از میدان نبرد تا میدان معنا - تسنیم

فرهنگی

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، سجاد بهمنی فر عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران  در نشست علمی با موضوع هنر و هویت ملی؛ نگاهی به تجربه ایران پساجنگ که به صورت بر خط برگزار شد، بر  بازسازی معنایی جامعه و تبدیل تجربه تاریخی ملت به حافظه‌ ماندگار تاکید کرد.  

بهمنی­فر در ابتدای این نشست اظهار داشت: هر جنگ دارای دو پایان است؛ پایان نخست زمانی رقم می‌خورد که صدای سلاح‌ها خاموش می‌شود و میدان نبرد آرام می‌گیرد، اما پایان دوم بسیار دیرتر فرا می‌رسد؛ هنگامی که یک ملت بتواند تجربه جنگ را در حافظه تاریخی و هویت فرهنگی خود تثبیت کند. اگر پایان  نخست محصول قدرت نظامی و تصمیمات سیاسی است، پایان دوم را هنر رقم می‌زند و به همین دلیل، ایران پس از جنگ رمضان بیش از هر زمان دیگری به ظرفیت‌های فرهنگی و هنری نیازمند است.

وی افزود: نگاه رایج، هنر را صرفاً آیینه جامعه می‌داند و رسالت آن را بازتاب واقعیت‌های بیرونی تعریف می‌کند، در حالی که چنین برداشتی نقش تاریخی هنر را تقلیل می‌دهد. هنر تنها روایت‌کننده واقعیت نیست، بلکه توانایی خلق واقعیتی تازه را نیز دارد و همین ویژگی سبب می‌شود ملت‌ها بتوانند هویت خود را در بستر آثار هنری بازآفرینی کنند.

عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران خاطر نشان­کرد: دوام ملت‌ها تنها بر پایه جغرافیا، زبان یا ساختارهای سیاسی استوار نیست، بلکه استمرار یک ملت به روایت مشترکی وابسته است که افراد را درون افقی معنایی گرد هم می‌آورد. این روایت بیش از آن­که در کتاب‌های تاریخ شکل بگیرد، در شعر، ادبیات، سینما، موسیقی، معماری و دیگر عرصه‌های خلاقه فرهنگی متولد می‌شود و به حیات خود ادامه می‌دهد.

وی با اشاره به تجربه جنگ رمضان تصریح­کرد: این رویداد، صرفاً یک واقعه نظامی یا امنیتی نبود، بلکه لحظه‌ای کم‌نظیر از همبستگی ملی را آشکار کرد؛ لحظه‌ای که ظرفیت تبدیل شدن به سرمایه‌ای تمدنی را در خود دارد. در آن روزها، جامعه ایران تنها به یک تهدید خارجی واکنش نشان نداد، بلکه تجربه‌ای مشترک از مسئولیت، تعلق و هم‌سرنوشتی را زیست کرد و همین تجربه می‌تواند به یکی از ارکان هویت معاصر کشور تبدیل شود. بنابراین اگر چنین تجربه‌ای تنها در سطح خاطره‌های فردی باقی بماند، به مرور زمان دچار فرسایش خواهد شد، اما هنگامی که هنر بتواند آن را به زبان تصویر، داستان، موسیقی، فیلم، نمایش و نمادهای فرهنگی ترجمه کند، این تجربه به بخشی از حافظه تاریخی ملت تبدیل می‌شود و نسل‌های آینده نیز با آن ارتباط برقرار خواهند کرد.

بهمنی با بیان این­که مهم‌ترین میدان پس از جنگ، بازسازی معنایی جامعه است، افزود: بازسازی زیرساخت‌های فیزیکی ضرورتی انکارناپذیر است، اما آن­چه ضامن پایداری ملت خواهد بود، بازسازی حافظه جمعی و تقویت انسجام فرهنگی است، چرا که ملت‌ها زمانی بیشترین آسیب را تجربه می‌کنند که پیوندهای حافظه تاریخی آنان دچار گسست شود.

این پژوهشگر و  استاد دانسگاه شهید چمران بیان داشت: دشمنان یک کشور تنها به دنبال تخریب زیرساخت‌های اقتصادی و عمرانی نیستند، بلکه همواره تلاش می‌کنند روایت ملت‌ها را نیز دگرگون یا مصادره کنند. به همین دلیل، نبردهای آینده بیش از آن­که بر سر تصرف سرزمین‌ها باشد، بر سر تصرف حافظه‌ها و روایت‌ها خواهد بود، و  در چنین شرایطی، هنر به بخشی از امنیت ملی تبدیل می‌شود. از همین رو، هنر در ایران پساجنگ رمضان نباید صرفاً در روایت حادثه متوقف بماند، بلکه باید افق آینده را برای جامعه ترسیم کند. جامعه‌ای که تنها در گذشته زندگی کند، حتی اگر گذشته‌ای پرافتخار داشته باشد، توانایی ساخت آینده را از دست خواهد داد، چرا که، هنر اصیل، گذشته را به آینده پیوند می‌دهد و با خلق معنا، امکان حرکت رو به جلو را فراهم می‌کند.

عضو هیات علم یدانشگاه شهید چمران در ادامه این نشست در خصوص رسالت هنرمندان  اظهار داشت: رسالت هنرمند تنها تصویر کردن صحنه‌های جنگ نیست، بلکه باید امکان زیستن پس از جنگ را نیز معنا کند. هنر زمانی به رسالت واقعی خود نزدیک می‌شود که امید را نه در قالب شعار، بلکه در ساختار زیبایی‌شناسانه اثر هنری بیافریند و مخاطب را به آینده‌ای روشن رهنمون سازد.

وی با اشاره به مفهوم هویت ملی خاطر نشان­کرد: هویت، مفهومی ایستا و از پیش تعیین‌شده نیست، بلکه فرآیندی پویاست که در هر دوره تاریخی بار دیگر ساخته می‌شود. ایران امروز نیز پس از تجربه جنگ رمضان در آستانه بازتعریف بخشی از هویت معاصر خود قرار گرفته و این بازتعریف بیش از هر چیز به تولید آثار فرهنگی و هنری ماندگار وابسته است. از این منظر، تجربه بسیاری از ملت‌ها نشان می‌دهد که شناخت دوباره هویت ملی، بیش  از هر چیز از مسیر خلق رمان‌های بزرگ، فیلم‌های ماندگار، شعرهای اثرگذار و دیگر آثار هنری صورت گرفته است. بنابراین ایران نیز برای تثبیت تجربه تاریخی خود نیازمند آثاری است که بتوانند این تجربه را به زبان هنر برای نسل‌های آینده روایت کنند.

بهمنی فر با تأکید بر این­که قدرت در جهان امروز تنها به توان نظامی و شاخص‌های اقتصادی محدود نمی‌شود، اظهار داشت: ملت‌های اثرگذار، ملت‌هایی هستند که علاوه بر قدرت سخت، توانایی تولید روایت نیز دارند. کشوری که نتواند روایت خود را تولید و عرضه کند، ناگزیر روایت دیگران را درباره خویش خواهد شنید و همین مسئله می‌تواند بر جایگاه فرهنگی و حتی سیاسی آن تأثیر بگذارد. از همین رو، هنر، زبان جهانی روایت است و به همین دلیل، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت فرهنگی به شمار می‌رود. آینده هویت ملی ایران نیز در گرو آن است که روایت خود از جنگ، مقاومت، همبستگی و امید را با زبانی هنرمندانه، عمیق و قابل فهم برای افکار عمومی جهان بیان کند.

عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران  با اشاره به مسئولیت‌های دوره پساجنگ رمضان خاطرنشان کرد: مهم‌ترین وظیفه ایران در این دوره تنها بازسازی اقتصادی یا تقویت توان دفاعی نیست، بلکه باید سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در عرصه آفرینش فرهنگی و هنری صورت گیرد. هر اثر هنری ماندگار در حقیقت بنایی است که بر حافظه ملی ساخته می‌شود و می‌تواند برای دهه‌ها و حتی سده‌ها حامل هویت یک ملت باشد. از این رو، چنین آثاری تنها برای مخاطبان امروز خلق نمی‌شوند، بلکه نسل‌هایی که هرگز جنگ را تجربه نکرده‌اند، از طریق همین آثار می‌توانند معنای مقاومت، همبستگی و مسئولیت تاریخی را درک کنند. اگر این پیوند میان تجربه تاریخی و آفرینش هنری شکل نگیرد، فاصله نسل‌های آینده با حافظه ملی افزایش خواهد یافت و سرمایه اجتماعی حاصل از همبستگی دوران جنگ نیز به تدریج فرسوده می‌شود.

سجاد بهمنی فر در پایان اظهار داشت: ایران پساجنگ رمضان بیش از هر چیز به هنری نیاز دارد که بتواند از دل رنج، معنا بیافریند؛ از دل مقاومت، امید خلق کند و از دل تجربه مشترک، آینده‌ای مشترک بسازد. چنین هنری نه در خدمت فراموشی قرار می‌گیرد و نه در گذشته متوقف می‌شود، بلکه پلی میان تاریخ و آینده ایجاد می‌کند. بنابراین امنیت ملت‌ها در جهان امروز تنها در مرزهای جغرافیایی تعریف نمی‌شود، بلکه مرزهای حافظه، روایت و خیال جمعی نیز بخشی از امنیت ملی را شکل می‌دهند و هر جا هنر بتواند این مرزهای نامرئی را استوار نگه دارد، هویت ملی نیز استحکام بیشتری خواهد یافت.

انتهای پیام/