برای زلنسکی، حمله به کشتی ایرانی ممکن است یک قمار بوده باشد که احتمالاً برای برانگیختن واکنش آمریکا طراحی شده بود، اما این ریسک را نیز دارد که تنشها بین کییف و تهران را تشدید کرده و شبح رویارویی مستقیم بین این دو را برانگیزد. به گزارش اکوایران به نقل از تابناک، «عرب نیوز» در مقالهای به آثار تعرض اوکراین به کشتی تجاری ایران در درای خزر پرداخته که در ادامه آمده است.
لازم به ذکر است انتشار مقالات خارجی به معنای تایید محتوای آن از سوی تابناک نیست.
با حمله اوکراین به یک کشتی ایرانی در دریای خزر در روز شنبه، مرزهای بین دو جنگ بزرگ در حال وقوع در جهان در حال محو شدن است و این موضوع تهدید میکند که تلاشهای از پیش پیچیده برای پایان مسالمتآمیز هریک از آنها را دشوارتر سازد.
ساعاتی پس از حمله سحرگاه آن روز، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، پیامی در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد و از دستیابی نیروهایش به «نتایج بسیار قوی با حملات دوربرد در دریای خزر – از جمله علیه کشتیهای مورد استفاده برای محمولههای نظامی مرتبط با ایران و همچنین یک کشتی جنگی» ابراز خرسندی کرد.
به نظر میرسد زمانبندی این حمله، که در آن اوکراین یک کشتی باری ایرانی را که در مسیر روسیه بود، هدف قرار داد و غرق کرد، تصادفی نبوده است. اوکراین ادعا کرد که این کشتی حامل «محموله نظامی» بوده است که تقریباً به طور قطع شامل پهپادهای ایرانی میشود؛ انبوهی از پهپادها که از زمان آغاز حمله تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، علیه این کشور به کار گرفته شدهاند.
اگرچه اوکراین بارها کشتیهای روسی را در دریای سیاه و دریای خزر هدف قرار داده است، اما به نظر میرسد این اولین باری باشد که به طور مستقیم یک کشتی با پرچم ایران را مورد حمله قرار میدهد.
این حمله تنها چند روز پیش از دیدار برنامهریزیشده زلنسکی با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در کاخ سفید در روز سهشنبه انجام شد، دیداری که در آن زلنسکی به دنبال تجدید حمایت دولت آمریکا از اوکراین و همچنین معرفی روسیه به عنوان متحد ایران در جنگ آن علیه آمریکا در خلیج فارس خواهد بود.
برت مک گورک، هماهنگکننده پیشین کاخ سفید در امور خاورمیانه و فرستاده ویژه رئیسجمهور سابق به ائتلاف ضد داعش، در گفتگویی با شبکه سیانان در روز دوشنبه، به تحولات در حال شکلگیری پیش از این سفر اشاره کرد.
او گفت: «ایران به طور مستقیم از روسیه در جنگش علیه اوکراین حمایت کرده است. آنها پهپادهای شاهد و فناوری در اختیار روسیه قرار میدهند. روسیه اکنون کارخانهای برای تولید این پهپادهای شاهد ایرانی دارد که به ایران امکان میدهد تا جنگ خود را پیش ببرد. این موضوع سالهاست که ادامه دارد؛ و زلنسکی، حدود سه روز پیش، گفت که اوکراین به کشتیای در دریای خزر که محموله نظامی بین روسیه و ایران حمل میکرد، حمله کرده است... بنابراین اینگونه است که این دو خط داستانی به هم پیوند میخورند.»
مک گورک افزود که دیدار پیشروی زلنسکی و ترامپ، تضاد آشکاری با دیدارهای دیپلماتیک پیشین آنها دارد: «فضایی کاملاً متفاوت با آن دیدار بدنام حدود ۱۸ ماه پیش. اکنون به طور قابل بحثی اوکراین دست بالا را دارد، لایحه تحریمها هنوز در سنای آمریکا در انتظار است و زلنسکی با برگههایی در دست میآید و میگوید که اطلاعات خود را درباره کاری که روسیه برای حمایت از ایران در درگیری علیه ما انجام میدهد، برای رئیسجمهور ارائه خواهد کرد. همکاری بین روسیه، ایران و چین، زمینه گستردهتری برای همه چیزهایی است که روزانه درباره آن صحبت میکنیم. این دیدار بسیار مهمی در دفتر بیضی این هفته خواهد بود.»
در واقع، یک روز پیش از حمله، ترامپ در شبکههای اجتماعی ابراز اطمینان کرده بود که نه چین و نه روسیه به ایران در درگیریاش با آمریکا کمک نمیکنند و نوشته بود که اگر چنین میکردند، «برای آنها بسیار بد میشد».
روز شنبه، زلنسکی پیام دیگری در ایکس منتشر کرد که احتمالاً برای جلب توجه ترامپ و متحدان آمریکا در خلیج فارس طراحی شده بود. او گفت: «به دستگاه اطلاعاتی خود دستور خواهم داد تا اطلاعاتی را که درباره کمکهای جدید روسیه به ایران داریم، با شرکای خود به اشتراک بگذارند. از ابتدای ژوئیه، ما نظارت فعال ماهوارهای روسیه بر کشورهای حاشیه خلیج فارس و تأسیسات نظامی آمریکا در آنجا را ثبت کردهایم. این تصاویر متعاقباً در ایران ظاهر میشوند.»
به گفته زلنسکی، به طور همزمان، «همبستگی آشکاری بین تصاویر ماهوارهای روسیه از این مکانها و حملات ایران وجود دارد – چه پیش از حملات، در مرحله آمادهسازی، و چه پس از آن، برای ارزیابی خسارت واردشده.»
زلنسکی گفت که تنها در ۱۹ و ۲۰ ژوئیه، ماهوارههای روسی بر چهار پایگاه هوایی خاص متمرکز شده بودند: دو پایگاه در بحرین، یکی در اردن و یکی در کویت.
وی افزود که در ۱۸ ژوئیه، پهپادها و موشکهای ایرانی به یک پایگاه آمریکا در اردن حمله کردند و دو آمریکایی را کشتند، در حالی که «حملات مکرر ایران» در همان روز به تأسیسات نفتی کویت خسارت وارد کرد.
در حالی که کشورهای حاشیه خلیج فارس حملات ایران را که به دنبال حملات مشترک آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه به ایران صورت گرفت، محکوم کردهاند، آنها ترجیح دادهاند برای یافتن راه حلی مسالمتآمیز برای درگیری، دیپلماسی را در پیش بگیرند.
برای زلنسکی، حمله به کشتی ایرانی ممکن است یک قمار بوده باشد که احتمالاً برای برانگیختن واکنش آمریکا طراحی شده بود، اما این ریسک را نیز دارد که تنشها بین کییف و تهران را تشدید کرده و شبح رویارویی مستقیم بین این دو را برانگیزد.
حمیدرضا عزیزی، نویسنده پلتفرم ایران آنالیتیکا و پژوهشگر امور ایران و ژئوپلیتیک خاورمیانه با تمرکز بر روابط ایران و روسیه، در شبکه ایکس نوشت: «هر روز که میگذرد، جنگ به درگیریای به طور فزاینده پیچیده، چندبعدی و بینالمللی تبدیل میشود.»
به گفته وی، این رویداد تفسیرهای گوناگونی را در میان تحلیلگران برانگیخته است: «برخی بر این باورند که اقدام اوکراین بخشی از تلاش زلنسکی برای نشان دادن تواناییها و ارزش خود به عنوان یک شریک برای آمریکا بود. با این حال، دیدگاه غالب این است که این عملیات نمیتوانسته بدون حداقل چراغ سبز – چه رسد به راهنمایی مستقیم – از سوی آمریکا و دیگر شرکای غربی اوکراین انجام شده باشد.»
عزیزی افزود که تفسیر دیگری بر محدودیتهای نظامی پیش روی آمریکا و اسرائیل «در تلاش برای گسترش عملیات خود علیه ایران» متمرکز است. بر اساس این تفسیر، نگرانیها درباره واکنش ایران به حملات علیه زیرساختهایش – و امکان تلافی تهران با هدف قرار دادن زیرساختهای اقتصادی منطقه – باعث شده اسرائیل و آمریکا از اوکراین بخواهند که از جانب شمال، فشار نظامی بر ایران را افزایش دهد.
عزیزی در چشمانداز آینده پیشنهاد کرد که گام بعدی اوکراین «میتواند شامل استفاده از پهپادها یا موشکها برای حمله مستقیم به زیرساختهای ایران باشد، مشابه حملاتی که در هفتههای اخیر در داخل روسیه انجام داده است.»
الکس وطنخواه، همکار ارشد مؤسسه خاورمیانه که در امور امنیت منطقهای با تمرکز بر ایران تخصص دارد، نیز موافق بود که هماهنگی غرب تقریباً به طور قطع در این حمله نقش داشته است، اگرچه او این حرکت را یک سیگنال تاکتیکی محدود دانست تا آغاز یک کارزار گسترده اوکراینی.
وطنخواه در گفتوگو با عرب نیوز گفت که گمان میکند این حمله «به احتمال زیاد با غرب هماهنگ شده بوده، با توجه به کاری که سرویسهای اطلاعاتی غربی در طول این جنگ برای اوکراین انجام دادهاند. باور اینکه اوکراینیها بتوانند کاری از این دست را بدون هماهنگی با واشنگتن و پایتختهای غربی انجام دهند، برایم دشوار است. من هیچ مدرکی نمیبینم که نشان دهد اوکراین خواهان گشودن یک جبهه چندگانه است، به همین دلیل است که آنچه رخ داده را حداقل برای حال حاضر، یک سیگنال یکباره میدانم، نه نشانه یک استراتژی بزرگتر از سوی کییف. در ایران این خوانش وجود دارد که این موضوع مربوط به تلاش اوکراین برای تأثیرگذاری بر هر نوع تجارت خاص بین روسیه و ایران نیست، بلکه بخشی از تلاش برای کشیده شدن بیشتر غرب به این جنگ علیه ایران است. اما من مطمئن نیستم که این نقشه بزرگ که برخی در ایران درباره آن صحبت میکنند، واقعاً در حال رخ دادن باشد. اگر زلنسکی و اوکراینیها بدون هماهنگی با غرب، کشتیای در دریای خزر را هدف قرار دهند، شگفتزده میشوم، بنابراین فکر میکنم بسیار محتملتر است که این یک سیگنال تاکتیکی کوتاهمدت از سوی آمریکا به ایران باشد، در مورد هزینه نرسیدن به یک راه حل دیپلماتیک در مناقشه آمریکا و ایران.»
وطنخواه همچنین گفت که با اعمال محاصره دریایی آمریکا در جنوب، ایران برای صادرات و واردات خود بیش از حد به کریدور شمالی از طریق دریای خزر متکی شده است. «پیام به ایران، در آن صورت، این خواهد بود: فرض نکنید که روابطتان با روسها و مسیرهای تجاری جایگزین امن هستند، چون امن نیستند.»
آرمان محمودیان، پژوهشگر مؤسسه مطالعات جهانی و امنیت ملی دانشگاه فلوریدای جنوبی، در تأیید دیدگاه مبنی بر بعید بودن تداوم کارزار اوکراین در این منطقه، به عرب نیوز گفت: «اگر سوال این است که آیا اوکراین میتواند به حملات به کشتیهای باری در دریای خزر ادامه دهد، پاسخ مثبت است، اما فقط به صورت محدود. اوکراین قادر به انجام حملات متناوب و مقطعی است، نه حفظ یک کارزار مداوم... اگرچه اوکراین میتواند این حملات را انجام دهد، اما به احتمال زیاد عملیاتهای گاهبهگاه و فرصتطلبانه باقی خواهند ماند.»
وی به محدودیتهای سیاسی، زیستمحیطی و عملیاتی عمده برای کییف اشاره کرد و گفت حملات پهپادی و موشکی نیازمند پرواز بر فراز جنوب غربی روسیه یا کشورهای قفقاز جنوبی مانند گرجستان، ارمنستان یا جمهوری آذربایجان است که در صورت تکرار منظم، خطر رهگیری را به طور قابل توجهی افزایش میدهد.
در مورد اینکه آیا این اقدام میتواند حامیان غربی را عمیقتر به درگیری با ایران بکشاند، محمودیان گفت که این موضوع تا حد زیادی به واکنش تهران بستگی دارد: «اگر ایران با هدف قرار دادن مستقیم اوکراین یا منافع اوکراین تلافی کند... یا به طور قابل توجهی حمایت خود را از حملات روسیه علیه اوکراین افزایش دهد، دولتهای اروپایی ممکن است شروع به دیدن درگیری مرتبط با ایران به عنوان تهدیدی مستقیمتر برای امنیت اروپا نسبت به آنچه در حال حاضر میبینند، کنند. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا ایران در حال حاضر توانایی یا تمایل به پاسخگویی به این شکل را دارد.»
تاکنون، این حادثه دستکم تنها به یک جنگ لفظی منجر شده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در شبکههای اجتماعی اوکراین را به «نقض آشکار منشور ملل متحد به دستور اسرائیل برای کشاندن اروپا به جنگ آن» متهم کرد. تهران همچنین اعلام کرد که این حمله را یک اقدام خصمانه میداند.
مک گورک گفت: «ایران اکنون میگوید که این اساساً یک اقدام جنگی است و ایران تهدید به حمله به اوکراین میکند.»
عزیزی گفت: «تا حدی اجماع وجود دارد... که واکنش ایران مسیر رویارویی را تعیین خواهد کرد و پاسخ قاطعانهای لازم است. با این حال، در مورد ماهیت دقیق آن پاسخ، اختلاف نظر قابل توجهی وجود دارد.»
پاسخ وزیر امور خارجه اوکراین، به اعتراضات اولیه ایران سریع و قاطع بود. او در شبکه ایکس نوشت: «تهران شریک مستقیم تجاوز روسیه علیه اوکراین است و جنگ جنایتکارانه مسکو را با سلاحهایی که از سال ۲۰۲۲ اوکراینیها را کشتهاند، تغذیه میکند. ایران هیچ جایگاهی برای تظاهر به قربانی بودن ندارد، چه رسد به توجیه تهدیدات خود با ارجاعات پوچ به منشور ملل متحد.»
این حمله جنبه دیگری از رابطه روزافزون همزیستانه مسکو و تهران را برجسته میکند: تبادل فناوری تسلیحاتی بین ایران و روسیه.
یکی از نتایج برجسته این همکاری، خرید ۱٫۷۵ میلیارد دلاری روسیه از پهپادهای انتحاری شاهد ۱۳۶ ایرانی و دانش فنی تولید لازم برای ساخت این سلاحها در روسیه بود.
تولیدکنندگان روسی پهپاد، فناوری شاهد را بهبود بخشیدهاند و «بر اساس تعاملات گسترده در ایران و روسیه بین کارشناسان ایرانی و سازنده (روسی) پهپاد... دلایلی وجود دارد که باور کنیم بهبودهای روسی در طراحی و تولید پهپاد به ایران بازگردانده شده است.»
گمان میرود از این پهپادهای بهبودیافته علیه متحدان آمریکا در خلیج فارس استفاده شده باشد. کییف نیز به نوبه خود، تخصص خود در رهگیری پهپادها را به کشورهای خاورمیانهای که مورد هدف ایران قرار گرفتهاند، ارائه کرده است.
با این حال، محمودیان در مورد تأثیر ملموس کمکهای کییف در خاورمیانه خواستار احتیاط شد. او گفت: «گزارش شده که اوکراین فناوریهای رهگیری و تجربه عملیاتی خود را به عربستان سعودی و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس ارائه کرده است. با این حال، در حال حاضر هیچ مدرک قابل دسترسی عمومی وجود ندارد که نشان دهد اوکراین فناوری یا تخصص قابل توجهی را منتقل کرده است که به طور اساسی تواناییهای دفاعی این کشورها را تغییر داده باشد.»
محمودیان گفت که نرخ رهگیری در کشورهای حاشیه خلیج فارس نسبتاً ثابت باقی مانده است و اگرچه اوکراین به شدت به سیستمهای دفاع هوایی ساخت غرب متکی است که به طرز ماهرانهای در شرایط جنگی تطبیق داده است، کشورهای حاشیه خلیج فارس بسیاری از همین سیستمهای غربی و گاهی پیشرفتهتر را با دههها همکاری نظامی با آمریکا در اختیار دارند.
با این حال، او گفت: «اوکراین دارای مزیتی از نوع دیگر است: تجربه گسترده جنگی در دنیای واقعی... درسهای عملی که به تنهایی از طریق تمرینات آموزشی به راحتی قابل تکرار نیستند.»
