اقتصاد۲۴- حجتالاسلاموالمسلمین سیدمحمد خاتمی، در دیدار روز یکشنبه گذشته با جمعی از اصحاب رسانه، به تشریح و ارزیابی شرایط و تحولات جاری در عرصه سیاست خارجی و مسائل داخلی ایران پرداخت و دیدگاههای خود را درباره مهمترین چالشها و چشماندازهای پیشروی کشور بیان کرد. رئیسجمهور اسبق، ابتدا به ساکن اذعان کرد: «وضعیت کنونی ایران پس از انقلاب، یکی از خطیرترین و تعیینکنندهترین مقاطع تاریخ کشور است».
به گفته او: «انقلاب اسلامی از ابتدا معادلات قدرت در منطقه را برهم زد و همین امر، دشمنی و تلاش قدرتهای بزرگ برای مهار یا تضعیف ایران را در پی داشت؛ از جنگ هشتساله تا فشارهای سیاسی، امنیتی، اقتصادی و تحریمها و سپس جنگهای اخیر». با این حال، رئیس دولت اصلاحات تأکید کرد: «تهدیدهای خارجی تنها عامل مشکلات نبودهاند؛ خطاهای راهبردی و راهکاری، مشکلات ساختاری و ناکارآمدیها در داخل نیز به افزایش فاصله میان مردم و حاکمیت انجامیده است. گسترش نارضایتی، ناامیدی از آینده، فشارهای شدید اقتصادی و معیشتی، گرانی، بیکاری و عقبماندگی از توسعه، کشور را در وضعیتی دشوار قرار داده و دشمن نیز کوشیده از این شکافها بهرهبرداری کند».
با وجود آسیبهای سنگین انسانی و مادی جنگ، ازجمله جانباختن مسئولان، نیروهای نظامی و مردم عادی، خاتمی معتقد است: «مقاومت نیروهای مسلح و حضور مردم، حتی ناراضیان از وضعیت سیاسی و اقتصادی در دفاع از ایران، مانع تحقق اهداف دشمن شد». این تجربه، از منظر رئیسجمهور اسبق کشورمان، نشان داد: «جمهوری اسلامی با تهاجم خارجی از میان نمیرود، اما ادامه و استحکام آن در گروی توانایی حکمرانی برای اصلاح نقصها و کاهش فاصله ایجادشده میان مردم و حکومت است». خاتمی در فراز دیگر از ارزیابی خود، به فرصت ممتاز برای خروج از وضعیت ناگوار پرداخت و اعتقاد دارد:
«پس از جنگ، فرصتی مهم برای کشور پدید آمده که نمونه آن را در تفاهمنامه اسلامآباد است». در همین زمینه، رئیس دولت اصلاحات از مسئولان، شورای عالی امنیت ملی، فرماندهان، رئیسجمهور و تأیید رهبری برای رسیدن به این تصمیم قدردانی و شجاعت رئیسجمهور در پذیرش مسئولیت این تصمیم را ستایش میکند. به نظر او: «این تفاهمنامه در شرایطی امضا شده که ایران توانسته موجودیت و توان دفاعی خود را تثبیت کند و دشمن در رسیدن به اهدافش ناکام مانده است». او با اشاره به امتیازات و تعهدات دو طرف، خاطرنشان کرد: «در هر توافقی امتیازی داده و امتیازی گرفته میشود و باید با سنجش منافع، دیپلماسی و مذاکره، مسیر را پیش برد». خاتمی با این حال هشدار داد: «نقض توافق از سوی هر طرف یا هر اقدامی که تنش را افزایش دهد، میتواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد». همچنین، رئیسجمهور پیشین عبور از بحران خارجی را پایان کار نمیداند، بلکه معتقد است پس از آن، وظیفه دشوارتر حاکمیت، اصلاح رابطه با جهان و همسایگان و نیز اصلاحات ساختاری، راهبردی و رویکردی در داخل است.
او حل مشکلات تولید، اقتصاد، گرانی، معیشت و بیکاری را بدون حضور و مشارکت مردم و تدبیر درست ممکن نمیداند. خاتمی در ادامه سخنان خود به دفاع از صلح شرافتمندانه پرداخت و تصریح کرد: «صلح یکی از بزرگترین خیرهای اجتماعی و جنگ از بزرگترین شرور است». او مقاومت در برابر تجاوز را ضروری و ارزشمند شمرد، اما تأکید کرد: «مقاومت برای رهایی از جنگ است، نه جنگ برای جنگ». به اعتقاد رئیس دولت اصلاحات: «اکنون که ایران توانسته موجودیت و بقای خود را به دشمن تحمیل کند، باید از موقعیت نسبی عزت برای کاهش تنش و تأمین منافع عمومی، عزت ایران و آینده کشور بهره ببرد». از نظر او: «صلح شرافتمندانه یعنی گشودن راه زندگی بهتر برای مردمی که زیر فشارهای گوناگون قرار دارند، بدون چشمپوشی از عزت و استقلال ایران». خاتمی گفت: «با جنگ نمیتوان زندگی و کشور را اداره کرد و باید با وجود بیاعتمادی به آمریکا و کارشکنیهای احتمالی اسرائیل، با تدبیر از ادامه وضعیت «نه جنگ، نه صلح» جلوگیری کرد». خاتمی گریزی هم به مقوله اینترت زد و تأکید کرد: «محدودیت اینترنت در شرایط جنگی تا حدی قابل فهم است»، اما ادامه آن را «زیانبار و حتی ناممکن» تلقی میکند.
به گفته او: «زندگی و کار بسیاری از خبرنگاران، فعالان رسانهای، پژوهشگران، اندیشمندان، کارفرمایان و مردم عادی به اینترنت وابسته است. گسترش استفاده از ویپیان و ابزارهایی مانند استارلینک نیز نشان میدهد بستن کامل راه دسترسی مردم عملا ممکن نیست»؛ لذا رئیسجمهور پیشین هشدار میدهد: «محدودیت گسترده، هم میل به دورزدن قانون را افزایش میدهد و هم بیکاری و خسارت اقتصادی ایجاد میکند، در حالی که سود آن نصیب واسطهها و سوداگران میشود». خاتمی در پایان از مسعود پزشکیان میخواهد با همان شجاعت و صراحتی که در تصمیمهای دیگر نشان داده، برای حل این مسئله نیز اقدام کند. رسول منتجبنیا: چهرههایی همچون خاتمی در شرایط کنونی کشور نمیتوانند سکوت کنند
پیرو ارزیابی سخنان خاتمی، رسول منتجبنیا در گفتوگو با «شرق»، با دفاع از حق و ضرورت اظهارنظر سیدمحمد خاتمی درباره شرایط حساس کشور و تفاهمنامه اخیر، تأکید کرد: «سرمایههای کشور فقط نفت، طلا، معادن و ذخایر مادی نیستند، بلکه شخصیتهای ملی، محبوب و باتجربه از سرمایههایی هستند که بهسادگی قابل جایگزینی نیستند». دبیرکل حزب جمهوریت ایران اسلامی، در اینباره که چرا اکنون خاتمی لب به سخن گشوده نیز باور دارد: «وقتی شخصیتی با تجربه طولانی و شناخت از مصالح و منافع کشور نظیر سیدمحمد خاتمی در شرایطی حساس فعلی حضور دارد، سکوت او نهتنها مطلوب نیست، بلکه باید انتظار داشت دیدگاه خود را درباره آنچه به سود ملت و کشور میداند، بیان کند». از همین منظر است که این نماینده اداور مجلس، اظهارنظر خاتمی درباره تحولات اخیر و دفاع او از تفاهم را اقدامی طبیعی و قابل دفاع ارزیابی کرد.
مشاور رئیس دولت اصلاحات در توضیح فرایند تصمیمگیری درباره صلح و جنگ و تفاهم اخیر، بر این نکته تأکید کرد: «این تصمیم، مسیر قانونی و رسمی خود را طی کرده و در نهایت به تفاهمنامه ایران و آمریکا رسید». بنابراین، منتجبنیا با اشاره به نقش نهادهای تصمیمگیر و تأیید نهایی رهبری و امضای رئیسجمهور، یادآور شد: «وقتی چنین فرایندی طی میشود، اصل تصمیم باید مورد حمایت قرار گیرد، حتی اگر افراد درباره جزئیات آن نقد یا نظر متفاوتی داشته باشند». به اعتقاد این مدرس دانشگاه: «بدعهدی احتمالی طرف مقابل نیز لزوما به معنای نادرستبودن اصل تفاهم نیست، بلکه تفاوتی میان عقلانی و قانونیبودن یک توافق و احتمال عملنکردن طرف مقابل وجود دارد». عضو سابق شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز، مهمترین بخش از سخنان خاتمی را طرح صلح دانست و با اشاره به موضع او (خاتمی) در ستایش «صلح شرافتمندانه» گفت: «این تعبیر به معنای تسلیم یا رفاقت با طرف مقابل، با ترامپ و آمریکا نیست، بلکه ناظر بر پایاندادن به جنگ با حفظ عزت، سربلندی، تمامیت و منافع کشور است». قائممقام سابق و از اعضای مؤسس حزب اعتماد ملی معتقد است: «تفاهمی که خاتمی از آن دفاع کرده، در صورت اجرای کامل، میتواند هم سایه جنگ را دور و هم منافع ایران را تأمین کند».
بیشتر بخوانید:فیلم / هشدار سیدمحمد خاتمی به قطعی اینترنت
از نگاه منتجبنیا: «انتقاد از هر توافقی ممکن است و هیچ نظر سیاسی «وحی منزل» نیست، اما باید میان نقد و تخریب تفاوت گذاشت»؛ همانگونه که خود او نیز تأکید میکند: «ممکن است حتی میان افراد نزدیک و همفکر درباره برخی مسائل اختلافنظر وجود داشته باشد». این فعال سیاسی اصلاحطلب ادامه گپوگفتش با «شرق» را به انتقاد از شیوه برخورد برخی برنامههای صداوسیما با مواضع خاتمی اختصاص داد و با اشاره به برنامههایی که به گفته او پس از امضای تفاهمنامه و سپس پس از انتشار مواضع خاتمی پخش شده، این پرسش را مطرح کرد: «چگونه ممکن است تصمیمی که مراحل رسمی خود را طی کرده و به تأیید رهبری و شعام رسیده، در رسانهای که از بودجه عمومی استفاده میکند، بلافاصله با مجموعهای از حملات و ایرادهای یکطرفه مواجه شود؟». به تعبیر دبیرکل حزب جمهوریت ایران اسلامی: «چنین رویکردی افکار عمومی را با این پرسش روبهرو میکند که مبنای این حملات چیست و چرا بهجای گفتوگوی کارشناسی، فضای رسانهای به سمت تخریب و تسویهحساب سیاسی میرود؟».
عضو سابق شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز بهویژه از لحن برخی اظهارنظرها درباره خاتمی انتقاد و تصریح کرد: «مخالفت با یک شخصیت سیاسی نباید به توهین، تمسخر یا متهمکردن او به رفتارهای خلاف مصالح کشور تبدیل شود». منتجبنیا با یادآوری تجربه و سابقه طولانی خاتمی در مسئولیتهای مختلف، از مجلس و وزارت تا ریاستجمهوری، خاطرنشان کرد: «نمیتوان از شخصیتهایی با چنین سابقهای انتظار داشت در شرایطی که به تعبیر او «هستی کشور» در معرض تهدید و بحران قرار دارد، سکوت کنند». به باور این استاد دانشگاه: «حتی اگر کسی با بخشی از مواضع خاتمی مخالف باشد، حق ندارد سرمایهای ملی را با حملات بیمحابا بیاعتبار کند»؛ چراکه از دید منتجبنیا: «تخریب یک چهره ملی در واقع چوب حراج زدن به سرمایههای کشور است؛ سرمایههایی که برخلاف بسیاری از منابع مادی، بهآسانی جایگزین نمیشوند».
این فعال سیاسی اصلاحطلب در ادامه انتقاد خود از صداوسیما را فراتر از موضوع خاتمی دانست و به گفته او: «مشکل اصلی، غلبه یک نگاه جناحی بر رسانهای است که باید ملی و متعلق به همه مردم باشد». نماینده اسبق مجلس، «از یکطرفهبودن ترکیب برخی کارشناسان و کمرنگبودن حضور دیدگاههای متفاوت» انتقاد کرد و خواستار آن شد: «نخبگان و صاحبنظران با گرایشهای مختلف امکان حضور و گفتوگو در رسانه ملی داشته باشند». از نگاه مشاور رئیس دولت اصلاحات: «اگر صداوسیما واقعا مدافع آزادی و گفتوگوی عمومی است، باید بهجای دعوت از یک طیف محدود و تکرار مواضع همسو، امکان بحث میان دیدگاههای متفاوت را فراهم کند». منتجبنیا در ادامه مجددا به ارزیابی سخنان خاتمی بازمیگردد و به گفته او: «مواضع خاتمی بر سه محور استوار است. نخست، ضرورت شنیدهشدن صدای شخصیتهای باتجربه و ملی در شرایط بحرانی؛ دوم، دفاع از امکان دستیابی به صلحی که به معنای حفظ عزت و منافع ایران باشد؛ و سوم، مخالفت با تخریب شخصیتها و محدودکردن گفتوگوی سیاسی و رسانهای». عضو سابق شورای مرکزی مجمع روحانیون تأکید دارد: «مواضع خاتمی را میتوان نقد کرد، اما تبدیل نقد به تخریب و انتقامگیری سیاسی، نه به سود کشور است و نه به تقویت انسجام ملی کمک میکند». در شرایطی که کشور با مسائل مهمی همچون خطر جنگ و ضرورت تصمیمگیریهای حساس روبهرو است، منتجبنیا «راهحل» را در «گفتوگوی واقعی، حضور صداهای مختلف و حفظ سرمایههای انسانی و سیاسی کشور» میداند؛ سرمایههایی که به اعتقاد او، نباید قربانی منازعات جناحی شوند. غلامرضا ظریفیان: خاتمی مقاومت را دستاوردی برای رسیدن به صلح شرافتمندانه میداند
غلامرضا ظریفیان هم به عنوان دیگر چهره سیاسی در گپوگفت خود با «شرق» در مورد تحلیل مواضع اخیر سیدمحمد خاتمی درباره شرایط کشور، این باور را دارد که محور اصلی سخنان رئیسجمهور اسبق، توجه به «فرصت استثنائی» ایجادشده پس از جنگ و ضرورت تبدیل دستاورد مقاومت به فرصتی برای کاهش تنش، تقویت دیپلماسی، بهبود وضعیت داخلی و ترمیم رابطه دولت و جامعه است. به تعبیر این استاد دانشگاه: «خاتمی در تحلیل خود، هم بر استفاده از موقعیت جدید در عرصه بینالمللی تأکید دارد و هم معتقد است این شرایط میتواند فرصتی برای بازنگری در سیاستهای داخلی و کاهش شکافهای اجتماعی باشد».
این فعال سیاسی اصلاحطلب با اشاره به اهمیت تحلیل خاتمی از وضعیت خطیر کشور میگوید: «پس از دو جنگی که ایران با آن روبهرو بوده، شرایط تازهای پدید آمده که نباید از دست برود». به تعبیر معاون وزیر علوم در دولت اصلاحات: «انسجامی که در جامعه در برابر تهدید خارجی شکل گرفت، میتواند زمینهای برای یک نگاه جدید به تحولات جهانی و نیز نیازها و شکافهای داخلی باشد و این فرصت، از نظر خاتمی، باید به تصمیمهایی منجر شود که از یک سو ایران را در برابر تهدیدها و تهاجمهای خارجی مصونتر کند و از سوی دیگر، در داخل به کاهش فاصلهها و شکافهای موجود در جامعه یاری رساند».
به گفته این عضو جمعیت توحید و تعاون: «یکی از مهمترین محورهای سخنان خاتمی، دفاع از تفاهمنامه اسلامآباد است». ظریفیان این تفاهم را در نوع خود در مناسبات آمریکا با کشورهایی که با آن اختلاف داشتهاند، کمنظیر میداند و میگوید: «تحلیل بسیاری از کارشناسان و ناظران در آمریکا، اروپا و عرصه سیاست خارجی این است که این تفاهم در مجموع در راستای منافع ملی ایران قرار دارد». به گفته این مدرس دانشگاه: «امضای رئیسجمهور آمریکا پای سندی که در برابر افکار عمومی جهان ثبت شده، از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ هرچند فراز و نشیبها و بیاعتمادیهای موجود نسبت به رفتار آمریکا، ضرورت مراقبت از اجرای تعهدات را از میان نمیبرد». این فعال سیاسی اصلاحطلب معتقد است: «تفاهمنامه مورد اشاره، از منظر جامعیت و توجه به بخشی از خواستههای ایران، سند مهمی است و میتواند پایهای برای شکلگیری مناسبات جدید باشد».
او البته تأکید میکند: «در هیچ توافقی نمیتوان انتظار داشت همه خواستههای یک طرف بهطور کامل تأمین شود، اما از نگاه خاتمی، باید مجموع منافع و دستاوردهای یک توافق را دید. به همین دلیل، دفاع خاتمی از این تفاهم، در واقع دفاع از فرصتی است که میتواند در صورت تحقق و پایبندی طرفها، مسیر جدیدی در روابط ایران با آمریکا و به تبع آن با بخش مهمی از نظام بینالملل بگشاید». این استاد دانشگاه در عین حال میگوید: «چنین مسیری با موانع مختلفی روبهروست؛ از کارشکنیهای احتمالی اسرائیل و فشارهای موجود در آمریکا تا مخالفتهایی که در داخل کشور از سوی بخشی از اقلیت سیاسی مطرح میشود». با این همه و به باور ظریفیان: «شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور ایجاب میکند این فرصت با دقت دنبال شود. چراکه جامعه ایران با مشکلات اقتصادی، فشارهای معیشتی، مسائل اشتغال و کسبوکار و شکافهای اجتماعی روبهروست و مردم نیازمند آن هستند که نسبت به آینده خود در عرصههای مختلف احساس اطمینان بیشتری داشته باشند». معاون وزیر علوم در دولت اصلاحات تصریح کرد: «خاتمی با تکیه بر تجربه سیاسی و بهویژه تجربه دوره ریاستجمهوری خود در عرصه روابط بینالملل، بر این باور است که باید از چنین فرصتی حمایت کرد و همزمان برای جلوگیری از نقض آن و مقابله با کارشکنیها تلاش کرد».
ظریفیان همچنین تفاهم اخیر را از دستاوردهای مهم دیپلماسی در دولت مسعود پزشکیان میداند و از دیدگاه او: «دولت پزشکیان فعالیت خود را در شرایطی آغاز کرد که بهسرعت با بحرانهای سخت امنیتی و معیشتی و سپس جنگ روبهرو شد و ازاینرو، ناچار شد بخش مهمی از توان خود را صرف مدیریت بحران کند». در چنین شرایطی، دستیابی به تفاهمی که به گفته او در داخل و خارج از کشور به عنوان یک دستاورد مهم دیپلماتیک مورد توجه قرار گرفته، اهمیت بیشتری پیدا میکند. نکته مهم دیگر در تحلیل خاتمی، به باور ظریفیان، این است که «تفاهم و مذاکره از موضع ضعف مطرح نشده است». او تأکید دارد:
«ایران در شرایطی به سمت مسیر تفاهم و مذاکره رفته که با حمله مواجه شده، اما مردم ایستادگی کردهاند و نیروهای نظامی و دولت نیز توانستهاند در برابر تلاشی که موجودیت و بقای کشور را هدف گرفته بود، مقاومت کنند. بنابراین، ورود به میدان دیپلماسی پس از این تجربه، از نگاه خاتمی، باید ادامه همان ایستادگی و از موضع اقتدار باشد». عضو جمعیت توحید و تعاون این را هم یادآور میشود: «خاتمی به همین دلیل از تصمیم اتخاذشده و نیز از رئیسجمهور، مسئولان، فرماندهان و رهبری که به این تصمیم رسیدهاند، تقدیر کرده و در عین حال بر ضرورت مراقبت از اجرای تفاهمنامه و پرهیز از اقداماتی که تنش را افزایش میدهد، تأکید داشته و در این چارچوب است که مفهوم صلح شرافتمندانه جایگاه محوری در تحلیل خاتمی دارد». با چنین برداشتی، ظریفیان بیان میدارد: «نباید این تعبیر خاتمی را به معنای تسلیم دانست. چون صلح شرافتمندانه از نظر خاتمی، صلحی است که با حفظ عزت ایران، تأمین مصالح عمومی و گشودن افق زندگی بهتر برای مردمی دنبال شود که زیر فشار مشکلات معیشتی و ناامیدی قرار گرفتهاند».
بیشتر بخوانید:فیلم / ابطحی: اختلافات خاتمی و رهبر شهید بروز خارجی نداشت
به گفته این استاد دانشگاه: «خاتمی بر این باور است که اداره کشور نباید بر پایه احساسات و واکنشهای هیجانی باشد، بلکه باید با محاسبه دقیق منافع ملی و درک واقعیتهای داخلی و بینالمللی، راه مذاکره، کاهش تنش و دیپلماسی را ادامه داد». ظریفیان، بخش دیگری از تحلیل خاتمی را معطوف به رابطه «دولت و جامعه» میداند و به تعبیر او: «کاهش سرمایه اجتماعی و افزایش فاصله میان جامعه و حاکمیت، یکی از آسیبهای مهم سالهای گذشته است و فرصتی که پس از جنگ پدید آمده، میتواند برای ترمیم این رابطه مورد استفاده قرار گیرد. این ترمیم، از نظر خاتمی، بدون اعتمادسازی، گفتوگو و شنیدن جامعه ممکن نیست. خطر اصلی زمانی پدید میآید که حکمرانی نتواند نارساییها و عواملی را که موجب فاصلهگرفتن بخشهایی از جامعه شده، بهدرستی شناسایی و درمان کند». جمعبندی ظریفیان از مواضع خاتمی این است که «دستاورد مقاومت باید به یک فرصت تبدیل شود؛ فرصتی برای صلحی که از موضع حفظ موجودیت، عزت و منافع ایران شکل میگیرد؛ فرصتی برای ادامه مذاکره و کاهش تنش؛ و فرصتی برای بهبود معیشت مردم و بازسازی اعتماد میان دولت و ملت». از نگاه او: «پیام اصلی خاتمی این است که مقاومت و ایستادگی، زمانی به نتیجه کامل میرسد که بتوان دستاورد آن را در خدمت آیندهای امنتر، جامعهای امیدوارتر و رابطهای ترمیمشده میان حکومت و مردم قرار داد». جواد امام: سخنان خاتمی بیش از آنکه صرفا یک ارزیابی سیاسی باشد، یک هشدار و یک دعوت به تصمیم درست و عاجل است
دیگر چهره سیاسی که به ارزیابی سخنان خاتمی پرداخت، جواد امام بود که در گفتوگو با «شرق» عنوان کرد «به نظر من سخنان اخیر آقای خاتمی را باید در یک منظومه واحد دید؛ چهار محوری که ایشان مطرح کردند، در واقع اجزای یک نگرانی و در عین حال یک پیشنهاد برای عبور از وضعیت موجود است؛ هشدار نسبت به شرایط خطیر کشور، تأکید بر وجود یک فرصت مهم برای تغییر مسیر، دفاع از صلح شرافتمندانه و توجه به ضرورت بازگشت اینترنت و ارتباط آزاد جامعه».
به باور سخنگوی جبهه اصلاحات، «از میان این محورهای آقای خاتمی، برای من تأکید ایشان بر «فرصت ممتاز» و «صلح شرافتمندانه» اهمیت بیشتری دارد. چراکه وقتی از وضعیت خطیر کشور و ضرورت تقویت دیپلماسی و حمایت از تفاهمنامه رؤسای جمهور ایران و آمریکا سخن میگوییم، اگر تنها به توصیف بحران بسنده کنیم، نتیجهای جز نگرانی و انفعال نخواهد داشت؛ لذا اهمیت سخن آقای خاتمی در این است که در کنار هشدار نسبت به شرایط، بر وجود یک فرصت تاریخی برای رهایی از وضعیت ناگوار و تحقق این تفاهم تأکید میکند و این یعنی هنوز معتقدیم کشور در نقطهای قرار نگرفته که راه اصلاح و تغییر مسیر کاملا بسته شده باشد». دبیر کل حزب مجمع ایثارگران خاطرنشان کرد که «اتفاقا در چنین شرایطی باید از هر فرصتی برای کاهش تنش، حفظ منافع ملی، بازگشت به مردم، ترمیم اعتماد عمومی و فراهمکردن زمینه برای انسجام و تفاهم ملی استفاده کرد و تعبیر «صلح شرافتمندانه» نیز از همین منظر بسیار مهم است». چون از دید جواد امام، «صلح به معنای تسلیم یا نادیدهگرفتن حقوق و منافع ملی نیست؛ همانگونه که جنگ نیز لزوما به معنای عزت و پیروزی نیست؛ لذا میتوان هم از استقلال و منافع ملی دفاع کرد و هم از جنگ و تشدید تنش پرهیز کرد».
این فعال سیاسی اصلاحطلب متذکر شد که «امروز بیش از هر زمان دیگری باید میان «مقاومت برای حفظ منافع ملی و ورود به چرخهای از تنش و فرسایش که هزینه اصلی آن را مردم میپردازند تفاوت قائل شد»؛ لذا به اعتقاد وی، «آقای خاتمی از سر نگرانی نسبت به آینده کشور سخن گفته است؛ اما این نگرانی به معنای ناامیدی نیست. چون اتفاقا در سخنان ایشان یک پیام روشن وجود دارد، اینکه شرایط خطیر است، اما هنوز فرصت داریم». با این ارزیابی، جواد امام خاطرنشان کرد که «نگرانی اصلی شاید این باشد که این فرصت نیز مانند فرصتهای گذشته از دست برود و کشور دوباره وارد چرخهای از تنش خارجی، فشار اقتصادی، فرسایش سرمایه اجتماعی و افزایش فاصله میان مردم و حاکمیت شود».
از دیدگاه سخنگوی جبهه اصلاحات، «در چنین شرایطی، اشاره آقای خاتمی به موضوع اینترنت نیز صرفا یک موضوع فنی، ارتباطی یا اقتصادی نیست، چون اینترنت امروز بخشی از زندگی، اقتصاد، آموزش و ارتباطات جامعه است و فراتر از یک ابزار ارتباطی، با اعتماد عمومی، سرمایه اجتماعی و امکان بهرهگیری از ظرفیت ارزشمند ایرانیان داخل و خارج از کشور پیوند خورده است». به گفته دبیر کل حزب مجمع ایثارگران، «محدودکردن ارتباط مردم با جهان، در شرایطی که کشور بیش از هر زمان دیگری نیازمند اعتماد، همگرایی ملی و استفاده از همه فرصتها، ظرفیتها و استعدادهای انسانی خود است، میتواند به افزایش بیاعتمادی و تعمیق شکاف اجتماعی منجر شود.». از این حیث جواد امام خاطرنشان کرد که «اگر میخواهیم از این شرایط عبور کنیم، باید همزمان دو مسیر را دنبال کنیم؛ کاهش تنش در سیاست خارجی و ترمیم رابطه دولت و جامعه در داخل؛ و البته فراهمکردن امکان ارتباط و همکاری با همه کسانی که دل در گرو ایران داشته و دارند». از این منظر و به زعم جواد امام، «سخنان اخیر آقای خاتمی بیش از آنکه صرفا یک ارزیابی سیاسی باشد، یک هشدار و در عین حال یک دعوت به تصمیم درست و عاجل، تقویت انسجام و هماهنگی میان همه ارکان و قوای سیاسی و نظامی کشور و عبور از اختلافات فرساینده است.
چون ایشان بهروشنی میگوید که کشور در شرایط حساسی قرار دارد، اما هنوز امکان انتخاب وجود دارد؛ انتخاب میان ادامه فرسایش و تشدید تنش، یا آغاز مسیری برای صلح، تفاهم، اصلاح حکمرانی و بازسازی اعتماد عمومی؛ مسیری که مستلزم تغییر نگاه سیاسی و اصلاح رویکردهای امنیتی، بهویژه عبور از نگاه گزینشی و دوگانه خودی و غیرخودی است». سخنگوی جبهه اصلاحات ادامه داد که «اگر سؤال این باشد که آیا آقای خاتمی از وضعیت فعلی و آینده کشور بیم دارد، پاسخ من این است که بله؛ نگرانی در سخنان ایشان کاملا مشهود و جدی است.
اما این نگرانی از جنس ناامیدی نیست؛ از جنس احساس مسئولیت نسبت به آینده ایران و نگرانی برای ازدسترفتن فرصتهاست. این فعال سیاسی هشدار داد که «امروز بیش از هر چیز به عقلانیت، شجاعت در تصمیمگیری، صلح شرافتمندانه، گفتوگوی ملی، بازسازی اعتماد میان مردم و حاکمیت و مهمتر از همه، جلوگیری از فرصتسوزی و پرهیز از تندروی و افراط نیاز داریم. ایران بیش از آنکه نیازمند پیروزشدن یک جریان بر جریان دیگر باشد، نیازمند آن است که همه نیروهای دلسوز کشور بر سر یک اصل به تفاهم برسند؛ نجات ایران، حفظ منافع ملی و جلوگیری از فرصتسوزی باید بر هر ملاحظه جناحی و سیاسی مقدم باشد». منبع: روزنامه شرق
به گزارش مشرق ، انتشار فیلمی در شبکههای اجتماعی از شلیک سردار شهید محمد پاکپور با تیربار «ثُعبان»، بار دیگر توجهها را به یکی از پروژههای تسلیحاتی نیروی زمینی سپاه جلب کرده است؛ تیرباری که اگرچه ریشه در یک طراحی قدیمی روسی دارد، اما با مجموعهای از تغییرات و بهینهسازیهای مهندسی، برای ایفای نقش یک تیربار هجومی و قابل حمل توسط نفر بازطراحی شده است.
تصاویر منتشرشده، شلیک ثعبان را در دست این فرمانده شهید نشان میدهد؛ اما اهمیت این فیلم فقط به نمایش قدرت آتش یک تیربار محدود نمیشود.
ثعبان خود روایت یک پروژه مهندسی است؛ پروژهای که از یک RPD قدیمی آغاز شد، با تغییر بخشهای مختلف سلاح ادامه یافت، در رزمایش مورد آزمایش قرار گرفت و در نهایت به یگانهای عملیاتی نیروی زمینی سپاه راه پیدا کرد.
ثعبان از دل کدام سلاح بیرون آمد؟
«ثعبان ۱» یک تیربار کاملاً جدید با طراحی صفر تا صد نیست؛ بلکه حاصل بهینهسازی تیربار سبک RPD است؛ سلاحی که در شوروی طراحی شد و برای استفاده از فشنگ ۷.۶۲×۳۹ میلیمتری به کار رفت.
سلاح RPD از جمله تیربارهای سبک شناختهشده خانواده تسلیحات شرقی بود و نمونههایی از آن در دهههای گذشته در اختیار نیروهای مسلح ایران قرار گرفت. اما با گذشت زمان، نمونههای موجود با مشکلاتی مواجه شدند و بخشی از آنها از چرخه عملیاتی خارج شدند.
اینجا بود که یک سلاح قدیمی بار دیگر به میز مهندسان بازگشت.
متخصصان سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نیروی زمینی سپاه با بررسی نمونه موجود، تغییراتی را در بخشهایی از آن از جمله صفحه خوراکدهنده، قبضه، قنداق، لوله و سیستم چکاننده اعمال کردند. هدف، بازگرداندن ساده RPD به خدمت نبود؛ بلکه قرار بود یک تیربار سبک متناسب با نیازهای عملیاتی جدید ایجاد شود.
چرا یک RPD قدیمی دوباره مهم شد؟
بازگرداندن یک سلاح قدیمی به چرخه طراحی، لزوماً به معنای عقبگرد نیست.
وقتی یک پلتفرم شناختهشده، سازوکار مشخص و مهمات استانداردشده دارد، مهندسی مجدد آن میتواند نسبت به طراحی یک سلاح کاملاً جدید مسیر متفاوتی داشته باشد. در چنین پروژهای، بخشی از تجربه فنی و عملیاتی سلاح پایه از قبل وجود دارد و تمرکز مهندسان بر اصلاح نقاط ضعف و تطبیق آن با نیاز جدید قرار میگیرد.
در مورد ثعبان نیز انتخاب RPD، از یک سو امکان استفاده از تجربه موجود را فراهم میکرد و از سوی دیگر، مهمات ۷.۶۲×۳۹ میلیمتری را در اختیار سلاح قرار میداد؛ مهماتی که سابقه طولانی در تسلیحات سبک منطقه دارد.
به این ترتیب، پروژه ثعبان را میتوان نمونهای از مهندسی مجدد یک پلتفرم موجود برای رسیدن به یک قابلیت عملیاتی جدید دانست.
کاهش وزن؛ یک تغییر کوچک با اثر عملیاتی
یکی از تغییرات اعلامشده برای ثعبان، کاهش وزن آن نسبت به نمونه پایه است.
در اطلاعات منتشرشده هنگام معرفی این سلاح، کاهش حدود یک کیلوگرم وزن نسبت به نمونه روسی عنوان شده بود. این تغییر در یک تیربار قابل حمل توسط نفر اهمیت ویژهای دارد.
تیربارچی علاوه بر خود سلاح، باید حجم قابل توجهی مهمات و تجهیزات فردی را نیز حمل کند. بنابراین کاهش وزن میتواند به افزایش تحرک و کاهش خستگی در جابهجایی کمک کند.
این مسئله با مأموریت اصلی ثعبان نیز ارتباط دارد؛ سلاحی که قرار است همراه نیروی پیاده حرکت کند و در عین حال قدرت آتش یک تیربار را در اختیار تیم قرار دهد.
تیربار هجومی برای تیم پیاده
ثعبان برای جایگزینی تمام تیربارهای موجود طراحی نشده است. نقش آن بیشتر در سطح تیم و گروه پیاده تعریف میشود؛ جایی که نیروی عملیاتی به سلاحی نیاز دارد که نسبت به سلاح انفرادی حجم آتش بیشتری تولید کند، اما همچنان قابلیت حمل توسط نفر را حفظ کند.
در رزمایش پیامبر اعظم(ص) ۱۶، ثعبان در اختیار تیمهای عملیاتی نیروی ویژه قرار گرفت و سردار علی کوهستانی مسئول وقت سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نزسا اعلام کرد که عملکرد این سلاح در نقش تیربار هجومی مورد ارزیابی قرار گرفته و بهعنوان تیربار هجومی سازمانی وارد یگانهای نیروی زمینی شده است.
در میدان نبرد، تیربارهای سبک هجومی میتوانند برای ایجاد آتش سریع و متمرکز علیه نیروهای دشمن در فواصل نزدیک و میانی به کار گرفته شوند؛ قابلیتی که در عملیاتهای ویژه، برای سرکوب مواضع و از کار انداختن نیروهای مؤثر دشمن اهمیت بیشتری پیدا میکند. ثعبان نیز با تکیه بر کالیبر ۷.۶۲ میلیمتری و قابلیت ایجاد حجم آتش، در همین چارچوب برای یگانهای عملیاتی طراحی و بهینه شده است.
*تیربار ثعبان مستقر روی خودروی تکاوری نیروی زمینی سپاه
قلب ثعبان؛ ۷.۶۲×۳۹ میلیمتری
ثعبان از فشنگ ۷.۶۲×۳۹ میلیمتری استفاده میکند؛ انتخابی که علاوه بر ویژگیهای بالستیکی این مهمات، از نظر لجستیکی نیز اهمیت دارد.
وجود زنجیره تولید و تأمین این فشنگ در داخل کشور و استفاده گسترده آن در سلاحهای مختلف، باعث میشود یک تیربار با این کالیبر نیازمند ایجاد یک زنجیره مهماتی مستقل نباشد.
در مشخصات منتشرشده برای ثعبان، برد مؤثر ۸۰۰ متر و نواخت تیر حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ تیر در دقیقه اعلام شده است.
البته نواخت تیر فنی را نباید با میزان شلیک مداوم در میدان نبرد یکسان دانست؛ چرا که مدیریت حرارت، نوع شلیک، وضعیت مهمات و شرایط محیطی بر میزان آتش واقعی اثرگذار هستند.
این اعداد در مجموع جایگاه ثعبان را مشخص میکنند: یک تیربار سبک که برای ایجاد حجم آتش بیشتر در سطح یگان پیاده طراحی شده است.
تغییر چهره RPD؛ از سلاح قدیمی تا پلتفرم جدید
تفاوت ثعبان با RPD اولیه فقط در نام آن نیست. در فرآیند بهینهسازی، صفحه خوراکدهنده، قبضه، قنداق، لوله و سیستم چکاننده تغییر کرده و سلاح به تجهیزات جانبی جدیدتری مجهز شده است.
یکی از تغییرات مهم، اصلاح سامانه تغذیه است؛ ثعبان امکان استفاده از جعبههای مهمات ۱۰۰ و ۲۰۰ فشنگی را دارد و برای حمل حجم بیشتری از مهمات نیز کوله مخصوص مهمات برای آن در نظر گرفته شده است. این تغییر برای سلاحی که قرار است نقش تیربار هجومی را ایفا کند اهمیت دارد، چرا که امکان حمل و تغذیه حجم بیشتری از مهمات را نسبت به یک سلاح انفرادی فراهم میکند.
در بخش نشانهروی نیز برای ثعبان ریل نصب تجهیزات و سامانه نشانهروی رددات در نظر گرفته شده است؛ تغییری که امکان استفاده از تجهیزات نشانهروی مدرنتر را فراهم میکند.
از سوی دیگر، قبضه جلویی ثعبان قابلیت تبدیل شدن به دوپایه را دارد؛ به این ترتیب سلاح در زمان حرکت و جابهجایی، پیکربندی مناسبتری برای حمل دارد و هنگام استقرار میتواند با ایجاد تکیهگاه، ثبات بیشتری پیدا کند.
این تغییرات در کنار کاهش وزن، باعث شدهاند ثعبان از یک RPD قدیمی فاصله بگیرد و به سلاحی با ارگونومی و تجهیزات متناسبتر با نیاز یگانهای عملیاتی تبدیل شود.
دوپایه برای آتش پایدار
در کنار قابلیت حمل، ثعبان برای شلیک از موقعیت ثابت نیز تجهیز شده است.
وجود دوپایه امکان ایجاد تکیهگاه و افزایش ثبات سلاح را هنگام استقرار فراهم میکند. این ویژگی باعث میشود ثعبان بتواند میان دو نقش حرکت کند؛ سلاحی همراه نیروی پیاده در زمان جابهجایی و تیرباری مستقر برای ایجاد آتش پشتیبانی در زمان توقف.
همین ترکیب، یکی از عناصر اصلی مفهوم تیربار هجومی است.
از نمونه اولیه تا یگان عملیاتی
ثعبان در سال ۱۳۹۹ بهصورت رسمی معرفی شد، اما پروژه در همان مرحله متوقف نماند.
آزمایش آن در رزمایش پیامبر اعظم(ص) ۱۶، یکی از مراحل مهم ورود این سلاح به چرخه عملیاتی بود. در ادامه نیز گزارشهایی از تحویل این تیربار به یگانهای عملیاتی منتشر شد.
بر اساس گزارش منتشرشده در سال ۱۴۰۰، دستکم ۳۰ قبضه ثعبان به یگانهای عملیاتی نیروی زمینی سپاه تحویل شده بود. در همان گزارش، این سلاح حاصل بازسازی یک سلاح قدیمی معرفی شد.
این مسیر نشان میدهد ثعبان صرفاً یک نمونه نمایشگاهی نبوده است؛ بلکه دستکم بخشی از آن وارد فرآیند آزمایش و تحویل سازمانی شده است.
راز ثعبان در دست تکاوران ایرانی
شاید مهمترین نکته درباره این تیربار همین باشد که ثعبان قرار نیست بهعنوان یک سلاح کاملاً جدید معرفی شود. ریشه طراحی آن به RPD بازمیگردد؛ اما ارزش پروژه در مهندسی مجدد یک پلتفرم موجود است.
متخصصان ایرانی به جای آنکه یک سلاح قدیمی را صرفاً بازسازی کنند، بخشهایی از آن را تغییر دادند تا وزن، ارگونومی، تجهیزات جانبی و کاربری آن با نیازهای جدید سازگار شود.
در واقع، ثعبان نمونهای از این رویکرد است که در صنعت دفاعی، «جدید بودن» همیشه به معنای طراحی یک سامانه از صفر نیست؛ گاهی ارزش اصلی در این است که یک پلتفرم قدیمی چگونه دوباره ارزیابی، اصلاح و برای مأموریتی جدید آماده شود.
تصویری که ثعبان را دوباره سر زبانها انداخت
حالا انتشار فیلمی در شبکههای اجتماعی از شلیک سردار محمد پاکپور با تیربار ثعبان، بار دیگر توجهها را به این سلاح جلب کرده است.
در این تصاویر، فرمانده نیروی زمینی سپاه در حال استفاده از ثعبان دیده میشود؛ تیرباری که پیش از این در رزمایشهای نیروی زمینی سپاه نیز مورد استفاده قرار گرفته و مسیر خود را از یک نمونه قدیمی RPD تا یک تیربار بازطراحیشده و قابل استفاده در یگانهای عملیاتی طی کرده است.
فیلم منتشرشده جزئیات دقیقی درباره زمان و محل تصویربرداری ارائه نمیکند، اما تصویری که از شلیک ثعبان در اختیار مخاطب قرار میدهد، بار دیگر نام این تیربار را مطرح کرده است؛ سلاحی که یک پلتفرم قدیمی را با مجموعهای از تغییرات مهندسی به یک تیربار سبک و متناسب با نیازهای عملیاتی تبدیل کرده است.
متن پیام سرلشکر پاسدار احمد وحیدی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به شرح زیر است:
«بسم الله الرحمن الرحیم
برادر ارجمند سرتیپ پاسدار سید مجید ابن الرضا
سرپرست محترم وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
با سلام و تحیات؛
فرا رسیدن ۳۱ مرداد ماه «روز صنعت دفاعی کشور» که تجلی بخش معجزه ایمان، اراده و شکوه خلاقیت و ابتکار نیروهای متخصص بومی و جوان صنعت دفاعی برای تولید توان دفاعی و تهاجمی و قدرت بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در عصر تحریم های ظالمانه استکباری است، را به جنابعالی و تمامی مسئولان، مدیران، کارکنان مؤمن، مجاهد، انقلابی و افتخارآفرین آن وزارتخانه صمیمانه تبریک و تهنیت عرض مینمایم.
نگاه راهبردی به رخدادها و تحولات جاری منطقهای، به ویژه جنگهای تحمیلی دوم و سوم آمریکای کودک کش و رژیم سفاک صهیونیستی علیه ایران اسلامی، به روشنی گویای این حقیقت انکارناپذیر است که دشمنان هیچگاه از کینه توزی و توطئه علیه این ملت بزرگ دست برنمیدارند و صحنه نبرد، هر روز با اشکال جدیدی از تهاجم ترکیبی و نظامی و ارتکاب جنایات ضد بشری روبهرو است. در چنین مقطع حساس و سرنوشتسازی، ضرورت تداوم پرشتاب "راهبرد قدرتافزایی دفاعی و تهاجمی"، به عنوان تنها راهکار هوشمندانه و کارآمد برای عبور از گردنههای دشوار تاریخی و خنثیسازی دسیسههای امروز و فردای دشمن، بیش از پیش نمایان شده است.
خدای قادر متعال را شاکریم که در پرتو الطاف بیکرانهاش، نیروهای مسلح و حوزه صنعت دفاعی کشور به مدد مجاهدتهای تاریخساز فرزندان میهن اسلامی، سپر دفاعی مستحکمی در برابر تهدیدات دشمنان و بدخواهان ایران و ایرانی رقم زده است و در میدانی واقعی و تاریخ ساز از جمله جنگهای تحمیلی اخیر دست برتر خود را بر شیطان بزرگ و رژیم اهریمنی صهیونی و حامیان آنان غلبه داده است.
در میانه جنگ امریکایی صهیونی، اطمینان داریم، به فضل الهی و بر اساس آموزه قرآنی «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّه وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» و تمسک به هدایتهای فرمانده حکیم، شجاع و دوراندیش کل قوا، خلف صالح امام شهید انقلاب(قدسسره)، قدرتافزایی در تولید محصولات صنعت دفاعی و نظامی با پرچمداری وزارت دفاع و مجاهدتهای نیروهای مسلح بالندهتر از گذشته با هوشمندی، سرعت و درایت ادامه خواهد یافت تا انشاءالله در افق ترسیمشده، ایران اسلامی به جایگاه حقیقی خود به عنوان قدرتی بیبدیل و تأثیرگذار در هندسه نظم نوین جهانی دست یابد.
در پایان، با گرامیداشت مقام شامخ شهدای والا مقام حوزه صنعت دفاعی کشور به ویژه شهیدان همیشه جاوید وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، شهیدان نصیرزاده، فخری زاده، فکوری، جبل عاملیان، مظفرنیا، کریمی، رضایی نژاد و سایر شهدای گرانقدر، از مجاهدتهای خالصانه شبانه روزی، خلاقیتهای بینظیر و تلاشهای خستگیناپذیر آن سردار عالیقدر و یکایک همکاران فهیم، متخصص، انقلابی و مصمم در بخشهای مختلف آن مجموعه راهبردی، متواضعانه از همه تلاش ها و پشتیبانی های صورت گرفته، قدردانی نموده و دوام توفیقات همگان در استمرار جهاد پرافتخار برای دفاع از کیان دین و میهن، تحت عنایات سرورمان حضرت مهدی (عج) و تبعیت از تدابیر،فرامین و رهنمودهای فرمانده معظم کل قوا حضرت آیتالله امام سید مجتبی حسینی خامنهای (مدظلهالعالی) را از درگاه پروردگار یکتا مسئلت کنم.»
