نویسنده: منصور جهانی
دیپلماسی ایرانی: برندگان بخشهای مختلف مسابقه هفتاد و نهمین جشنواره بینالمللی فیلم «لوکارنو» معرفی شدند و «اینجا جای تو نیست» به کارگردانی «فلورین شربان» از رومانی، جایزه «یوزپلنگ طلایی» بهترین فیلم را گرفت.
مراسم اختتامییه هفتاد و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم «لوکارنو» Locarno در شهر لوکارنو در کشور سوئیس برگزار شد و برندگان بخش مسابقه اصلی بینالملل، بخش مسابقه «فیلمسازانِ امروز» Concorso Cineasti del Presente Jury، بخش مسابقه Letterboxd «پیازا گرانده»، بخش مسابقه «یوزپلنگهای فردا» Pardi di Domani، بخش مسابقه Concorso Corti d'Autore، بخش مسابقه «فیلمهای اول»، بخش مسابقه Fuori Concorso، بخش مسابقه «پاردو ورده» Pardo Verde و همچنین بخش مسابقه «هفته منتقدان» معرفی شدند و جایزه «یوزپلنگ طلایی» Pardo d’Oro بهترین فیلم، جایزه ویژه هیأت داوران، جایزه بهترین کارگردانی، جوایز بهترین بازیگران و دیگر جوایز این رویداد معتبر و درجه یک سینمای جهان به آنان اهدا شد.
برندگان بخش مسابقه اصلی بینالملل
اعضای هیأت داوران بخش مسابقه اصلی بینالمللِ این جشنواره که عبارتند بودند از: «فابریس دو ولز» Fabrice Du Welz کارگردان و فیلمنامهنویس از کشور بلژیک ـ رئیس هیأت داوران، «مارکو آلسی» Marco Alessi تهیهکننده از کشور ایتالیا، خانم «لولیتا چما» Lolita Chammah بازیگر فرانسوی ـ ایتالیایی، خانم «پائولینا گارسیا» Paulina García بازیگر از کشور شیلی و همچنین «اولیویه پره» Olivier Père مدیر اجرایی بخش سینمای تلویزیون «آرته» ARTE و رئیس واحد سینمای ARTE از کشور فرانسه؛ آرای خود را بدین شرح اعلام کردند:
جایزه «یوزپلنگ طلایی»
فیلم سینمایی «اینجا جای تو نیست» You Don’t Belong Here به کارگردانی «فلورین شربان» Florin Șerban از کشور رومانی، جایزه بزرگ «یوزپلنگ طلایی» Pardo d’Oro بهترین فیلم را از آن خود کرد. هیأت داوران، دلیل این انتخاب را «قوت فیلمنامه، نگاه منحصربهفرد و تسلط فوقالعاده بر زبان سینمایی» عنوان کردند.
جایزه ویژه هیأت داوران
جایزه ویژه هیأت داوران به فیلم سینمایی «کناره رودخانه» The Riverbank به کارگردانی مشترک «ماتئوس فاریاس» Matheus Farias و «انوک کاروالیو» Enock Carvalho محصول کشورهای برزیل و آلمان اهدا شد.
جایزه بهترین کارگردانی
جایزه بهترین کارگردانی این دوره از جشنواره به «هونگ سانگ-سو» Hong Sang-soo برای کارگردانی فیلم سینمایی «جایی برای خیرهشدن ندارم» Nowhere to Lay My Eyes از کشور کره جنوبی تعلق گرفت.
جایزه بهترین بازیگری
جایزه بهترین بازیگری در این بخش به صورت مشترک به خانم «کیم مین-هی» Kim Min-hee برای بازی در فیلم سینمایی «جایی برای خیرهشدن ندارم» Nowhere to Lay My Eyes از کشور کره جنوبی و همچنین به خانم «مونیکا بلوچی» Monica Bellucci برای بازی در فیلم سینمایی Ketticè به کارگردانی «جووانی تورتوریچی» Giovanni Tortorici از کشور ایتالیا اهدا شد.
تقدیر ویژه هیأت داوران
اعضای هیأت داوران، «خاویر برژرون» Xavier Bergeron برای بازی در فیلم سینمایی «خشونت هیچکس» Nobody's Violence به کارگردانی «دنیس کوته» Denis Côté از کشور کانادا و همچنین «تئودور بوتانسکو» Teodor Butănescu برای بازی در فیلم سینمایی «اینجا جای تو نیست» You Don’t Belong Here به کارگردانی «فلورین شربان» از کشور رومانی را مورد تقدیر ویژه قرار دادند.
برندگان بخش مسابقه «فیلمسازانِ امروز»
اعضای هیأت داوران بخش مسابقه «فیلمسازانِ امروز» که عبارت بودند از: خانم «عفیف بن محمود» Afef Ben Mahmoud بازیگر، کارگردان و تهیهکننده از کشور تونس، «رادوان سیبرت» Radovan Síbrt تهیهکننده و کارگردان از کشور جمهور چک و همچنین خانم «مارگریتا اسپامپیناتو» Margherita Spampinato کارگردان، فیلمنامهنویس و تدوینگر از کشور ایتالیا؛ آرای خود را بدین شرح اعلام کردند:
جایزه «یوزپلنگ طلایی»
فیلم سینمایی «توهمِ تابستانی بیپایان» The Illusion of an Everlasting Summer به کارگردانی خانم «آلساندرا سانگوینیتی» Alessandra Sanguinetti محصول مشترک کشورهای آرژانتین و آمریکا، جایزه بزرگ «یوزپلنگ طلایی» Pardo d’Oro بهترین فیلم این بخش از جشنواره را تصاحب کرد.
جایزه بهترین کارگردانی نوظهور
جایزه بهترین کارگردانی نوظهور این دوره از جشنواره، به خانم «بئاتریس گیبسون» Beatrice Gibson برای کارگردانی فیلم سینمایی «در شب» At Night محصول مشترک کشورهای انگلستان و فرانسه اهدا شد.
جایزه ویژه هیأت داوران
جایزه ویژه هیأت داوران نیز به فیلم سینمایی «انقلابیون هرگز نمیمیرند» Revolutionaries Never Die به کارگردانی «مهند یعقوبی» Mohanad Yaqubi محصول مشترک کشورهای فلسطین، بلژیک و قطر تعلق گرفت.
جایزه بهترین بازیگری
همچنین جایزه بهترین بازیگری در این بخش به صورت مشترک به «ادریسو تونتی جونیور» Idrissu Tontie Jr. برای بازی در فیلم سینمایی «زمان ما فرا میرسد» Our Time Will Come به کارگردانی «آمارتی آرمار» Amartei Armar محصول مشترک کشورهای غنا، فرانسه و عربستان سعودی و همچنین به «منال عیسی» Manal Issa برای بازی در فیلم سینمایی «چمنزار تابستانی» Summer Meadow به کارگردانی مشترک «نائل خلیفی» Naël Khleifi و خانم «لیزا دبوش» Lisa Debauche محصول مشترک کشورهای بلژیک و فرانسه اهدا شد.
تقدیر ویژه هیأت داوران
فیلم سینمایی «روزهای آزاد» Los Días Libres به کارگردانی خانم «لوسیلا ماریانی» Lucila Mariani محصول مشترک کشورهای آرژانتین، برزیل، مکزیک و فرانسه و همچنین فیلم سینمایی «حنابی» Hanabi به کارگردانی «آنا واز» Ana Vaz محصول مشترک کشورهای فرانسه و برزیل، مورد تقدیر ویژه هیأت داوران قرار گرفت.
برندگان بخش مسابقه «یوزپلنگهای فردا»
اعضای هیأت داوران بخش مسابقه «یوزپلنگهای فردا» Pardi di domani در این دوره از جشنواره که عبارت بودند از: خانم «مونیا آکل» Mounia Akl کارگردان و نویسنده از کشور لبنان ، «استیون مارکویتز» Steven Markovitz تهیهکننده از کشور آفریقای جنوبی و همچنین «آنتونیو پیاتزا» Antonio Piazza کارگردان از کشور ایتالیا؛ آرای خود را بدین شرح اعلام کردند:
جایزه «یوزپلنگ طلایی»
فیلم کوتاه «کمدی گاو» The Bovine Comedy به کارگردانی «راچاپوم بونبونچاچوک» Ratchapoom Boonbunchachoke از کشور فرانسه، جایزه «یوزپلنگ طلایی» بهترین فیلم کوتاه مؤلف را تصاحب کرد.
تقدیر ویژه هیأت داوران
فیلم کوتاه «و اگر «توی» وجود نداشت» Et si Thuy n'existait pas به کارگردانی «کارلو فرانسیسکو مناتاد» Carlo Francisco Manatad محصول فیلیپین، فرانسه و اندونزی، مورد تقدیر ویژه هیأت داوران قرار گرفت.
بهترین فیلم کوتاه بینالملل
فیلم کوتاه Melk به کارگردانی «فیلیپ آنتونیسن» Filip Anthonissen از کشور بلژیک، جایزه «یوزپلنگ طلایی» Pardo d’Oro بهترین فیلم کوتاه بینالملل در بخش مسابقه «یوزپلنگهای فردا» را گرفت.
جایزه Pardino d’Argento
فیلم کوتاه «خوفو» Khufu به کارگردانی «محمود عاصی» Mahmoud Assi محصول مشترک کشورهای مصر، فرانسه، سوئد و کانادا، جایزه Pardino d’Argento در بخش بینالملل را گرفت.
جایزه بهترین کارگردانی
جایزه بهترین کارگردانی این بخش از جشنواره به فیلم کوتاه «تغذیه» Mutrion به کارگردانی «مارکو کاوازین» Marco Cavazzin از کشور ایتالیا اهدا شد.
برندگان بخش مسابقه «فیلمهای اول»
اعضای هیأت داوران بخش مسابقه «فیلمهای اول» در هفتاد و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم «لوکارنو» که عبارت بودند از: «ماتیو داراس» Matthieu Darras مدیر آزمایشگاه فیلم از کشور فرانسه، خانم «ماه سونگ» Sung Moon برنامهنویس از کشور کره جنوبی و همچنین خانم «کلادیا رینیک» Klaudia Reynicke کارگردان سوئیسی ـ پرویی؛ آرای خود را بدین شرح اعلام کردند:
جایزه بهترین «فیلم اول کارگردان»
جایزه بهترین «فیلم اول کارگردان» به فیلم سینمایی «توهمِ تابستانی بیپایان» The Illusion of an Everlasting Summer به کارگردانی «آلساندرا سانگوینیتی» Alessandra Sanguinetti محصول آرژانتین و آمریکا اهدا شد.
برندگان بخش مسابقه «پاردو ورده»
اعضای هیأت داوران بخش مسابقه «پاردو ورده» Pardo Verde با موضوع بحران آب و هوا، که عبارت بودند از:
«جیانلوکا گروسی» Gianluca Grossi گزارشگر و نویسنده از کشور سوئیس، «مو هاراوه» Mo Harawe کارگردان و فیلمنامهنویس از کشور سومالی، اتریش و همچنین خانم «ستا تاکور» Seta Thakur رئیس ارتباطات و نوآوری اجتماعی آکادمی طبیعت «ویس»Wyss از کشور سوئیس؛ آرای خود را بدین شرح اعلام کردند:
«پاردو ورده»
جایزه این بخش به فیلم سینمایی «زمان ما فرا میرسد» Our Time Will Come به کارگردانی «آمارتی آرمار» Amartei Armar محصول مشترک کشورهای غنا، فرانسه و عربستان سعودی اهدا شد.
تقدیر هیأت داوران
فیلم سینمایی «تازهواردان» The Newcomers (Los nuevos) به کارگردانی «رودریگو پلا» Rodrigo Plá و «ترانگ مین کوئی» Trương Minh Quý محصول مشترک کشورهای مکزیک و اسپانیا و همچنین فیلم سینمایی «اموالِ خصوصی» Private Property به کارگردانی «دیپاک راونیار» Deepak Rauniyar محصول مشترک کشورهای آمریکا، نپال، فرانسه و استرالیا؛ مورد تقدیر هیأت داوران قرار گرفتند.
اکران 233 فیلم از کارگردانان کشورهای مختلف جهان
هفتاد و نهمین دوره جشنواره بینالمللی فیلم «لوکارنو» به ریاست خانم «ماجا هوفمن» Maja Hoffmann، به مدیریت هنری «جیونا نازارو» Giona A. Nazzaro و با نمایش 233 فیلم از کارگردانان کشورهای مختلف جهان، در چندین بخش مختلف مسابقه و همچنین چندین بخش خارج از مسابقه از جمله؛ بخش «اکران درهای باز» Open Doors Screenings، بخش «تاریخچه سینمایی» Histoire du Cinéma، بخش «پانورامای سوئیس» Panorama Suisse و نیز بخش «اکران کودکان لوکارنو» Locarno Kids Screenings از روزهای 14 تا 24 مرداد ماه 1405 (5 تا 15 آگوست 2026) در شهر لوکارنو در کشور سوئیس برگزار شد.
نویسنده: آرش رضایی
دیپلماسی ایرانی: روایت مقاومت مادرانه مبارزه ثریا عبداللهی با تصمیم قاطع برای نجات پسرش آغاز شد. او در سال ۱۳۸۸ به همراه دیگر خانوادهها به عراق سفر کرد و در شهرک آزادی نزدیک اشرف مستقر شد. ثریا هر روز با بلندگو پسرش را صدا میزد، اما پاسخ او سنگ و فحاشی بود. او در مصاحبه میگوید: «انگیزهام عشق مادری بود، اما وقتی جنایات رجوی را شنیدم، تصمیم گرفتم تا آخرین نفس برای افشاگری بجنگم.» او از شکنجههایی چون عقیمسازی زنان و جدایی کودکان از مادران سخن میگوید که انگیزهاش را برای انتقام از سران فرقه دوچندان کرد.
سرآغاز یک جدایی دردناک و رنج بیپایان
فریب و انتقال به اشرف امیراصلان در سال ۱۳۸۰ با هدف یافتن کار و مهاجرت به آلمان راهی ترکیه شد. اما به جای تحقق رویاهایش، در دام قاچاقچیان و رابطین فرقه مجاهدین خلق افتاد و به قرارگاه اشرف در عراق منتقل شد.
ثریا عبداللهی پس از اطلاع از سرنوشت پسرش، در سال ۱۳۸۸ به عراق سفر کرد و به مدت چهار سال در مقابل این "سیاهچال رجوی" تحصن کرد. او در این مدت نه تنها موفق به دیدار با پسرش نشد، بلکه با سنگپرانی، توهین و خشونت از سوی اعضای فرقه مواجه شد. سران مجاهدین حتی امیراصلان را مجبور کردند در مصاحبههای تلویزیونی علیه مادرش موضعگیری کند و او را "نامادری" یا "مزدور" بخواند. این تجربه دردناک، ثریا را از یک مادر چشمانتظار به یک مبارز خستگیناپذیر تبدیل کرد. او در مصاحبه با سایت نیمنگاه میگوید: «بزرگترین انگیزهام افشای جنایتهای مسعود رجوی و انتقام از ظلمهایی بود که نه تنها به پسرم، بلکه به هزاران جوان و خانواده ایرانی روا داشته شد.»
فوبیای سران مجاهدین از خانوادهها، ترس از عشق خانوادگی
یکی از پرسشهای اساسی که در این ماجرا مطرح میشود این است: چرا سران مجاهدین خلق (منافقین) از تماس یا ملاقات چند دقیقهای اعضای خود با خانوادههایشان اینقدر هراس دارند؟ پاسخ را میتوان در ساختار ایدئولوژیک و تشکیلاتی این فرقه جستوجو کرد.
مجاهدین خلق، تحت رهبری مسعود رجوی و مریم رجوی، خانواده را "امالفساد" میدانند و معتقدند که هرگونه ارتباط عاطفی با دنیای بیرون، کنترل روانی و جسمی اعضا را تضعیف میکند.
ثریا عبداللهی در مصاحبهاش اشاره میکند که یکی از جداشدگان به او گفته بود: «تنها قدرتی که میتواند این فرقه را نابود کند، عشق و محبت خانواده است.»
ریشههای روانشناختی و ایدئولوژیک این ترس، که میتوان آن را "فوبیای خانواده" نامید، ریشه در ذهنیت فاشیستی و خودشیفتگی سران فرقه دارد. آنها خود را در "نوک پیکان تکامل اجتماعی" میبینند و این توهم "مطلقانگاری"، آنان را از درک سادهترین عواطف انسانی محروم کرده است. روانکاوان معتقدند فوبیا یا هراس بیمارگونه از احساس تهدید توسط یک عامل بیرونی ناشی میشود؛ در اینجا، خانوادهها همان عامل تهدیدکننده هستند که پایههای قدرت فرقه رجوی را به لرزه درمیآورند. سران مجاهدین از حضور خانوادهها در پشت دیوارهای اشرف و سپس کمپ لیبرتی دچار آشوب روانی میشدند، زیرا این حضور، پوچی ادعاهایشان مبنی بر "نوک پیکان تکامل اجتماعی" را برملا میکرد. به جای پاسخگویی به خواستههای مشروع خانوادهها، آنها به ابزارهای جنگ روانی چون تهمت، دشنام و تحقیر متوسل میشدند. این رفتار نشاندهنده ناتوانی سران فرقه در درک احساسات انسانی و اصول اخلاقیست؛ ناتوانیای که نتیجه دههها زندگی در مناسبات غیردموکراتیک و بسته قرارگاه اشرف است.
واکنشهای دفاعی مسئولان تشکیلات مجاهدین (منافقین)
سران مجاهدین به جای پاسخ به مطالبات مشروع خانوادهها، به انکار، سکوت یا تهمتزنی و خشونت متوسل میشوند. این واکنشها نه تنها ناتوانی آنها در مواجهه با عواطف انسانی را نشان میدهد، بلکه شکنندگی ساختار تشکیلاتیشان را آشکار میکند.
ثریا عبداللهی: نماد مقاومت مادرانه
ثریا عبداللهی تنها به فکر پسرش نبود؛ او صدای همه مادران و پدرانی شد که عزیزانشان در اسارت فرقه بودند. او چهار سال در شرایط سخت بیابانهای عراق، زیر گرمای ۶۰ درجه و سرمای استخوانسوز، ایستادگی کرد. در این مدت، رنج دیگر خانوادهها را شاهد بود: از شوکت قاسمی که آرزوی دیدار پسرش، پیمان را به گور برد، تا حبیبالله عبدی رئوف، پدری ۸۰ ساله که با سنگ و آهن مورد حمله قرار گرفت. این مادران و پدران با تحمل توهین، سنگپرانی و تهدید، تنها یک خواسته داشتند: دیدار با فرزندانشان.
ایستادگی ثریا و تأثیرات آن، تحصن خانوادهها و آغاز فرارها
تحصن خانوادهها در اشرف بینتیجه نبود. پس از هفت ماه تحصن، در شب عید فطر، اولین فراری از فرقه به نام ایمان یگانه از قرارگاه گریخت. ایمان یگانه با سابقه ۲۲ سال عضویت در فرقه رجوی سرانجام در تاریخ ۲۵ فروردین ۱۳۸۹ تحت تاثیر برخورد ناخوشایند فرقه رجوی با خانواده ها تصمیم گرفت با خودروی خود از اسارتگاه اشرف بگریزد واز نیروهای عراقی تقاضای پناهندگی کند. آقای یگانه پس از فرار اظهارداشت: آنها مارا از نیروهای عراقی سخت ترسانده بودند ولی من علیرغم این تهدیدات تصمیم به فرار گرفتم و با خود گفتم هرگونه اتفاقی برای من رخ دهد بهتر از ماندن در این قرارگاه جهنمی است. او به ثریا عبداللهی گفت: «سازمان از وجود و صحبتهای شما وحشت کرده است.»
این فرار، سرآغاز موجی از جداییها بود. طی سالهای بعد، صدها نفر از اعضای با سابقه مجاهدین از اشرف و لیبرتی جدا شدند و بسیاری از آنها با افشاگری، ماهیت واقعی فرقه را برملا کردند.
این ریزش نشان داد که عشق خانوادگی و حضور مادرانی چون ثریا، بزرگترین تهدید برای تشکیلات رجوی است.
تلاشهای جهانی
تلاشهای ثریا به عراق محدود نشد. او در سال ۱۳۹۵ به ژنو سفر کرد و با ارائه اسناد، جنایات فرقه را به گوش احمد شهید، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل، رساند.
در سال ۱۳۹۷ نیز تشکل "مادران، قربانیان فراموششده" را تأسیس کرد تا صدای خانوادههای آسیبدیده را به نهادهای بینالمللی برساند. او در پیام اخیر خود در مرداد ۱۴۰۳ به مای ساتو، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل، بار دیگر فشار بر مجاهدین برای برقراری ارتباط مادران با فرزندانشان را خواستار شد.
تحلیل روانشناختی و تاریخی
رفتار سران مجاهدین خلق را میتوان از منظر روانشناسی و تاریخی تحلیل کرد. از نظر روانشناختی، فوبیای آنها از خانوادهها ریشه در ترس از فروپاشی کنترل مطلق دارد. متخصصان روانکاوی معتقدند که درمان این هراس، "خانوادهدرمانی" است؛ یعنی اجازه دادن به تماس اعضا با عزیزانشان. اما سران فرقه، به جای پذیرش این راهحل منطقی، به سرکوب و خشونت رو آوردند.
از منظر تاریخی، همکاری مجاهدین با صدام حسین در جنگ ایران و عراق، ترور ۱۷هزار ایرانی، و جنایاتشان در کردکشی و سرکوب مردم عراق، آنها را به سازمانی منفور تبدیل کرده است.
این پیشینه، همراه با تفکر فاشیستی و خودشیفتگی رجوی، توضیح میدهد که چرا آنها به جای پاسخگویی، به انزوا و خشونت پناه بردهاند.
مبارزه ادامهدار و اقدامات بینالمللی
تأسیس "مادران، قربانیان فراموششده"، مبارزه ثریا عبداللهی و خانوادههای اسرا، نه تنها یک تلاش شخصی برای نجات فرزندان، بلکه یک جنبش انسانی علیه ستم و فریب است. این مادران با ایستادگی خود نشان دادند که عشق و عاطفه خانوادگی، قدرتی است که هیچ دیوار و سیمخارداری نمیتواند آن را مهار کند. سران مجاهدین خلق در برابر این قدرت، دو راه بیشتر ندارند: یا باید به خواستههای مشروع خانوادهها تن دهند و اجازه ملاقات دهند، یا با ادامه مسیر کنونی، فروپاشی کامل تشکیلات خود را شاهد باشند.
تاریخ نشان داده است که سرکوب عواطف انسانی، هرگز پایانی جز شکست ندارد.
پس از انتقال اعضای مجاهدین به آلبانی در سال ۲۰۱۳، ثریا در سال ۱۳۹۷ تشکل "مادران، قربانیان فراموششده" را تأسیس کرد تا صدای مادران ایرانی را به جهان برساند. این تشکل دیدار خانوادهها با فرزندانشان، حمایت از جداشدگان و همکاری نهادهای بینالمللی را خواستار است.
ثریا عبداللهی، با تأسیس تشکل "مادران، قربانیان فراموششده" و ادامه مبارزهاش در آلبانی، همچنان پرچمدار این راه است. او و مادران دیگر، با هر فریاد و هر قطره اشک، به جهانیان یادآوری میکنند که انسانیت و عشق، همیشه بر تاریکی و ظلم پیروز خواهد شد.
فیلم "سرهنگ ثریا"
فیلم "سرهنگ ثریا" در سال ۱۴۰۱ نیز روایت زندگی ثریا عبداللهی را به تصویر کشید و توجه عمومی را جلب کرد. او نه تنها برای پسرش، بلکه برای همه اسیران مبارزه کرد و به دیگر مادران امید داد.
ثریا از رسانهها گلایه دارد که آنها را "خانوادههای اعضای مجاهدین" مینامند، در حالی که فرزندانشان قربانیان اسارت هستند.
مبارزه ثریا عبداللهی نمادی از مقاومت انسانی در برابر ظلم و فریب است. او و دیگر مادران نشان دادند که عشق خانوادگی قدرتمندتر از هر ایدئولوژی افراطی است.
سران مجاهدین، که در انتخاب بین ادامه سرکوب یا بازنگری در تفکر خود گیر افتادهاند، چارهای جز مواجهه با فروپاشی ندارند.
امید است روزی ثریا و سایر مادران، فرزندانشان را در آغوش بگیرند و این کابوس طولانی به پایان برسد.
نویسنده: علی اکبر رضایی
دیپلماسی ایرانی: برای فهم توافق دفاع مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان باید به سال ۲۰۱۹ بازگشت؛ سالی که در آن پاکستان فنسکشی مرز خود با ایران را آغاز کرد و ترکیه نیز که از سال ۲۰۱۷ ساخت دیوار مرزی با ایران را شروع کرده بود، این روند را توسعه داد. در آن مقطع هر دو کشور اقدامات خود را با دلایل امنیتی، مقابله با تروریسم، قاچاق و کنترل مرز توجیه میکردند. با این حال امروز که به گذشته نگاه میکنیم همزمانی این تحولات با روندهای بعدی تصویر قابل تأملی ایجاد میکند.
در سالهای بعد روابط ترکیه، پاکستان و عربستان بهتدریج وارد مرحله تازهای شد. همکاریهای دفاعی آنکارا و اسلامآباد گسترش یافت و همزمان روابط ترکیه و عربستان پس از دورهای از تنش مسیر عادیسازی و توسعه همکاریهای اقتصادی و امنیتی را طی کرد.
در سوی دیگر روابط دفاعی ریاض و اسلامآباد نیز عمیقتر شد تا اینکه در سال ۲۰۲۵ عربستان و پاکستان توافق دفاعی متقابلی امضا کردند که بر اساس آن حمله به یکی از دو کشور حمله به هر دو تلقی میشود.
یک سال بعد این روند یک گام دیگر جلو رفت. در ۷ اوت ۲۰۲۶ ترکیه به عربستان و پاکستان پیوست و سه کشور در مکه توافق دفاع مشترک امضا کردند.
بنابراین اگر وقایع را در یک خط قرار دهیم از امنیتی شدن مرزهای ایران با ترکیه و پاکستان در سال ۲۰۱۹ به گسترش همکاریهای دفاعی این دو کشور با عربستان و در نهایت به یک تعهد دفاعی سهجانبه رسیدهایم؛ سه کشوری که امروز در غرب، شرق و جنوب محیط پیرامونی ایران وزن قابل توجهی دارند.
البته نمیتوان با قطعیت گفت دیوارهای سال ۲۰۱۹ از ابتدا بخشی از نقشهای برای رسیدن به توافق امروز بودهاند اما در سیاست بینالملل همیشه آنچه اهمیت دارد نیت اولیه یک اقدام نیست بلکه مسیر و نتیجه انباشت تحولات است.
آنچه در سال ۲۰۱۹ مجموعهای از اقدامات مرزی و جداگانه به نظر میرسید امروز در کنار یک توافق دفاعی سهجانبه قرار گرفته است. اگر این روند در آینده با رزمایش مشترک، همکاری اطلاعاتی، همکاری پدافندی و ورود کشورهای دیگری مانند مصر تکمیل شود آنگاه معنای تحولات سالهای گذشته بسیار متفاوت خواهد شد.
شاید هنوز برای قضاوت نهایی زود باشد اما برای طرح یک سناریو نه. سناریو این است که آنچه از سال ۲۰۱۹ با سختتر شدن مرزهای ایران در شرق و غرب آغاز شد امروز به مرحله شکلگیری یک آرایش امنیتی جدید در پیرامون ایران رسیده، آرایشی که ممکن است در آینده صرفاً یک همکاری دفاعی میان سه کشور نباشد و به یک کمربند امنیتی گستردهتر تبدیل شود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد شاید سالها بعد وقتی به عقب نگاه میکنیم توافق مکه را نه یک اتفاق ناگهانی بلکه یکی از حلقههای زنجیرهای بدانیم که نخستین نشانههای آن را باید در تحولات مرزی سال ۲۰۱۹ جستوجو کرد.
