایی این الگوی دفاعی است با موفقیت عمل می‌کرد؛ از سوی دیگر، این شبکه حتی پس از حذف فرماندهان کلیدی نیز به حیات خود ادامه داد و نشان داد که فلج‌سازی از طریق حذف رأس هرم، بر اساس این دکترین امکان‌پذیر نیست. این در حالی بود که بسیاری از تحلیلگران غربی با تکیه بر الگوی جنگ‌های کلاسیک، تصور می‌کردند حذف فرماندهان می‌تواند ماشین نظامی ایران را از کار بیندازد.

عملیات خشم حماسی که سرانجام در می ۲۰۲۶ پایان یافت، بیش از هر چیز نشان داد که دکترین دفاع موزاییکی در برابر «ضربه سر بریدن» که هدف نهایی طراحان آن بود کارایی قابل قبولی داشته است. هم‌زمان، این جنگ ابعاد تازه‌ای نیز یافته و امروز به «خشم اقتصادی» یعنی محاصره دریایی و تشدید تحریم‌ها تغییر ماهیت داده است؛ موضوعی که فراتر از توانایی یک دکترین صرفاً نظامی است و ضرورت طراحی راهبردهای مکمل در عرصه اقتصادی را نمایان می‌سازد. به عبارت روشن‌تر، موزاییک توانست ایران را در برابر بمب نجات دهد، اما مدیریت ابعاد اقتصادی این رویارویی هم‌اکنون در بوته آزمایش قرار دارد و کارایی آن در گرو عملکرد آینده جمهوری اسلامی در حوزه‌های اقتصادی و دیپلماتیک خواهد بود.

به گزارش مشرق، سردار طلایی‌نیک سخنگوی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در گفت‌وگو با شبکه خبر، با تشریح جایگاه قدرت دفاعی در تأمین امنیت و استقلال کشور گفت: راه سلطه‌ستیزی و مقابله با قدرت‌های بیگانه که استقلال، موجودیت و هویت کشور را هدف قرار می‌دهند، فقط قوی شدن و قدرتمند شدن است و قدرت ملی، راهبرد اصلی و بنیادی برای حفظ استقلال، امنیت، موجودیت و هویت ایرانی ـ اسلامی و تأمین منافع ملی است.

طلایی نیک جهان امروز را متشکل از سه بلوک دانست و اظهار کرد: یک بلوک، بلوک استکباری و سلطه‌جو است که در رأس آن دولت ایالات متحده قرار دارد و رژیم صهیونیستی و مجموعه‌ای از کشورها نیز با آن همراهی می‌کنند؛ رویکرد این مجموعه، غارت و چپاول منابع و منافع ملت‌ها و سلب استقلال از کشورهای دیگر است.

وی افزود: بلوک دوم، کشورهایی هستند که استقلال واقعی ندارند و در واقع سلطه‌پذیر شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که منافع و قابلیت‌های آنها در اراده و اختیار دیگران قرار می‌گیرد و مورد طمع قدرت‌های سلطه‌گر واقع می‌شوند.

سخنگوی وزارت دفاع ادامه داد: بلوک سوم نیز کشورهای سلطه‌ناپذیر هستند که با نظام سلطه مقابله می‌کنند و جمهوری اسلامی ایران و ایران بزرگ ما امروز در صف مقاومت در برابر استکبار قرار دارد.

قدرت ملی؛ راهبرد اصلی حفظ استقلال و امنیت

طلایی‌نیک با تأکید بر اینکه راه مقابله با قدرت‌های بیگانه، قدرتمند شدن است، گفت: قدرت ملی، راهبرد اصلی و بنیادی برای حفظ استقلال، امنیت، موجودیت و هویت ایرانی ـ اسلامی و آن چیزی است که منافع ملی ما را تشکیل می‌دهد.

وی قدرت ملی را دارای ابعاد مختلف دانست و تصریح کرد: قدرت فرهنگی، معنوی، سیاسی، علمی، اجتماعی و اقتصادی از جمله ابعاد قدرت ملی هستند و قدرت دفاعی نیز یکی از ارکان اصلی قدرت ملی به شمار می‌رود.

سخنگوی وزارت دفاع درباره هندسه قدرت دفاعی کشور گفت: اگر بخواهیم قدرت دفاعی را به صورت یک هندسه در نظر بگیریم، یک رکن آن، راهبری و فرماندهی دفاعی کشور است که ذیل فرمانده معظم کل قوا قرار دارد. امروز قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا(ص)، ستاد کل نیروهای مسلح و فرماندهان عالی، تدابیر دفاعی را در رأس این هندسه قدرت دفاعی دنبال می‌کنند.

وی افزود: پس از این بخش، سازمان رزم نیروهای مسلح شامل ارتش، سپاه و مجموعه انتظامی قرار دارد و این سازمان رزم، دو قاعده پشتیبانی نیز دارد؛ یک قاعده، مشارکت بسیج و مردم در نظام دفاعی کشور و قاعده دیگر، پشتیبانی لجستیکی، پشتیبانی آمادی، تسلیحاتی و تجهیزاتی است که باید عمدتاً از طریق دولت در اختیار نیروهای مسلح قرار گیرد.

مأموریت‌های وزارت دفاع در پشتیبانی از نیروهای مسلح

طلایی‌نیک با تشریح جایگاه وزارت دفاع در این هندسه اظهار کرد: وزارت دفاع در جایگاه قدرت دفاعی و در مسیر ارتقای قدرت ملی ملت ایران، مأموریت‌هایی مانند فناوری، تحقیق و پژوهش برای پشتیبانی از نیروهای مسلح، تولید علم و تولید محصولات تسلیحاتی و تجهیزاتی، تأمین و تعمیر اقلام اساسی مورد نیاز نیروهای مسلح، صادرات اقلام دفاعی، مهندسی دفاعی و هماهنگی میان مجلس، دولت و مجموعه دفاعی کشور را بر عهده دارد.

وی ادامه داد: دیپلماسی دفاعی و خدماتی که باید در حوزه دیپلماسی دفاعی به نظام دفاعی کشور ارائه شود نیز از دیگر مأموریت‌های وزارت دفاع است.

سخنگوی وزارت دفاع با اشاره به روند شکل‌گیری ساختار کنونی این وزارتخانه گفت: پس از ادغام وزارت دفاع سابق و وزارت جنگ یا دفاع ملی سابق، که پیش از انقلاب وجود داشت و پس از انقلاب عنوان دفاع ملی به خود گرفت، در سال ۱۳۶۸ این مجموعه‌ها ادغام شدند و امروز خوشبختانه قابلیت و ظرفیت بسیار بالایی در کشور برای انجام مأموریت‌های وزارت دفاع ایجاد شده است.

وزارت دفاع؛ پشتیبان مجموعه نظام دفاعی کشور

طلایی‌نیک در پاسخ به پرسشی درباره میزان نقش وزارت دفاع در قدرت ملی و دفاعی کشور گفت: در میدان رزم و مصاف با دشمن، نیروهای ارتش، سپاه و مجموعه انتظامی در میدان مقدم قرار دارند؛ اما در پشتیبانی تسلیحاتی، تجهیزاتی و امکاناتی و همچنین تنظیم‌گری میان مجموعه‌ها و ظرفیت‌های پشتیبان نیروهای مسلح، وزارت دفاع نقش محوری دارد.

وی افزود: اگر بخواهم این نقش را به صورت عددی بیان کنم، شاید عدد قابل بیان نباشد، چراکه ماهیت این نقش فقط کمی نیست و ماهیت کیفی نیز دارد.

سخنگوی وزارت دفاع تصریح کرد: به طور کلی، پایداری دفاع ملی و شکل‌گیری مقاومت ملی از یک سو به نیروهای مسلح، رزمندگان جهادی، مؤمن و شجاع و سازمان رزم چابک و دارای قابلیت‌های عملیاتی و تاکتیکی نیاز دارد و از سوی دیگر، تکنیک و تاکتیک باید در یک منظومه راهبردی قرار گیرد که توسط نظام دفاعی، با راهبری ستاد کل نیروهای مسلح و فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا(ص) و ذیل تدابیر فرمانده معظم کل قوا تعیین می‌شود.

وی گفت: در این منظومه، پشتیبانی‌ها از حوزه تاکتیکی تا حوزه پشتیبانی‌های راهبردی تعریف و تعیین می‌شوند و وزارت دفاع تقریباً در همه اجزای نظام دفاعی و نیروهای مسلح، نقش پشتیبان را ایفا می‌کند.

صنعت دفاعی ایران قابل مقایسه با دوران دفاع مقدس نیست

طلایی‌نیک درباره روند رشد صنعت دفاعی کشور نیز اظهار کرد: اگر بخواهیم درباره رشد صنعت دفاعی صحبت کنیم، کاملاً آشکار و واضح است که توان دفاعی و صنعت دفاعی ایران امروز به هیچ عنوان با دوران دفاع مقدس قابل مقایسه نیست.

وی گفت: برای اینکه قدرت دفاعی بتواند در اوج آمادگی و متناسب با تهدیدات احتمالی، نقش دفاع واقعی خود را ایفا کند، از یک سو به فنون و تدابیر نظامی، از سوی دیگر به نیروی رزمنده شجاع، مؤمن و مجرب و سازمان رزم مناسب و از طرف دیگر به تسلیحات و تجهیزات متناسب با تهدیدات احتمالی نیاز دارد.

سخنگوی وزارت دفاع افزود: تأمین تسلیحات و تجهیزات، نقشی است که صنعت دفاعی بر عهده دارد. در دهه‌های اخیر، تنوع تسلیحات و تجهیزات دفاعی کشور افزایش قابل توجهی پیدا کرده است، چراکه تهدیدات نیز ترکیبی شده‌اند.

وی ادامه داد: منظور از تهدیدات ترکیبی، ترکیب حوزه نظامی با حوزه‌های دیگر و همچنین تنوع بالای تسلیحات و سامانه‌هایی است که دشمن در اختیار دارد. بنابراین متناسب با تهدیداتی که از زاویه توانمندی دشمن برآورد می‌شود، باید بتوانیم تجهیزات، تسلیحات و مهمات مورد نیاز را فراهم کنیم.

شکل‌گیری زیست‌بوم ملی صنعت دفاعی

طلایی‌نیک با بیان اینکه صنعت دفاعی جمهوری اسلامی ایران در عمل توانسته نقش خود را در پایداری دفاع ملی و پیروزی‌های کشور اثبات کند، گفت: صنعت دفاعی کشور یک مجموعه و اطلس هم جغرافیایی و هم یک ساختار چهاروجهی دارد.

وی افزود: محور نخست، صنعت دفاعی وزارت دفاع است که هزاران نخبه، دانشمند، صنعتگر و مدیر در آن فعالیت می‌کنند و جا دارد روز صنعت را به همه فعالان این عرصه تبریک عرض کنم.

سخنگوی وزارت دفاع ادامه داد: ضلع دوم، خود نیروهای مسلح، یعنی ارتش و سپاه هستند که از سال‌های گذشته بخشی از توان خود را در جهت صنعت دفاعی به کار گرفته‌اند و این ظرفیت، مکمل صنعت دفاعی وزارت دفاع است.

وی ضلع سوم را شبکه خصوصی و مردمی عنوان کرد و گفت: هزاران شرکت در زیرسامانه‌ها، قطعات و مواد اولیه فرآیند صنعت دفاعی نقش ایفا می‌کنند. این مجموعه به الگویی تحت عنوان «مشارکت دفاعی ملی» متصل است و این الگوی مشارکت دفاع ملی توانسته میزان تاب‌آوری کشور را در پشتیبانی از میادین رزم افزایش دهد.

طلایی‌نیک افزود: ضلع دیگر این زیست‌بوم نیز دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان هستند که در صنعت دفاعی ایران نقش دارند و از شکل‌گیری یک ایده در ذهن طراحان، محققان و پژوهشگران تا تبدیل شدن آن به محصول و طی فرآیند تولید و صنعتی شدن، در این زنجیره مشارکت می‌کنند.

سرعت بالای تولید و جایگزینی تجهیزات دفاعی

وی با اشاره به دستاوردهای این زیست‌بوم ملی گفت: مشارکت همه این ظرفیت‌ها موجب افزایش تاب‌آوری و ارتقای کمی و کیفی صنعت دفاعی شده است و امروز شاهد شکل‌گیری یک زیست‌بوم صنعت دفاعی موازی در پهنه سرزمینی ایران هستیم.

سخنگوی وزارت دفاع تصریح کرد: این زیست‌بوم منحصر به وزارت دفاع یا نیروهای مسلح نیست، بلکه همه ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و دانشگاهی، جوانان مستعد، شرکت‌های دانش‌بنیان و شبکه خصوصی امروز در صنعت دفاعی نقش ایفا می‌کنند.

طلایی‌نیک یکی از ویژگی‌های صنعت دفاعی کشور را سرعت و قابلیت تولید محصولات دفاعی دانست و اظهار کرد: به میزانی که در میدان رزم سلاح و مهمات استفاده می‌شود، با سرعت جایگزین می‌شود؛ یعنی همزمان با به‌کارگیری تسلیحات و تجهیزات بومی و ایرانی، تولید نیز در حال انجام است.

وی افزود: این همزمانی تولید، در کنار ذخایری که از سال‌های گذشته ایجاد شده و ذخایر راهبردی تسلیحاتی، با تولید روزانه، بی‌وقفه و تعطیل‌ناپذیر در یک شبکه گسترده، موجب شده است صنعت دفاعی از ظرفیت بالایی برخوردار باشد.

سخنگوی وزارت دفاع خاطرنشان کرد: رعایت الزامات پدافند غیرعامل در تولید نیز به این ظرفیت کمک کرده و صنعت دفاعی امروز را به یکی از ارکان قدرت دفاعی و پشتیبان نیروهای مسلح تبدیل کرده است.

«انقلاب صنعتی» در صنعت دفاعی کشور

طلایی‌نیک با اشاره به پیام سرلشکر عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا(ص) خطاب به سرپرست وزارت دفاع گفت: در این پیام، از تعبیر بسیار دقیقی استفاده شد و به «انقلاب صنعتی» اشاره کردند.

وی افزود: این انقلاب صنعتی، محصول تدابیر و تجربیاتی است که در نتیجه مشارکت دادن همه ظرفیت‌ها و قابلیت‌های ملی به دست آمده است.

سخنگوی وزارت دفاع تأکید کرد: حتی در زمان جنگ و هنگامی که تغییرات جدی در شرایط کشور و صنعت دفاعی اتفاق می‌افتاد، روند تولید متوقف نشد.

افزایش دو برابری تولید تسلیحات و تجهیزات در یک سال

طلایی‌نیک با ارائه آماری از روند تولید صنعت دفاعی گفت: اگر فرصت باشد، می‌توانیم مقایسه‌ای داشته باشیم؛ میزان تولید ما در یک سال گذشته، یعنی از تیرماه سال گذشته تا تیرماه امسال، پس از جنگ ۱۲ روزه، دو برابر میزان تولید تسلیحات و تجهیزات دفاعی در کشور افزایش پیدا کرده است.

وی ادامه داد: این افزایش تولید در شرایطی اتفاق افتاد که در جنگ ۱۲ روزه، بخش‌های محدودی از بخش‌های خاص صنعت دفاعی نیز جزو اهداف دشمن قرار گرفت و مورد اصابت و تجاوز قرار گرفت و برخی از آنها آسیب دیدند.

سخنگوی وزارت دفاع گفت: البته از حدود ۹ اسفند و آغاز جنگ تحمیلی سوم نیز، برخلاف ادعاهای ترامپ و نتانیاهو، روند تولید محصولات دفاعی نه‌تنها متوقف نشد، بلکه در جریان این دفاع مقدس، تولید برخی محصولات راهبردی و اقلام دارای اولویت برای نیازهای جنگی، بیش از سه برابر میزان تولید عادی افزایش پیدا کرد.

وی افزود: همین ظرفیت تولید بود که توانست دشمن را متوقف و ناکام کند و یکی از ارکان ناکامی دشمن، شکست‌های پیاپی و توقف آن و نتیجه نگرفتن راهبردی از تجاوز و تحمیل جنگ علیه ایران عزیز، همین ظرفیت پایدار تولید در یک زیست‌بوم ملی بود.

طلایی‌نیک در پایان تأکید کرد: صنعت دفاعی کشور امروز با اتکا به ظرفیت‌های وزارت دفاع، نیروهای مسلح، دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، بخش خصوصی و شبکه گسترده ملی، به یکی از ارکان اصلی قدرت دفاعی و پشتیبانی از نیروهای مسلح تبدیل شده است.