اکوایران:بحران کنونی عناصر نادر خاکی بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع معدنی باشد، نتیجه تمرکز ظرفیت فرآوری این مواد در چین است؛ موضوعی که به باور کارشناسان، به یکی از مهمترین اهرمهای ژئوپلیتیکی پکن در رقابت فناوری و صنعتی با غرب تبدیل شده است. بر اساس گزارش «چشمانداز جهانی مواد معدنی حیاتی ۲۰۲۶» آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، وابستگی صنایع خارج از چین به زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی این کشور، سالانه حدود ۶.۵ تریلیون دلار از ارزش تولید جهانی را در معرض ریسک قرار داده است. به گزارش اکوایران- اگرچه عناصر نادر خاکی برخلاف نامشان چندان کمیاب نیستند، اما فرآوری آنها به اکسیدها، فلزات و آلیاژهای قابل استفاده در صنایع پیشرفته، نیازمند فناوری پیچیده، سرمایهگذاری سنگین و دانش فنی انباشته طی چند دهه است. چین از دهه ۱۹۸۰ با سرمایهگذاری هدفمند در این بخش، امروز حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد ظرفیت پالایش و فرآوری عناصر نادر خاکی جهان را در اختیار دارد؛ برتریای که جایگزینی آن در کوتاهمدت برای سایر کشورها تقریباً ناممکن است.
پکن از سال ۲۰۲۵ به تدریج سیاستهای کنترلی خود بر صادرات این مواد را تشدید کرده است. ابتدا صادرات هفت عنصر نادر خاکی سنگین و آهنرباهای دائمی مشمول مجوز شد و سپس دامنه محدودیتها به محصولات خارجی دارای مواد اولیه چینی نیز گسترش یافت. هرچند بخشی از این محدودیتها تا نوامبر ۲۰۲۶ تعلیق شده، اما چارچوب اصلی کنترل صادرات همچنان پابرجاست و شرکتهای فعال در صنایع خودرو، نیمهرسانا، تجهیزات دفاعی و انرژیهای تجدیدپذیر همچنان با ریسک اختلال در تأمین مواد اولیه مواجه هستند.
اهمیت این عناصر در صنایع پیشرفته بسیار فراتر از تصور عمومی است. موتور خودروهای برقی، توربینهای بادی، سامانههای راداری، تجهیزات نظامی، تراشههای پیشرفته و سختافزارهای هوش مصنوعی همگی به عناصر نادری مانند نئودیمیوم، دیسپروزیم و تربیوم وابستهاند؛ موادی که جایگزین اقتصادی و فنی مناسبی برای آنها وجود ندارد.
کارشناسان تأکید میکنند بزرگترین اشتباه سیاستگذاران، تمرکز صرف بر توسعه معادن است. استخراج ماده معدنی بدون ایجاد ظرفیت پالایش و فرآوری، وابستگی به چین را کاهش نمیدهد. بسیاری از پروژههای معدنی در استرالیا، آمریکا و سایر کشورها همچنان برای تبدیل کنسانتره به محصولات قابل مصرف، به کارخانههای فرآوری چین نیاز دارند.
همزمان بازار مواد معدنی حیاتی نیز طی دو سال گذشته نوسانات شدیدی را تجربه کرده است. قیمت فلزاتی مانند مس، آلومینیوم و قلع رشد قابل توجهی داشته، قیمت لیتیوم پس از یک دوره افت، بیش از دو برابر شده و تنگستن نیز جهشی کمسابقه را ثبت کرده است. این روند نشان میدهد فشارهای ژئوپلیتیکی و محدودیتهای عرضه، به یکی از عوامل اصلی تعیینکننده قیمت مواد معدنی راهبردی تبدیل شدهاند.
با وجود این شرایط، گزارش آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد سرمایهگذاری جهانی در حوزه مواد معدنی حیاتی در سال ۲۰۲۵ حدود ۹ درصد کاهش یافته است؛ موضوعی که میتواند روند تنوعبخشی به زنجیره تأمین را بیش از پیش با چالش مواجه کند.
به اعتقاد آژانس، تشکیل ذخایر راهبردی از عناصر نادر خاکی و سرمایهگذاری در صنایع پالایش و بازیافت، سریعترین و کمهزینهترین راهکار برای کاهش آسیبپذیری کشورها در برابر شوکهای احتمالی عرضه است. هزینه ایجاد این ذخایر در مقایسه با ارزش ۶.۵ تریلیون دلاری صنایع وابسته، بسیار ناچیز ارزیابی میشود.
در مجموع، بحران کنونی نشان میدهد رقابت جهانی بر سر مواد معدنی حیاتی دیگر صرفاً رقابتی برای دسترسی به ذخایر زیرزمینی نیست؛ بلکه کنترل فناوری فرآوری و زنجیره ارزش، به مهمترین مؤلفه قدرت اقتصادی و صنعتی در عصر گذار انرژی و رقابتهای ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.
