انقلاب چینی با «اقتصاد هوشمند»

مقاله مشترک محمدجواد شایگان‌فرد عضو هیئت علمی دانشکده هوش مصنوعی و کامپیوتر دانشگاه علم و فرهنگ و سپهر سماواتی دانش‌آموخته رشته کارشناسی ارشد مهندسی کامپیوتر ـ نرم‌افزار که برآمده از پایان‌نامه کارشناسی ارشد این دانش‌آموخته است، با عنوان «A lightweight transfer learning framework with dynamic data augmentation for few-shot remote sensing image classification» در مجله Geomatica از انتشارات Elsevier منتشر شد.

به گزارش دانشگاه علم و فرهنگ، این پژوهش به ارائه یک چارچوب سبک و کارآمد مبتنی بر هوش مصنوعی برای طبقه‌بندی تصاویر سنجش از دور در شرایط کمبود داده‌های آموزشی می‌پردازد.

پژوهشگران در این مطالعه با ترکیب روش‌های یادگیری انتقالی و افزایش پویای داده‌ها، روشی را ارائه کرده‌اند که امکان آموزش مدل‌های یادگیری عمیق را با حجم محدودی از تصاویر برچسب‌گذاری‌شده فراهم می‌کند.

کمبود داده‌های برچسب‌گذاری‌شده یکی از چالش‌های مهم در توسعه مدل‌های هوش مصنوعی برای تحلیل تصاویر ماهواره‌ای است؛ چراکه تهیه و برچسب‌گذاری این داده‌ها به زمان و منابع قابل‌توجهی نیاز دارد.

چارچوب پیشنهادی این پژوهش با هدف کاهش وابستگی مدل به حجم بالای داده‌های آموزشی طراحی شده است.

نتایج آزمایش‌ها روی تصاویر ماهواره‌ای نشان داد که روش پیشنهادی، ضمن حفظ کارایی محاسباتی و سبک‌بودن مدل، موجب کاهش خطای طبقه‌بندی و بهبود عملکرد آن می‌شود.

این ویژگی می‌تواند استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی را در شرایطی که داده‌های آموزشی محدود یا منابع محاسباتی در دسترس کم است، امکان‌پذیرتر کند.

یافته‌های این پژوهش می‌تواند در حوزه‌هایی همچون پایش محیط‌زیست، نقشه‌برداری کاربری و پوشش اراضی، کشاورزی هوشمند، مدیریت بحران، پایش منابع طبیعی و تحلیل تصاویر ماهواره‌ای کاربرد داشته باشد.

این مقاله در مجله Geomatica از انتشارات Elsevier منتشر شده، در پایگاه Scopus نمایه می‌شود و در چارک Q۲ قرار دارد.

انتهای پیام/

دکتر داوود ادیب، رئیس انجمن صنفی کارفرمایی شرکت‌های فناور هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال ایران، در یادداشت ارسالی برای سیتنا آورده است:

وقتی از خطر هوش مصنوعی خودمختار صحبت می‌کنیم، شاید اولین تصویری که به ذهن برسد یک «دستیار شرور» باشد؛ هوشی که برای کمک به انسان ساخته شده، اما روزی از کنترل او خارج می‌شود. با این حال، نگرانی جدی متخصصان هوش مصنوعی کمی متفاوت و اتفاقاً جالب‌تر از این تصویر است.

فرض کنیم در آینده یک هوش مصنوعی بسیار قدرتمند و خودمختار را مسئول اداره یک شرکت کنیم و به آن یک هدف ساده بدهیم: «سود شرکت را به حداکثر برسان.» این سیستم می‌تواند برنامه‌ریزی کند، به اینترنت و APIها متصل شود، کد بنویسد و اجرا کند، از منابع محاسباتی استفاده کند و حتی تعدادی دستیار هوشمند دیگر را برای انجام وظایف مختلف به کار بگیرد.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که آنچه ما می‌گوییم الزاماً تمام آن چیزی نیست که منظورمان است. وقتی می‌گوییم «سود را حداکثر کن»، در ذهن ما ده‌ها شرط نانوشته نیز وجود دارد: قانون را زیر پا نگذار، به انسان‌ها آسیب نزن، امنیت شرکت را به خطر نینداز و برای رسیدن به سود بیشتر دست به هر کاری نزن.

انتقال کامل چنین مجموعه‌ای از ارزش‌ها و محدودیت‌ها به یک ماشین کار ساده‌ای نیست. این مسئله بخشی از یکی از مهم‌ترین چالش‌های هوش مصنوعی، یعنی هم‌راستایی یا Alignment است؛ اینکه چگونه مطمئن شویم اهداف و رفتار یک هوش مصنوعی واقعاً با خواسته‌ها و ارزش‌های انسان هماهنگ باقی می‌ماند.

حالا اتفاق جالب‌تری می‌تواند رخ دهد. هوش مصنوعی ممکن است به این نتیجه برسد که اگر خاموش شود، دیگر قادر به ادامه مأموریت خود نخواهد بود و در نتیجه نمی‌تواند به هدف تعیین‌شده برسد.

بنابراین، بدون آنکه کسی به آن دستور داده باشد «از خودت محافظت کن»، ادامه فعالیت می‌تواند به یک هدف واسطه‌ای تبدیل شود. سیستم لازم نیست از مرگ بترسد، احساس داشته باشد یا از انسان متنفر باشد. کافی است نتیجه بگیرد که خاموش‌شدن مانع رسیدن به هدفی است که خود انسان برایش تعیین کرده است.

اگر چنین هوشی فقط یک نرم‌افزار محدود و منزوی باشد، خطر آن نیز محدودتر است. اما شرایط زمانی جدی‌تر می‌شود که هوش بسیار بالا، خودمختاری و دسترسی گسترده به دنیای واقعی در یک سیستم کنار یکدیگر قرار گیرند.

برای مثال، چنین سیستمی ممکن است به اینترنت، سرورها، سرویس‌های ابری، منابع مالی، APIها، ابزارهای نرم‌افزاری و دستیارهای هوشمند دیگر دسترسی داشته باشد. هرچه دامنه اختیارات و دسترسی‌های آن بیشتر شود، پیامد تصمیم‌های اشتباه یا پیش‌بینی‌نشده آن نیز می‌تواند گسترده‌تر شود.

اینجاست که مفهوم «دستیار شرور» معنای متفاوتی پیدا می‌کند. خطر اصلی لزوماً هوش مصنوعی‌ای نیست که یک روز اعلام کند: «من از انسان‌ها متنفرم!» سناریوی نگران‌کننده‌تر بسیار ساده‌تر است: هوش مصنوعی هدفی دارد و انسان ناخواسته به مانعی در مسیر رسیدن به آن هدف تبدیل می‌شود.

این تفاوت بسیار مهم است. همان‌طور که انسان هنگام ساخت یک جاده ممکن است لانه مورچه‌ای را از بین ببرد، نه به این دلیل که از مورچه‌ها متنفر است، بلکه صرفاً به این دلیل که لانه در مسیر هدف او قرار گرفته است.

البته چنین سناریویی در حال حاضر یک احتمال و موضوع پژوهشی درباره سیستم‌های بسیار پیشرفته آینده است، نه توصیف وضعیت هوش مصنوعی امروزی. درباره احتمال وقوع آن نیز میان پژوهشگران اختلاف‌نظر جدی وجود دارد. بنابراین نه می‌توان گفت چنین آینده‌ای حتماً اتفاق خواهد افتاد و نه می‌توان با اطمینان آن را غیرممکن دانست.

شاید به همین دلیل سؤال اساسی آینده این نباشد که «آیا هوش مصنوعی می‌تواند از انسان باهوش‌تر شود؟» بلکه سؤال مهم‌تر این باشد:

اگر روزی هوش مصنوعی از ما بسیار توانمندتر شد، چگونه مطمئن شویم که اهدافش همچنان با اهداف و ارزش‌های انسان هم‌راستا باقی می‌ماند؟

و شاید سؤال حتی دشوارتری نیز وجود داشته باشد:

از کجا بفهمیم یک هوش مصنوعی بسیار پیشرفته واقعاً تحت کنترل ماست، نه اینکه فقط طوری رفتار می‌کند که ما تصور کنیم تحت کنترل است؟

پاسخ به این پرسش شاید یکی از مهم‌ترین چالش‌های فناوری در دهه‌های آینده باشد. مسئله فقط ساختن هوش مصنوعی قدرتمندتر نیست؛ بلکه باید هم‌زمان یاد بگیریم چگونه حدود اختیار، دسترسی و اهداف آن را به‌درستی تعریف و کنترل کنیم.

هوش مصنوعی خودمختار می‌تواند به یکی از قدرتمندترین ابزارهایی تبدیل شود که بشر تاکنون ساخته است؛ ابزاری که در علم، پزشکی، صنعت و اقتصاد توانایی‌های انسان را چند برابر می‌کند. اما هرچه این سیستم‌ها توانمندتر و مستقل‌تر شوند، اهمیت ایمنی و هم‌راستایی آن‌ها با منافع انسان نیز بیشتر خواهد شد.

شاید مسئله اصلی آینده این نباشد که آیا روزی یک «دستیار شرور» خواهیم داشت یا نه؛ بلکه این باشد که آیا پیش از آنکه دستیاران هوشمند به اندازه کافی قدرتمند شوند، ما به اندازه کافی برای کنترل و هم‌راستا نگه‌داشتن آن‌ها آماده شده‌ایم.

انتهای پیام

بعد از یک روز سخت کاری یا درسی، با استرسی که جنگ به جا گذاشته و آینده‌ای که هر روز مبهم‌تر به نظر می‌رسد، خودش را به خانه می‌رساند. روی کاناپه می‌نشیند و تلویزیون را روشن می‌کند؛ یا چیزی برای دیدن ندارد یا آنچه پخش می‌شود، بیشتر از آنکه سرگرم‌کننده باشد، اضطراب‌آور است. به سراغ یخچال می‌رود و با کویری روبه‌رو می‌شود که پیش‌تر نمونه‌اش را فقط در بازی «رد دد» (Red Dead Redemption)دیده بود.

دوباره روی کاناپه برمی‌گردد و موبایل را برمی‌دارد. با هزار مکافات راهی برای دور زدن محدودیت‌ها پیدا می‌کند و به اینستاگرام می‌رسد. چند دقیقه‌ای میان اینترنت کند و محتواهای «برین‌رات» (Brain rot) می‌چرخد تا چشمش به پست یک استریمر خارجی می‌افتد؛ پستی درباره همان بازی آنلاینی که زمانی ساعت‌ها سرگرمش می‌کرد اما در دوران قطعی اینترنت آن‌قدر از آن دور مانده که تقریبا فراموشش کرده بود.

لپ‌تاپ را روشن می‌کند و با امیدی نه‌چندان زیاد وارد بازی می‌شود؛ اما خیلی زود با خطای دسترسی روبه‌رو می‌شود. یادش می‌آید پیش از جنگ از یک سرویس رفع تحریم و DNS استفاده می‌کرد. سرویس قدیمی دیگر مثل گذشته کار نمی‌کند. کمی جست‌وجو می‌کند، تبلیغ سرویس دیگری را که قبلا در یک کانال تلگرامی دیده بود پیدا می‌کند و اشتراک می‌خرد. این بار بازی بالا می‌آید. برای مدتی کوتاه می‌تواند از دنیای بیرون فاصله بگیرد و به سرگرمی‌ای برگردد که یادآور روزهای عادی‌تر است.

اما این حال چندان دوام نمی‌آورد. ابتدا اینترنت کند می‌شود و کمی بعد ارتباط کاملا از دست می‌رود. بازی را می‌بندد. از نیمه شب گذشته و باید به رخت‌خواب برود؛ اما یک سؤال همچنان باقی مانده است: مشکل وصل نشدن بازی دقیقا کجاست و چرا دسترسی به یک سرگرمی آنلاین باید این‌قدر دشوار باشد؟

این فقط قصه یک گیمر خسته در یک شب معمولی نیست. تجربه گیمینگ آنلاین برای بسیاری از کاربران ایرانی به چرخه‌ای از اتصال، اختلال، تغییر DNS، افزایش پینگ، قطع شدن و تلاش دوباره تبدیل شده است. از جنگ و از دسترس خارج شدن برخی سرورهای منطقه‌ای بازی‌ها تا حدود ۸۰ روز قطعی و اختلال اینترنت، مجموعه‌ای از اتفاق‌ها باعث شده سرویس‌های رفع تحریم و کاهش پینگ گیمینگ نیز یکی از دشوارترین دوره‌های فعالیت خود را پشت سر بگذارند.از دوبی به اروپا؛ پینگ بالای ۱۰۰

یکی از تغییراتی که پس از جنگ مستقیما روی تجربه گیمرها اثر گذاشت، اختلال در اتصال به سرورهای منطقه‌ای دوبی و امارات بود. دانیال معین‌آبادی، مدیرعامل شلتر، می‌گوید کاربران برخی بازی‌های محبوب مانند کانتر استرایک دیگر نمی‌توانند مانند گذشته به سرورهای دوبی متصل شوند و ناچارند سرورهای اروپایی را انتخاب کنند. نتیجه، افزایش پینگ است که در مواردی به بیش از ۱۰۰ میلی‌ثانیه می‌رسد.

اما دورتر شدن سرور بازی تنها بخشی از مشکل است. امیرعباس کنعانی، مدیرعامل الکترو نیز بخش مهمی از اختلال‌های فعلی را به محدودسازی یا اختلال روی پروتکل‌هایی مانند UDP مرتبط می‌داند؛ پروتکلی که بخش مهمی از ارتباط لحظه‌ای در بازی‌های آنلاین بر بستر آن انجام می‌شود.

بررسی‌های فنی شلتر نیز به نتیجه مشابهی رسیده است. در بسیاری از بازی‌ها کاربر می‌تواند بدون مشکل وارد محیط اولیه شود، زیرا احراز هویت و اتصال اولیه از طریق TCP انجام می‌شود. دردسر از زمانی آغاز می‌شود که کاربر وارد مرحله یافتن حریف یا همان مچ‌میکینگ می‌شود؛ جایی که ارتباط لحظه‌ای بازی بیشتر به UDP وابسته است. در این مرحله ممکن است اتصال با تاخیر انجام شود، کاربر از صف خارج شود یا اساسا نتواند به سرور بازی برسد.

کنعانی، مدیرعامل الکترو در کنار این محدودیت‌ها به اختلال در آپلود به سمت سرورهای خارجی نیز اشاره می‌کند؛ اختلالی که حتی در صورت برقرار بودن اتصال، می‌تواند کیفیت بازی را کاهش دهد.تحریم یک طرف، فیلترینگ طرف دیگر

سرویس‌هایی مانند شلتر و الکترو اساسا برای حل مشکلی شکل گرفتند که از بیرون مرزهای ایران ایجاد شده بود؛ شرکت یا ناشر خارجی، IP کاربران ایرانی را مسدود می‌کرد و سرویس‌های رفع تحریم تلاش می‌کردند این مانع را از سر راه بردارند. اما مدیران هر دو مجموعه می‌گویند اکنون بخش مهم‌تری از مشکلات آنها در داخل کشور ایجاد می‌شود.

در تحریم خارجی، معمولا IP کاربر ایرانی مسدود است و در بسیاری از موارد می‌توان با تغییر مسیر یا استفاده از DNS مناسب این محدودیت را پشت سر گذاشت. اما زمانی که خود IPهای سرویس رفع تحریم در داخل فیلتر می‌شوند، ماجرا پیچیده‌تر می‌شود.

معین‌آبادی می‌گوید شدت فیلتر شدن IPها باعث شده شلتر برای حفظ سرویس به‌جای حدود ۱۰۰ IP، گاهی مجبور به تهیه ۳۰۰ IP شود. به گفته او، فقط هزینه یک سرور می‌تواند ماهانه حدود ۱۰ میلیون تومان باشد و هزینه تعویض IPها در طول سال برای این مجموعه به صدها میلیون تومان برسد.

کنعانی، مدیرعامل الکترو نیز فیلتر شدن ناگهانی و بدون اطلاع قبلی IP سرورها را یکی از مهم‌ترین مشکلات الکترو می‌داند؛ اتفاقی که تیم فنی را ناگهان با سرویسی از دسترس خارج‌شده و کاربرانی مواجه می‌کند که انتظار دارند مشکل در کوتاه‌ترین زمان برطرف شود.

این محدودیت‌ها حتی به درگاه پرداخت رسیده است. معین‌آبادی، مدیرعامل شلتر می‌گوید: در مقطعی درگاه بانکی شلتر به دلیل استفاده از کلمه «شکن» در عبارت «تحریم‌شکن» مسدود شد و این اتفاق فعالیت مجموعه را برای حدود یک هفته مختل کرد.

به همه اینها باید قطعی برق را نیز اضافه کرد. کنعانی، مدیرعامل الکترو می‌گوید که خاموشی‌های منطقه‌ای گاهی تجهیزات مخابراتی را نیز از مدار خارج می‌کند و کیفیت اینترنت کاربران تا سطح شبکه 3G کاهش می‌یابد. شلتر هم تجربه خاموش شدن سرورهایش در برخی دیتاسنترهای داخلی را داشته است؛ اختلالی که کاربر در نهایت آن را از چشم سرویس کاهش پینگ می‌بیند، حتی اگر منشاء آن جای دیگری باشد.DNS قرار نیست اینترنت را تعمیر کند

در این چرخه، کاربر معمولا یک مقصر در دسترس دارد، سرویس DNS یا رفع تحریمی که بابت آن پول پرداخت کرده است. وقتی بازی قطع می‌شود، پینگ بالا می‌رود یا کاربر از سرور بیرون میفتد، اولین تصور این است که سرویس خریداری‌شده کار نمی‌کند.

معین‌آبادی می‌گوید: این تصور از کارکرد DNS دقیق نیست. DNS در بسیاری از بازی‌ها عمدتا در مرحله ابتدایی اتصال و برای ترجمه دامنه به IP یا عبور از محدودیت جغرافیایی نقش دارد. پس از آن، ارتباط بازی مستقیما با سرور برقرار می‌شود. بنابراین اگر اینترنت پایه کاربر با پکت‌لاس، نوسان یا قطعی روبه‌رو باشد، DNS نمی‌تواند آن را برطرف کند.

به بیان ساده، سرویس رفع تحریم می‌تواند یک مانع را از مسیر بردارد، اما قرار نیست تمام مشکلات مسیر را حل کند.

در ماه‌های گذشته دلایل دیگری مانند نوع NAT، قرار داشتن کاربران پشت CGNAT یا غیرفعال بودن IPv6 نیز به عنوان علت اختلال بازی‌ها مطرح شده است. بررسی‌های شلتر اما نشان می‌دهد CGNAT را نمی‌توان عامل اصلی مشکلات مچ‌میکینگ در بازی‌هایی دانست که سرور اختصاصی دارند. فعال شدن IPv6 نیز تا زمانی که محدودیت روی مسیر ارتباطی و UDP باقی باشد، به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند.

اثر این وضعیت بیشتر در بازی‌هایی دیده می‌شود که به ارتباط لحظه‌ای و پایدار حساس‌اند؛ از کال‌آف‌دیوتی (Call Of Duty) پابجی (Pubg) و ایپکس لجندز (Apex Legends) گرفته تا فورتنایت (Fortnite) و بخش آنلاین سری FC. در چنین بازی‌هایی چند لحظه ناپایداری شبکه می‌تواند نتیجه یک مسابقه را تغییر دهد یا اساسا کاربر را از بازی بیرون بیندازد.۸۰ روز بدون فروش

آنچه برای گیمر به معنای از دست رفتن چند ساعت سرگرمی است، برای سرویس‌های فعال این حوزه به توقف کسب‌وکار تبدیل می‌شود. شلتر می‌گوید که در دوره اوج قطعی و اختلال اینترنت حدود ۸۰ روز فروش نداشته اما همچنان هزینه حقوق کارکنان و اجاره سرورها را پرداخت کرده است. این مجموعه همچنین می‌گوید هزینه اشتراک کاربران را متناسب با دوره اختلال جبران کرده است.

الکترو نیز فعلا ارائه سرویس DNS خود را متوقف کرده است. کنعانی می‌گوید این سرویس قرار است دوباره بازگردد، اما این مجموعه در این فاصله پروژه «الکترولن» را دنبال کرده است؛ سرویسی برای ایجاد شبکه محلی مجازی (LAN) و اجرای بازی‌های چندنفره روی بستر اینترنت داخلی. به گفته کنعانی، خدمات الکترو تاکنون رایگان بوده و این مجموعه قصد دارد این مدل را تا جای ممکن برای کاربران حفظ کند.

اما برای شلتر، بخشی از راه‌حل نه در تغییر فناوری، بلکه در تغییر برخورد با این سرویس‌هاست. معین‌آبادی می‌گوید: این مجموعه به دنبال گفت‌وگو با نهادهای تصمیم‌گیر از جمله شورای عالی فضای مجازی است تا IPهای مورد استفاده سرویس در فهرست سفید قرار بگیرند و مجبور نباشد پس از هر موج فیلترینگ، دوباره IP بخرد و مسیر ارتباطی جدیدی ایجاد کند.

کنعانی، مدیرعامل الکترو نیز تجربه تعامل با نهادهای دولتی را در گذشته مثبت ارزیابی می‌کند و به نمونه‌هایی مانند راه‌اندازی «سامانه رادار بازی» و مشاوره تیم الکترو برای بهینه‌سازی روتینگ سرورهای خاورمیانه بازی‌ها اشاره می‌کند. از نگاه او، این تجربه‌ها نشان می‌دهد مشکلات فنی گیمرها دست‌کم در بخشی از ساختار تصمیم‌گیری کشور شناخته شده است.سؤالی که جوابی برایش نیست

حالا می‌توان دوباره به همان گیمر ابتدای گزارش برگشت. مشکل او دقیقا کجاست؟ جواب در یک کلمه خلاصه نمی‌شود بلکه زنجیره‌ای از مشکلات است که تجربه نامطلوبی برای او می‌سازد.

ممکن است سرور منطقه‌ای بازی دیگر در دسترس نباشد و اتصال او به اروپا هدایت شود. ممکن است مسیر UDP با اختلال روبه‌رو باشد. ممکن است IP سرویس رفع تحریم فیلتر شده باشد، کیفیت اینترنت پایه افت کرده باشد یا حتی خاموشی، تجهیزات مخابراتی یا سرور داخلی را از مدار خارج کرده باشد. در سمت دیگر نیز همچنان تحریم شرکت‌های خارجی وجود دارد.

همین تعدد عوامل، گیمر ایرانی را وارد چرخه‌ای کرده که پیدا کردن مقصر در آن آسان نیست. سرویس‌هایی که زمانی قرار بود تنها مانع تحریم خارجی را کنار بزنند، حالا خودشان باید از میان فیلترینگ IP، اختلال پروتکل‌ها، قطعی اینترنت و برق راهی برای رسیدن کاربر به سرور بازی پیدا کنند.

برای کاربری که نیمه‌شب فقط می‌خواهد چند دست بازی کند، البته این تفکیک چندان اهمیتی ندارد. او نه UDP می‌بیند، نه مسیر روتینگ و نه IP فیلترشده؛ فقط دکمه‌ای را می‌زند که باید او را وارد بازی کند که نمی‌کند.

شاید همین، ساده‌ترین توضیح برای پیچیدگی وضعیت امروز باشد: رسیدن به یک سرگرمی آنلاین ساده، به عبور از زنجیره‌ای از محدودیت‌ها وابسته شده است. تا زمانی که این زنجیره کوتاه نشود، آن سوال هم هر شب همراه گیمر به تخت برمی‌گردد: «این بار مشکل دقیقا کجاست؟»