حمله به هر تأسیساتی که با فناوری هستهای در ارتباط باشد، صرفنظر از اختلافات سیاسی و نظامی، از نگاه مردم ایران و کشورهای منطقه تنها یک عملیات نظامی تلقی نمیشود؛ بلکه اقدامی است که میتواند امنیت زیستی، سلامت عمومی، منابع طبیعی و آینده میلیونها انسان را در معرض مخاطره قرار دهد.
نگرانی اصلی افکار عمومی نه صرفاً خسارت به یک مجموعه صنعتی، بلکه احتمال ایجاد بحرانی است که آثار آن، در صورت وقوع انتشار مواد خطرناک، میتواند سالها و حتی دههها باقی بماند.مردم ایران این پرسش را مطرح میکنند که اگر جامعه جهانی همواره بر لزوم حفاظت از تأسیسات هستهای، جلوگیری از هرگونه حادثه رادیولوژیک و رعایت استانداردهای ایمنی تأکید داشته است، چگونه هدف قرار گرفتن چنین مراکزی نباید با حساسترین واکنشهای بینالمللی همراه باشد؟
از نگاه آنان، امنیت هستهای یک موضوع صرفاً ملی نیست، بلکه بخشی از امنیت جمعی جهان محسوب میشود و هرگونه تهدید علیه آن، نگرانیهایی فراتر از مرزهای سیاسی ایجاد میکند.
کارشناسان محیطزیست بارها هشدار دادهاند که هرگونه آسیب جدی به زیرساختهای مرتبط با فناوری هستهای، در صورت انتشار مواد آلاینده، میتواند زنجیرهای از پیامدهای محیطزیستی را به دنبال داشته باشد. ذرات آلاینده، بسته به شرایط جوی، امکان جابهجایی در لایههای مختلف جو را دارند و میتوانند از طریق باد، بارش و منابع آب به مناطق دوردست منتقل شوند.
چنین مخاطراتی در صورت وقوع، صرفاً یک شهر یا استان را درگیر نخواهد کرد، بلکه ممکن است بر اکوسیستمهای گستردهتر اثر بگذارد.یکی از نگرانیهای جدی مردم، امنیت منابع آب است. رودخانهها، سفرههای آب زیرزمینی و آبهای ساحلی، در صورت آلودگی، تنها یک کشور را تحت تأثیر قرار نمیدهند. کاهش کیفیت منابع آب میتواند سلامت میلیونها نفر، کشاورزی، دامداری، صنعت شیلات و امنیت غذایی منطقه را با چالشهای جدی مواجه کند. پاکسازی آلودگیهای رادیولوژیک، در صورت وقوع، فرآیندی پیچیده، پرهزینه و زمانبر است و تجربه برخی حوادث هستهای جهان نشان داده که آثار محیطی چنین بحرانهایی ممکن است برای سالهای طولانی ادامه یابد.
افکار عمومی همچنین نسبت به تأثیرات احتمالی بر خاک و محصولات کشاورزی ابراز نگرانی میکند. اگر آلودگی محیطی رخ دهد، ورود برخی آلایندهها به زنجیره غذایی میتواند پیامدهایی بلندمدت برای سلامت انسان و حیاتوحش داشته باشد. به همین دلیل، مردم خواستار نمونهبرداری گسترده از هوا، آب، خاک، محصولات کشاورزی و آبزیان توسط مراکز علمی مستقل و انتشار عمومی نتایج آن هستند تا هرگونه خطر احتمالی با شفافیت ارزیابی شود.
نگرانی دیگر، ابعاد انسانی این حادثه است. مردم معتقدند در هرگونه اقدام نظامی، نخستین قربانیان، شهروندان عادی هستند؛ خانوادههایی که هیچ نقشی در تصمیمات سیاسی یا نظامی ندارند اما ممکن است در معرض آثار مستقیم یا غیرمستقیم یک بحران زیستمحیطی قرار گیرند. سلامت کودکان، زنان باردار، سالمندان و بیماران، بیش از سایر گروهها در برابر برخی مخاطرات محیطی آسیبپذیر است و همین موضوع، حساسیت افکار عمومی را دوچندان کرده است.
از نگاه مردم منطقه، امنیت زیستمحیطی مفهومی فرامرزی است. آلودگی احتمالی هوا، گردوغبار، منابع آب مشترک، تالابها، خلیج فارس و تنوع زیستی، مرزهای سیاسی را به رسمیت نمیشناسند. هرگونه بحران محیطزیستی در این پهنه جغرافیایی میتواند بر زندگی میلیونها نفر در کشورهای همسایه نیز اثر بگذارد و به همین دلیل، مسئولیت حفاظت از محیطزیست نباید تحتالشعاع اختلافات سیاسی قرار گیرد.
در فضای عمومی این مطالبه بهطور گسترده مطرح شده است که نهادهای مسئول داخلی و بینالمللی باید با اعزام گروههای تخصصی، وضعیت منطقه را از نظر شاخصهای رادیولوژیک، کیفیت هوا، خاک، آبهای سطحی و زیرزمینی و سلامت اکوسیستم بهصورت مستمر پایش کنند. انتشار عمومی دادههای علمی، استفاده از تجهیزات اندازهگیری استاندارد و ارائه گزارشهای دورهای، کمترین انتظار مردم برای حفظ اعتماد عمومی و کاهش نگرانیهای اجتماعی است.
افکار عمومی همچنین بر این باور است که حمله به تأسیسات مرتبط با فناوری هستهای، صرفنظر از هدف یا انگیزه، پرسشهای مهمی درباره مسئولیتپذیری بینالمللی در قبال حفاظت از محیطزیست و جان غیرنظامیان ایجاد میکند. از دیدگاه مردم، سکوت یا واکنشهای محدود، نمیتواند پاسخگوی نگرانی میلیونها انسانی باشد که امنیت، سلامت و آینده خود را در معرض تهدید بالقوه میبینند.
امروز مطالبه مردم ایران و منطقه، تنها محکوم کردن یک حادثه نیست؛ مطالبه اصلی، دفاع از حق حیات، حق برخورداری از محیطزیست سالم و حق دسترسی به اطلاعات علمی و شفاف است. مردم تأکید دارند که هیچ اختلاف سیاسی یا نظامی نباید بهانهای برای ایجاد خطر علیه منابع طبیعی، سلامت عمومی و امنیت نسلهای آینده باشد.
از نگاه آنان، هر اقدامی که احتمال بروز یک بحران زیستمحیطی یا رادیولوژیک را افزایش دهد، باید با بالاترین سطح حساسیت، نظارت مستقل و پاسخگویی بینالمللی همراه باشد؛ زیرا در چنین رخدادهایی، آنچه در معرض خطر قرار میگیرد تنها یک تأسیسات یا یک کشور نیست، بلکه میراث طبیعی، سلامت انسانها و آینده مشترک منطقه است. نویسنده : نیروانا مهرآیین
